Articles

اهميت كنوني ماركس، 11500 سال بعد از گروندريسه

December 2017

1989之后的欧洲激进左翼:结果和前景 [1989 Zhi Hou De Ouzhou Jijin Zuoyi: Jie Guo He Qian Jing]

\[意 \]马塞罗·默斯托

一、苏东社会主义的终结
1989 年柏林墙的倒塌给欧洲的政治图景带

来了深刻变化。苏联体制的崩溃将共产主义从苏 联模式中解脱出来,并再次揭开了工人阶级寻求 自身解放的序幕。然而,结构性的政治剧变和经 济转型引发了全球范围内资本主义力量的再次崛 起。欧洲反资本主义力量面临着巨大压力: 组织 和领导社会斗争变得越来越困难,整个左翼在意 识形态上丧失了 1968 年之后在关键领域所拥有 的支配性地位。

October 2017

Como nasceu a obra O Capital

Eis o artigo.

A obra que, talvez mais que qualquer outra, contribuiu para mudar o mundo nos últimos 150 anos, teve uma gestação longa e muito difícil. Marx começou a escrever O Capital só muitos anos após iniciar seus estudos de economia política.

September 2017

'Hoffe ich, daß die Bourgeoisie ihr ganzes Leben lang an meine Karbunkeln denken wird'.Zur Entstehungsgeschichte des Kapital im Spiegel der Marx’schen Korrespondenz

1. Der Schreibprozess und die drei Bände

Nach den „Theorien über den Mehrwert“ (1861-63) biss Marx die Zähne zusammen und trat in eine neue Arbeitsphase ein. Im Sommer des Jahres 1863 begann er die Grundlegung des Werks, das sein opus magnum [1] (Heinrich 2011) werden sollte.

September 2017

Como nasceu O Capital de Marx

A obra que, talvez mais que nenhuma outra, contribuiu para mudar o mundo nos últimos 150 anos, teve uma gestação longa e muito difícil.

August 2017

A AIT 150 Anos Depois

Em 28 de setembro de 1864, há 150 anos, ocorreu a fundação do mais importante empreendimento internacional do trabalho: nascia em Londres a Associação Internacional dos Trabalhadores (AIT), à qual Marx e um magistral conjunto de militantes e intelectuais comunistas, socialistas e anarquistas, dentre tantas variantes que compreendiam o ideário e a prática anticapitalista, dedicaram parte importante de suas vidas.

August 2017

The Post-1989 Radical Left in Europe: Results and Prospects (Part II)

1. The new political geography of the European radical Left

The political and economic crisis traversing Europe has not led only to the advance of populist, xenophobic and far-right forces. At the same time, it has prompted major struggles and protest demonstrations against the austerity measures imposed by the European Commission and implemented by national governments.

Especially in southern Europe, this has encouraged a renaissance of the radical Left, as well as notable electoral breakthroughs. Greece, Spain and Portugal, along with Ireland and, in a lesser key, other countries, have been the scene of imposing mass mobilizations against neoliberal policies. In Greece, more than forty general strikes have been called since 2010.

In Spain, millions of citizens participated in a huge rebellion beginning on 15 May 2011 that gave rise to the movement later called the Indignados. The demonstrators occupied Madrid’s main square, the Puerta del Sol, for a good four weeks. A few days after their action began, a similar protest movement took to the streets in Athens, at Syntagma Square. And in both countries, the social struggles effectively laid the foundations for a subsequent growth and affirmation of the Left.

On the other hand, although the trade union movement faced a common situation – official post-crisis measures had caused the same social disasters in the countries of Europe – it did not have the political will to formulate a shared platform of demands and to organize a series of continent-wide mobilizations. The only partial exception was the general strike of 14 November 2012 in Spain, Italy, Portugal, Cyprus and Malta, which was also supported by solidarity actions in France, Greece and Belgium.

At a political level, the anticapitalist Left stuck to its course of rebuilding and regrouping its forces in the field. New formations inspired by pluralism took shape and came to constitute a wide arc of political subjects, at the same time securing greater democracy through the principle of ‘one person, one vote’.

In 1999 the Left Bloc (BE) in Portugal brought together the most important forces to the left of the Portuguese Communist Party, and in the same year the foundation of The Left marked a fresh departure in Luxemburg. In 2004 Synaspismos and a range of other anticapitalist forces in Greece came together to form Syriza, the Coalition of the Radical Left (although its fusion into an actual party occurred only in 2012).

In May 2004, the foundation of the Party of the European Left initially associated fifteen communist, socialist and ecological parties, with the aim of building a political subject that could unite the main forces of European militant Left around a common programme. At the present time, political organizations from twenty countries are part of it. [1] This regroupment had been preceded, a few months earlier, by the creation of the Alliance of the Nordic Green Left, involving seven parties from northern Europe.

Apart from the European Left coalition, there is also the European Anticapitalist Left (EACL), a smaller formation launched in 2000 and consisting of more than 30 (often diminutive) Trotskyist organizations. Its chief promoters were the Left Bloc in Portugal, the Unity List/Red–Greens in Denmark and the New Anticapitalist Party in France. In the European Parliament, representatives of these forces have joined the European United Left/Nordic Green Left group. [2]

A few years later, the most radical components of the German SPD and the French Socialist Party (PS) [3] split away and rapidly adopted positions to the left of the leaderships of the Party of Democratic Socialism (in Germany) or the French Communist Party. This encouraged the launch of The Left (Die Linke – DL) in Germany in 2007 and of the Left Front (FdG) in France in 2008. Also in France, the transformation of the Revolutionary Communist League (LCR) into the New Anticapitalist Party(NPA) in 2009 may be ascribed to the same vision as that of certain typically class-oriented forces of European Communism: that is, to focus political initiatives on important new contradictions bound up with social exclusion.

In Italy, also in 2009, the newly founded Left Ecology and Freedom(SEL) brought together three elements: the moderate wing of Communist Refoundation Party, a group of dissidents from the Left Democrats (DS); and the Federation of the Left (FdS), an alliance between the Communist Refoundation Party and three smaller political movements. In Switzerland, a similar process was completed in 2010 with the foundation of The Left (AL).

The same kind of path was tried in Britain, with the foundation of the Respect Party in 2004 and Left Unity in 2013. The trend even crossed the Bosphorus, where Kurdish activists came together in 2012 with several movements of the Turkish Left to form the People’s Democratic Party (HDP); this rapidly became the fourth political force in the country, achieving 10.7 per cent of the vote in the elections of November 2015. [4]

The year 2014 saw the emergence of the United Left in Slovenia and Podemos in Spain. The latter is rather a special case, since it claims to go beyond the traditional definition of a party of the Left, but it presented candidates for the first time in the last European elections and has joined the European United Left/Nordic Green Left group in the European Parliament. Finally, in October 2015, a new electoral coalition called the Anti-Austerity Alliance – People Before Profit (AAA-PBP) put an end to the long feud between the Socialist Party (PS) and the People Before Profit Alliance (APBP).[5]

The plural model, so different from the monolithic, ‘democratic centralist’ party of the twentieth-century Communist movement, quickly spread to most forces of the European radical Left. The most successful experiments have been not so much those that simply unify small pre-existing groups and organizations as genuine recompositions driven by the need to involve the vast, scattered network of social subjects and to weave together different forms of struggle. This approach has been victorious in so far as it has attracted new forces, drawing in young people, bringing back disillusioned militants and assisting the electoral advance of the newly created parties.

In the German elections of 2009, Die Linke won 11.9 per cent of the vote – three times more than the 4 per cent achieved by the Party of Democratic Socialism seven years earlier. In the French presidential elections of 2012, the candidate of the Left Front, Mélenchon, achieved the highest vote obtained by any party to the left of the Socialist Party since 1981. And in the same year, Syriza began the rapid ascent that took it to 16.8 per cent in the May elections, 26.9 per cent in June and eventually 36.3 per cent in January 2015, when, uniquely for a European anticapitalist party since the Second World War, it formed a government as the majority partner. [6]

Excellent results were also achieved in the Iberian Peninsula, where the Spanish Plural Left (a new electoral bloc headed by Izquierda Unida) crossed the 10 per cent threshold in the 2014 Euro-elections, and Podemos came within a whisker of 8 per cent. The total votes gained by all Leftist forces was even larger at the general elections of December 2015. On that occasion, Podemos has reached 12.6 per cent, Popular Unity (PU) - the latest denomination taken on by Izquierda Unida – 3.6 per cent, and various local electoral lists - among which there where In Common We Can (ECP) (Catalonia – 3.7 per cent); Commitment-We Can-It is Time (C-P-É) (Valencia – 2.6 per cent); In Tide (EM) (Galicia – 1.6 per cent); Basque Country Unite (EH Bildu) (0.8 per cent) - that altogether have almost collected 9 per cent of the vote.

As to Portugal, the Unitary Democratic Coalition totalled 8.3 per cent in the general election of October 2015, while the Left Bloc, with 10.2 per cent, scored its best result ever, becoming the third political force in the country. This result has been confirmed at the presidential elections of January 2016, when the latter party has once again surpassed 10 per cent.

Plural left experiments, always characterized by a clear opposition to neoliberalism, have also born fruit in local ballots. A good case in point was the French regional elections of 2010 in the Limousin, when the Front de Gauche coalition and the New Anticapitalist Party together achieved 19.1 per cent in the second round, and the municipal elections in Spain, where the Madrid Ahora and Barcelona en Comú lists (including both Izquierda Unida and Podemos) won the two largest cities in the country. In both cases, broad alliances driven by the rank and file made it possible to overcome differences between the national leadership groups.

Parties that chose not to bloc with other political forces have also sometimes achieved notable electoral results in the past decade. In the Netherlands, for example, the Socialist Party (SP) rose to 16.6 per cent of the vote in 2006, in the wake of its call for a ‘no’ vote in the referendum on the European Constitution; and in Cyprus the AKEL general secretary Demetris Christofias won the presidential elections of 2009 with 33.2 per cent in the first round vote and 53.3 per cent in the second. Chrstofias’s term in office ended in major setbacks, however, since he was unable to end the conflict that has divided the island since 1974, and explicitly bowed to the Troika’s demands on the economy.

Another turnaround that has shaken the geography of the European Left would have been at least as unpredictable a few years ago as Syriza’s governmental victory in Greece. In primary-style elections held in September 2015, 59.5 per cent of British Labour Party members and registered supporters voted in favour of Jeremy Corbyn as their new leader. In the country where Tony Blair ruled the roost twenty years ago, a self-declared anticapitalist has now occupied the top post in the Labour Party, the most left-wing in its history. This extraordinary turn of events represents a further significant example of the revival of the Left.

At the level of the EU, the general advance of the radical Left was confirmed at the last European elections in 2014. Its total number of votes reached 12,981,378, or 8 per cent, with an increase of 1,885,574 over 2009. [7]

Even by the sole criterion of the number of elected deputies (6.9 per cent, or 52 MPs), the European United Left/Nordic Green Left is now the fifth political force in the European Parliament, up from the seventh in 2009. [8] It thus comes behind the European People’s Party (29.4 per cent), the Progressive Alliance of Socialists and Democrats (25.4 per cent), the European Conservatives and Reformists (9.3 per cent) and the Alliance of Democrats and Liberals for Europe (8.9 per cent); but ahead of the Greens/European Free Alliance (6.6 per cent), Europe of Freedom and Direct Democracy (6.4 per cent) and Europe of Nations and Freedom (5.2 per cent).

There are some negative elements that cloud this picture, however. In many countries of Eastern Europe, the radical Left still expresses a marginal, if not totally isolated, position; [9] it is remote from social struggles, lacks roots in local areas and the trade unions, is unknown to the younger generation, and is repeatedly shaken by a damaging sectarianism and rending internal divisions. In other words, it has no immediate prospect of development.

This situation is reflected at the polls. In six countries – Poland, Romania, Hungary, Bulgaria, Bosnia-Herzegovina and Estonia – the radical Left has garnered less than 1 per cent of the vote, while in others such as Croatia, Slovakia, Lithuania and Latvia, it has hardly fared better. It also remains very weak in Austria, Belgium and Switzerland, and in Serbia the Left is still identified with the Socialist Party led for many years by Slobodan Milošević.

The reality we face in Europe is therefore extremely heterogeneous. In the Iberian Peninsula and the Mediterranean Basin – with the exception of Italy – the radical Left has expanded significantly in recent years. In Greece, Spain, Portugal and Cyprus, its forces have consolidated themselves and may be recognized among the principal actors in the political arena. In France, too, it has regained a reasonably significant role in society and politics. Meanwhile, in Ireland, the progressive (though moderate) republican nationalism of Sinn Fein (SF), which collected 22.8 per cent of votes in the 2014 Euro-elections, has acted as a barrier to the advance of conservative forces.

In Central Europe, the radical Left has managed to retain considerable electoral strength in Germany and the Netherlands, but its weight is limited elsewhere. In the Nordic countries, it has defended the positions it secured after 1989 (around 10 per cent at the polls), but it has proved incapable of attracting the diffuse popular discontent, which has been captured by the extreme Right instead.

The main problem for the radical Left remains further east, however, where, with the exception of the Communist Party of Bohemia and Moravia in the Czech Republic, and the United Left in Slovenia, it is virtually non-existent and incapable of moving beyond the spectre of ‘actually existing socialism’. In these circumstances, the eastward expansion of the EU has decisively shifted the political centre of gravity to the right, as we can see from the rigidly extreme positions taken by East European governments during the recent crisis in Greece and with regard to the arrival of people fleeing war-torn regions.

2. Beyond the Eurozone enclosure?

The conversion of radical Left parties into broader, more plural organizations has been useful in reducing their fragmentation, but it has certainly not solved their political problems.

In Greece, when the government headed by Alexis Tsipras took office, Syriza intended to break with the austerity policies adopted by all the administrations, centre-left, ‘technocratic’ or ‘centre-right’, that had succeeded one another since 2010. However, because of the huge size of the public debt, the concrete application of this turn was immediately subordinated to negotiations with the international creditors.

After five months of exhausting talks – during which the European Central Bank again stopped providing credit to the central bank in Athens, causing branches of Greek banks to dry up – the leaders of the Eurozone imposed a new bailout plan containing all the economic provisions that Syriza had been firmly opposing. Since 2010, the parliamentary arc of political forces that has accepted the Brussels memoranda has been wide indeed. From left to right, they have bowed to the inexorable logic of austerity: New Democracy, the Independent Greeks (ANEL), The River, the Democratic Left, the Panhellenic Socialist Movement, and finally even Syriza. [10] Not even the vigorous response at the consultative referendum of 5 July 2015 (when 61.3 per cent of Greeks said a firm ‘no’ to the Troika’s proposals) served to bring about a different outcome.

To avoid an Greek exit from the Eurozone, the Tsipras government agreed to further social sacrifices, a massive knock-down sale of public assets, and more generally a whole raft of austerity measures geared to the interests of international creditors rather than development of the Greek economy. [11]

On the other hand, a Greek exit from the Eurozone – a scenario that some envisaged, but only if negotiations with the Eurogroup broke down– would have catapulted the country into a state of economic chaos and deep recession. It would have been necessary to prepare well in advance for such a momentous decision, carefully weighing every eventuality and rigorously planning all the appropriate countermeasures. Above all, it would have been necessary to win over a large array of social and political forces and to count on their support – otherwise, the economic autarky that Greece would have been condemned to adopt for an unpredictable length of time could have opened even greater space for the neofascists of Golden Dawn.

The outcome of the negotiations between Tsipras and the Eurogroup made it abundantly clear that, as soon as a left-wing party wins elections and seeks to implement alternative economic policies, the Brussels institutions are ready to intervene and put a stop to them. In the 1990s, unconditional acceptance of the neoliberal credo aligned the forces of European social democracy with the parties of the centre-right. Today, by contrast, when a party of the radical Left comes to power, the Troika itself steps in to prevent the new government from tampering with its economic directives. To win elections is not enough; the European Union has become a cornerstone of neoliberal capitalism.

Following the Greek episode, there has been deeper collective reflection on the wisdom of keeping the single currency at any cost. Efforts are being made to understand which are the best ways of putting an end to the current economic policies, without abandoning at the same time the project of a new and different European political union.

The majority position among the parties of the radical Left remains that it is still possible to modify European policies within the existing context: that is, to do so without ending the monetary union that was achieved in 2002 when the euro came into effect.

Syriza is the most prominent force still holding this view: it had the opportunity in government to formulate and implement alternative solutions – despite improper pressure from the EU institutions to block any change – but it did not take into consideration the ‘Grexit’ option. In September 2015, Tsipras won the early elections he called following the conflict with a section of the party that opposed implementation of the Eurogroup memorandum proposals; he collected 35.5 per cent of the popular vote and returned to government with a cohesive parliamentary group, no longer exposed to the dangers of internal dissidence.

So, despite the higher rate of abstention (up 7 per cent since the previous election seven months earlier), and despite the fact that a good 600,000 fewer people voted than in the July referendum, Syriza has managed to retain the support of a sizeable section of the Greek people. However, the new vote of confidence they gave it will soon be put to the test as the axe imposed by the Eurogroup takes effect, and it is not too rash to predict the emergence of even more unsettled scenarios than those we have seen so far.

Syriza appears to have a two-pronged strategy to prevent the loss of support suffered by all other parties that implemented earlier Troika bailout programmes. The Greek government will seek to negotiate a substantial reduction in the public debt, in order to avoid the onset of a new deflationary cycle. And it will try to carry out a parallel agenda to the one imposed by Brussels, taking some redistributive measures that may limit the effects of the most recent memorandum.

In the light of what happened in 2015, there are objective grounds for arguing that this is a near-impossible mission. In any case, after the experience of the Tsipras government, and given the likelihood that the EU institutions will reject any restructuring of the debt, it has become clear that the Left also needs to be prepared for a possible exit from the Eurozone. It would be wrong, however, to think of this as the remedy for all evils.

Apart from Syriza, most of the principal forces in in the European Left Party share the view that it is possible to reform the European Union within the existing set-up; this is true of Die Linke in Germany, the French Communist Party and Izquierda Unida in Spain. Podemos, too, fits into this bloc, since its leadership is convinced that, if the Greek government had been joined by others prepared to break with Troika-imposed austerity, a space might have opened up to undermine what today seems so unalterable. The recent election result in Portugal – which has generated a hitherto quite unlikely alliance[12]: a minority government led by the Socialist Antonio Costa, with the external support of the Left Bloc and of the United Democratic Coalition – seems to have strengthened such hopes. A similar scenario cannot be excluded in Spain either, where at the moment negotiations between Spanish Socialist Workers' Party (PSOE) and Podemos are underway.

In the view of others, the ‘Greek crisis’ – in reality, a crisis of democracy in the age of neoliberal capitalism – seems to prove that the existing EU model cannot be reformed: not so much because the relationship of forces is even less favourable to the anticapitalist Left since the eastward enlargement, as because of its general architecture. The economic parameters that have been imposed with growing rigidity since the signing of the Maastricht Treaty have inevitably reduced, or in some cases virtually quashed, the much more complex and composite exigencies of politics.

In the last twenty-five years, neoliberal policies cloaked in a deceptive technocratic, non-ideological garb have triumphed all over Europe, dealing heavy blows to its welfare state model. Individual countries have found themselves gradually stripped of important political and economic steering instruments, which are indispensable to launch public investment programmes that might change the course of the crisis. And on top of this, the anti-democratic practice of taking major decisions without seeking popular approval has become so entrenched that it now appears quite natural.

Those who consider the goal of democratizing the Eurozone to be illusory may still be a minority in the radical Left, but their ranks have been swelling over recent months. Alongside traditionally Eurosceptic forces such as the Portuguese Communist Party, the Communist Party of Greece or the Unitary List/Red-Greens in Denmark, there is now the Popular Unity (LE) breakaway from Syriza. Born in Athens in August 2015, it has recruited a considerable number of former leaders and members who opposed Tsipras’s decision to accept the dictates of the Eurogroup. But although it favours a return to the drachma, it remained outside the Greek parliament after the last elections, having notched up only 2.8 per cent of the popular vote.

At the same time, various intellectuals and political leaders have explicitly taken a position against the euro. [13] Lafontaine, for instance, has proposed a return (in a flexible form) to the European Monetary System (EMS): that is, the agreement in force before the adoption of the euro, which prescribed a controlled fluctuation of exchange-rates among various national currencies. The search for immediate solutions to end the stage of austerity, against the background of new and unacceptable pressures like those exerted on Greece, must nevertheless make provision for all that they entail. At a symbolic level, a return to the old monetary system might be seen as a first step to halting the whole project of European unity; and politically, it might prove a dangerous catalyst that works to the advantage of the populist Right.

Apart from the two forthright positions for and against ‘democratization of the euro’, there is a fairly wide range of opinion that would hesitate to offer a clear answer to the question: ‘What should be done if the things that happened in Greece are repeated in another country?’ Many worry that other parties or coalition governments might be subjected to the same blackmail as Syriza was, but there is also a widespread fear that, if it contemplates withdrawal from the Eurozone, the anticapitalist Left will alienate large sections of the population who are alarmed at the prospect of inflation and the resulting economic instability and erosion of their wages and pensions. Typical examples of this uncertainty are the shifting positions in recent years of the Left Bloc in Portugal and the Socialist Party in the Netherlands.

Although Mélenchon’s recent appeal, ‘A Plan B in Europe’, [14] is full of contradictions and obscurities, has given a further stimulus to discussion. Branding EU interference in Greece as a veritable ‘coup d’État’, it has proposed a permanent international conference to design the ways in which an alternative to the euro-based monetary system might become available if the need arises.[15] If, in the coming months, other social forces, political parties and intellectuals coalesce around this objective, the demand to leave the euro might in future become the banner of more than just the populist Right.

On the other hand, the conflict that erupted within Syriza might be reproduced elsewhere. Already there are signs of this in the internal tremors that have been affecting the Front de Gauche and the Die Linke. For the European radical Left, therefore, the risk of a new period of divisions might take concrete shape. This reveals the limits of the plural form that militant forces have adopted in recent years, with all its lack of programmatic definition. For the diversity of political positions and political cultures among the organizations that animate the new configurations may well require agreements about the strategy to be pursued; that will be difficult to achieve, but not impossible.

3. Future Prospects

Other tensions exist within the radical European Left concerning relations with social-democratic forces. The key issue, constantly present at both municipal and regional level, is whether it is a good idea to take part with them in the experience of government; the obvious danger is that one will end up playing a subservient role, accepting, as in the past, negative downward compromises that erode existing gains in popular support and hand a monopoly of social opposition to the populist Right.

The government option should be considered, however, only if the conditions are present to implement an economic programme that clearly breaks with the austerity policies of the last decade. Any other decision would mean not having learned the lessons of the past years, when participation Socialist-led moderate executives compromised the credibility of the radical Left among the working classes, social movements and the weakest sections of society.

Faced with unemployment that in some countries has reached levels never seen since the war, it has become a priority to launch an ambitious plan for labour, supported by public investment, which has sustainable development as its guiding principle. This should go together with a clear change of direction regarding the job insecurity that has marked all the latest labour-market ‘reforms’; legislation should also be introduced to set a minimum threshold below which wages cannot be allowed to fall. Such measures would make it possible once again for young people to plan their future. There should also be a cut in working hours and a lowering of the retirement age, thereby restoring some elements of social justice to counter the unequal division of wealth that has continually grown under the neoliberal regime.

To confront the dramatic rise in unemployment, the parties of the radical Left should promote measures that tend to establish a citizenship income and basic forms of support for the less well-off – from a right to housing through transport concessions to free education – in such a way as to combat poverty and the ever more widespread social exclusion.

At the same time, it is essential to reverse the privatization processes that have marked the counter-revolution of the last few decades. All the common goods transformed from community services into means of generating profits for the few should be restored to public ownership and control. Jeremy Corbyn’s proposal on renationalization of the British railways, as well as the need everywhere in Europe to invest significant resources in schools and universities, indicate the right direction to take.

As regards the funding of such reforms, this could come from a tax on capital and on the non-productive activity of large corporations, as well as on financial transactions and income. It is evident that the first necessary means to this end is a referendum to abrogate the ‘fiscal compact’, and the cancellation of the chains imposed by the Troika. It would also be very important to block approval of the Transatlantic Trade and Investment Partnership, which, if it came into effect, could only worsen the situation further. [16]

At a continental level, a real alternative is conceivable only if a broad spectrum of political and social forces is capable of fighting for and achieving a European conference on the restructuring of public debt.

This can happen only if the radical Left develops, with greater resolve and consistency, a variety of political campaigns and transnational mobilizations. These should begin with the rejection of war and xenophobia – an even more decisive issue since the attacks of 13 November 2015 in Paris – and support for the extension of citizenship and full social rights to migrants arriving on European soil.

An alternative politics does not allow of shortcuts. For it is not enough to trust in charismatic leaders; nor does the weakness of today’s parties justify their countermanding by the institutions of the state. [17] It is necessary to build new organizations – the Left needs these as much as it did in the twentieth century: organizations that have an extensive presence in the workplaces; organizations that strive to unify the struggles of the workers and subaltern classes, at a time when these have never been more fragmented; organizations whose local structures are capable of giving immediate answers (even before legislation for general improvements) to the dramatic problems resulting from poverty and social exclusion. It will also help this to happen if the Left draws again on forms of social resistance and solidarity practised by the workers’ movement in other historical epochs.

New priorities also need to be defined, especially a real gender equality and thorough political training of younger members. The lodestar for such work, in an age when democracy is hostage to technocratic organisms, is the encouragement of rank-and-file participation and the development of social struggles.

The only initiatives of the radical Left that can really aspire to change the course of events have a single road before them: to build a new social bloc capable of stimulating mass opposition to the policies initiated by the Maastricht Treaty; and therefore to change at the root the dominant economic approaches in today’s Europe.



[1] For a list of the forces comprising the Party of the European Left, see http://www.european-left.org/about-el/member-parties .

[2] This group does not, however, include formations participating in the Initiative of Communist and Workers’ Parties, an alliance launched in 2013 that comprises – apart from the Communist Party of Greece (KKE), its main component – 29 tiny orthodox Stalinist parties.

[3] Oskar Lafontaine’s cartel Labour and Social Justice – The Electoral Alternative (WASG) came into being in 2005, and the foundation of the Parti de Gauche (PG) in France under the leadership of Jean-Luc Mélenchon was announced in November 2008 (its founding congress being held in February 2009).

[4] At the elections of June 2015, before the spiral of violence and assassinations triggered by President Recep Erdoğan, the HDP won an even larger share of the vote (13.1 per cent).

[5] For a map of the European Left, see Birgit Daiber, Cornelia Hildebrandt, Anna Strienthorst (eds.), From Revolution to Coalition: Radical Left Parties in Europe , Berlin: Rosa Luxemburg Foundation, 2012; and, more recently, the special issue of Socialism and Democracy (vol. 29/3, 2015) edited by Babak Amini: The Radical Left in Europe.

[6] The only other example is the small state of Cyprus, where the Progressive Party of the Working People (AKEL) formed a coalition government in 2009.

[7] It should be noted that all the data in circulation about the election results – including those issued by the European Union – refer to percentages of the total number of elected deputies, not of the number of votes cast. One of the laudable exceptions to this practice is Paolo Chiocchetti, ‘The Radical Left at the 2014 European Parliament election: A First Assessment,’ in the online publication edited by Cornelia Hildebrandt: Situation on the Left in Europe after the EU Elections: New Challenges , Berlin: Rosa Luxemburg Stiftung, 2014.

[8] To these should be added two other Euro MPs from the Communist Party of Greece, who do not belong to the EUL/NGL group.

[9] The Eurodeputies of the EUL/NGL group come from only a half of the 28 countries making up the European Union.

[10] Margaret Thatcher’s famous slogan: ‘There is no alternative’ continues to materialize, like a phantom, even at a distance of thirty years.

[11] See the collective Preliminary Report, edited by the Truth Committee on Public Debt, the commission established on 4 April 2015 on the initiative of the former president of the Greek parliament, Zoe Konstantopoulou: http://cadtm.org/IMG/pdf/Report.pdf . A few weeks ago, the new Tsipras government decided to delete this important document from the official site of the Greek parliament.

[12] In Portugal of the 1970s, after the Carnation Revolution and the establishment of the republic, the Socialists never negotiated with political forces to their left.

[13] In addition to authors who have been arguing this for some time – see, e.g., Jacques Sapir, Faut-il sortir de l'Euro?, Paris: Le Seuil, 2012; and Heiner Flassbeck and Costas Lapavitsas,Against the Troika : Crisis and Austerity in the Eurozone, London: Verso, 2015 – there have been a number of recent interventions in this direction. In an interview in the famous German weekly Der Spiegel, entitled ‘Krise in Griechenland: Lafontaine fordert Ende des Euro’ (11 July 2015), Oskar Lafontaine did not beat about the bush in declaring that ‘the euro has failed’. In Italy, the recently deceased sociologist Luciano Gallino published an article explaining why Italy can and should leave the euro: ‘Perché l'Italia può e deve uscire dall’euro’, La Repubblica 22 September 2015. And in Portugal the influential Francisco Louçã – who for ten years was the main leader of the Left Bloc – was already publishing increasingly critical views before the outbreak of the Greek crisis. See his volume together with Joao Ferreira do Amaral: A Solução Novo Escudo, Alfragide: Lua de Papel, 2014; and more recently his article ‘Sair ou não sair do euro’, Público, 27 February 2015.

[14] The other four signatories were Oskar Lafontaine, the former Greek finance minister Yanis Varoufakis, Zoe Konstantopoulou and the Italian economist Stefano Fassina.

[15] The first meeting on the subject was held in Paris on 23-24 January 2016, but it has been disappointing both in terms of participation and of quality of the debate.

[16] Significant in this respect was the great demonstration of 10 October 2015 in Berlin, which mobilized 250,000 people against this commercial agreement.

[17] When Syriza came to power in January 2015, it had obtained 2,250,000 votes, but its total membership was no more than 36,000. Since its assumption of government responsibilities, the decisions democratically taken by the Greek party have been repeatedly overturned or disregarded.

July 2017

La critica dell'alienazione come strumento di lotta anticapitalista

I. Limiti dei Manoscritti economico filosofici del 1844 e delle loro interpretazioni

L’alienazione è stata una delle teorie più rilevanti e dibattute del XX secolo e la concezione che ne elaborò Marx assunse un ruolo determinante nell’ambito delle discussioni sviluppatesi sul tema.

July 2017

Diffusion et réception du Manifeste en Italie de 1889 à 1945

Dans les dernières années, nous avons assisté à un fort regain d'intérêt pour Marx, auteur considéré durant la décennie précédente comme définitivement dépassé. La méconnaissance et la fortune de Marx en Italie et les vicissitudes de la publication du Manifeste, qui n'a été traduit qu'en 1889.

June 2017

마르크스 소외 개념에 대한 재논의

소외는 20세기 동안 가장 중요하게 또 가장 널리 논쟁된 주제 중 하나다. 1844년 경제학 철학 수고나 그룬트리세와 같이, 이전에는 알려지지 않았던 소외에 대한 마르크스의 생각을 담고 있는 저서들이 출판되면서 소외 이론의 변화와 보급에 중 요한 역할을 했다.

June 2017

『그룬트리세』의 비판적 해석 - 1857년 ‘서설’에서 역사, 생산, 방법

1857년, 마르크스는 국제적 차원으로 전개된 금융위기가 유럽 전역에 새로 운 혁명 시기를 위한 조건들을 창출했다고 확신했다. 마르크스는 1848년 대중 봉기이후줄곧이순간을기다려왔고, 마침내그때가온것으로보였기때문에 사건들을 준비 없이 맞이하고 싶지 않았다. 그래서 마르크스는 경제학 연구를 재개하고 그 완성 형태를 만들기로 결심했다.

June 2017

A última viagem do Mouro

The Moor’s last journey

Apoiando-se nas correspondências de Marx, Engels, seus familiares e amigos, o artigo descreve as circunstâncias e acontecimentos dos dois últimos anos de vida de Marx. Destaca-se, particularmente, a viagem de Marx à Argélia, motivada por tratamento médico, cuja importância muitas vezes é negligenciada mesmo em renomadas biogra as. O estudo revela preocupações de Marx com a reconstituição da história universal, com a condição dos árabes, com as possibilidades revolu-cionárias da Rússia e com a sequência de seu trabalho teórico (O Capital).

June 2017

Иной Маркс: возвращение к истокам Интервью с Марчелло Мусто

Веса Ойттинен и Андрей Майданский: В ваших последних исследо- ваниях о Марксе заметно стремление учесть новую исследова- тельскую ситуацию, сложившуюся после публикации MEGA2. Вы и в самом деле считаете, что эти новоявленные, неизвестные пре- жде материалы способны глубоко изменить наше восприятие Марк- са и марксизма?

May 2017

Le Dernier Voyage de Marx: Élements Pour Une Biographie Intellectuelle

Le 2 décembre 1881 mourait d’un cancer du foie Jenny von Westphalen, la femme qui, pendant toute son existence, avait été aux cotés de Marx et en avait partagé les affres et la passion politique. Ce fut pour ce dernier une perte fatale.

March 2017

A esquerda radical na Europa após 1989: balanços e perspectivas

O fim do “socialismo real”

Após 1989, como resultado de bruscas mudanças no quadro político e de relevantes transformações econômicas, iniciou-se um processo de restauração do capitalismo que provocou grandes retrocessos sociais em escala global. Também na Europa, as forças anticapitalistas observaram uma redução inexorável em seu papel de protagonista na sociedade. Na realidade, confrontaram-se com a enorme dificuldade de organizar e orientar as lutas sociais; no campo ideológico, a esquerda como um todo perdeu o papel de hegemonia conquistado após 1968 na cultura de muitos países.

December 2016


بازبینی مفهوم بیگانگی مارکس

  1. مقدمه

بیگانگی یکی از مهم‌ترین و بحث‌انگیزترین موضوعات در قرن بیستم بود و نظریه‌پردازی کارل مارکس نقش کلیدی در این مباحث داشت. با این همه، برخلاف آن‌چه ممکن است تصور شود، خود مفهوم به شکلی خطی تکامل پیدا نکرد و انتشار متون سابقاً ناشناخته که شامل تفکرات مارکس در باب بیگانگی بود لحظات پراهمیتی در دگرگونی و انتشار این نظریه را رقم زد. معنای این اصطلاح چندین بار در طول قرن‌ها دچار تغییر شد. در گفتمان الهیاتی به فاصله بین انسان و خدا، در نظریه‌های قرارداد اجتماعی به از دست رفتن آزادی اولیه‌ی انسان و در اقتصاد سیاسی انگلیسی به واگذاری مالکیت دارایی اشاره داشت. اولین شرح نظام‌مند بیگانگی در اثر گئورگ ویلهلم هگل انجام شد، کسی که در پدیدارشناسی روح (1807) اصطلاحات Entäusserung (در معنای تحت‌اللفظی، خود – بیرون‌بودگی یا کناره‌گیری) و Entfremdung (بیگانگی) را برای مشخص کردن تبدیل شدن روح به غیر خود در قلمرو عینیت، اتخاذ کرد. کل مسئله به صورت برجسته‌ای در نوشته‌های چپ هگلی و نظریه‌ی بیگانگی مذهبی لودویک فویرباخ در کتاب ماهیت مسیحیت (1841) ـ یعنی فرافکنی ماهیت انسان به سوی یک خدای تخیلی ـ ادامه پیدا کرد، که سهم بسیار مهمی در تکامل این مفهوم داشت. بیگانگی سپس از تفکر فلسفی ناپدید شد و هیچ‌کدام از متفکران بزرگ نیمه‌ی دوم قرن نوزدهم توجه زیادی به آن نشان ندادند. حتی مارکس به‌ندرت در آثار منتشرشده در طول عمر خود از این اصطلاح استفاده کرد و از زمان مارکسیسم بین‌الملل دوم (1914 – 1889) به بعد کاملاً غایب بود. با وجود این، در طول این دوره، چند متفکر مفاهیمی را پروراندند که بعداً با مفهوم بیگانگی پیوند یافتند. امیل دورکیم در تقسیم کار (1893) و خودکشی (1897)، اصطلاح «آنومی» را برای نشان دادن مجموعه‌ای از پدیده‌ها معرفی کرد که به موجب آن هنجارهای تضمین‌کننده‌ی انسجام اجتماعی بعد از گسترش عمده‌ی تقسیم کار دچار بحران می‌شوند. روندهای اجتماعی ملازم با تغییرات عظیم در فرایند تولید همچنین به‌عنوان مبنایی برای تفکر جامعه‌شناسان آلمانی قرار گرفت: جورج زیمل در فلسفه‌ی پول (1900)، توجه عمده‌ای به سلطه‌ی نهادهای اجتماعی بر افراد و به غیرشخصی‌شدگی فزاینده‌ی روابط انسانی داشت، در حالی که ماکس وبر در اقتصاد و جامعه (1922)، بر پدیده‌های «بوروکراتیزاسیون» در جامعه و «محاسبه‌ی عقلانی» در روابط انسانی تأکید کرد و آنها را ذات سرمایه‌داری دانست. اما این نویسندگان فکر می‌کردند که آنها در حال توصیف گرایش‌های توقف‌ناپذیر هستند و تفکرات آنها اغلب با این امید هدایت می‌شد که نظم اجتماعی و سیاسی موجود را بهبود بخشند ـ قطعاً نه با جایگزین کردن آن با نوع دیگر.

  1. کشف مجدد بیگانگی

کشف مجدد نظریه‌ی بیگانگی توسط گئورگ لوکاچ به انجام رسید، کسی که درتاریخ و آگاهی طبقاتی (1923) به چند متن در سرمایه‌ (1867) مارکس ارجاع داد ـ به ویژه در بخش «بتوارگی کالا» (Der Fetischcharakter) – و اصطلاح «شی‌ءوارگی» (Verdinglichung, Versachlichung) را برای توصیف پدیده‌ای که به موجب آن فعالیت کار به‌مثابه‌ی چیزی عینی و مستقل در برابر انسان قرار می‌گیرد و از خلال قوانین خودمختار بیرونی بر انسان‌ها مسلط می‌شود، به کار برد. با وجود این، به صورت ماهوی، نظریه‌ی لوکاچ تشابه زیادی با نظریه‌ی هگل دارد، چرا که او شیءوارگی را به‌مثابه‌ی امری ساختاری درک می‌کرد. بعدها، بعد از ظهور ترجمه‌ی فرانسوی (1)، که باعث ایجاد سر و صدای زیادی در بین دانشجویان و فعالان چپ‌گرا شد، لوکاچ تصمیم گرفت که آن را همراه با یک پیشگفتار (1967) که شامل انتقاد از خود بود، مجدداً منتشر کند، که در آن‌جا توضیح داد که «تاریخ و آگاهی طبقاتی» از این حیث که در آن بیگانگی برابر با عینیت‌یافتگی است از هگل پیروی می‌کند(2). نویسنده‌ی دیگری که در دهه‌ی 1920 بر این موضوع تمرکز کرد ایزاک روبین بود، که در کتابش با عنوان مقالاتی در باب نظریه‌ی ارزش مارکس (1928)، عنوان می‌کند که نظریه‌ی بتوارگی کالا «پایه‌ی کل نظام اقتصادی مارکس، و به ویژه نظریه‌ی ارزش او» بود(3). در دیدگاه این نویسنده‌ی روس، شیءوارگی روابط اجتماعی، حقیقت واقعی اقتصاد کالایی سرمایه‌داری بود»(4). این امر فقط شامل رازوارگی یا توهم نبود بلکه شامل مادی‌سازی روابط تولید بود. این یکی از ویژگی‌های ساختار اقتصادی جامعه‌ی معاصر است…. بتوارگی تنها یک پدیده‌ی مختص آگاهی اجتماعی نیست بلکه دارای هستی اجتماعی است»(5).

صرف نظر از این دیدگاه‌ها ـ اگر آنها را در دوره‌ای که نوشته شدند مورد توجه قرار دهیم، آگاهی‌بخش هستند ـ اثر روبین موجب ارتقای آشنایی بیشتر با نظریه‌ی بیگانگی نشد؛ چرا که پذیرش آن تنها با ترجمه‌ی آن به انگلیسی در سال 1972 اتفاق افتاد (و از انگلیسی به سایر زبان‌ها).

رویداد تعیین‌کننده‌ای که نهایتاً باعث انقلابی در گسترش مفهوم بیگانگی شد، متن منتشر نشده‌ای از دوران جوانی مارکس بود، یعنیدست‌نوشته‌های اقتصادی فلسفی 1844 که در سال 1932 انتشار یافت. این متن به‌سرعت به یکی از مهم‌ترین نوشته‌های ترجمه شده، منتشر شده و مورد بحث قرار گرفته در قرن بیستم تبدیل شد، و نقش کلیدی را که مارکس در خلال دوره‌ی مهم شکل‌بندی اندیشه‌ی اقتصادی‌اش به نظریه‌ی بیگانگی داد آشکار ساخت: کشف اقتصاد سیاسی (6). به این ترتیب، مارکس با مقوله‌ی کار بیگانه‌شده (entfremdete Arbeit)(7) نه تنها مسئله‌ی بیگانگی را از قلمرو فلسفی، دینی و سیاسی به قلمرو اقتصادی تولید مادی گسترش داد، بلکه همچنین نشان داد که قلمرو اقتصادی برای فهم و غلبه بر بیگانگی در سایر حوزه‌ها بسیار ضروری بود. دردست‌نوشته‌های اقتصادی ـ فلسفی 1844، بیگانگی به‌مثابه‌ی پدیده‌ای عرضه شد که محصول کار، «به‌مثابه‌ی چیزی بیگانه، به‌مثابه‌ی قدرتی مستقل از تولیدکننده» در برابر کار قرار می‌گیرد. برای مارکس:«… خارجیت یافتن کارگر در محصولش نه فقط به این معناست که کار او تبدیل به یک ابژه، یک موجودیت خارجی می‌شود، بلکه به این معنا نیز هست که در برابر او، مستقل از او و بیگانه با او می‌شود و به‌مثابه‌ی یک قدرت خودمختار با او مواجه می‌شود؛ و حیاتی که او به ابژه بخشیده است به‌عنوان دشمن و بیگانه در برابر او قرار می‌گیرد»(8).در کنار این تعریف عمومی، مارکس چهار مسیر را نشان می‌دهد که کارگر در جامعه‌ی بورژوایی بیگانه می‌شود: یکم) از محصول کار او، که تبدیل به «ابژه‌ای می‌شود که دارای قدرتی بر او می‌شود»؛دوم) در فعالیت کاری‌اش، که «مستقیماً به عنوان چیزی که متعلق به او نیست، در برابر خودش قرار می‌گیرد»(9)؛ سوم) از «وجود نوعی انسانی خود» که به «شکلی بیگانه با او» دگرگونی می‌یابد؛ و چهارم از سایر انسان‌ها و در رابطه با کار آنها و ابژه‌ی کار آنها(10).

برای مارکس، در تضاد با هگل، بیگانگی در مجاورت عینیت‌یافتگی به معنای دقیق کلمه قرار نمی‌گیرد، بلکه برعکس با پدیده‌ی مشخصی درون شکل معینی از اقتصاد همراه است: یعنی کار مزدی و دگرگونی محصولات کار به ابژه‌هایی که در تقابل با تولیدکنندگان قرار می‌گیرند. تفاوت سیاسی بین این دو وضعیت بسیار عظیم است. در حالی که هگل بیگانگی را به‌مثابه‌ی جلوه‌ی هستی‌شناختی کار عرضه می‌کند، مارکس آن را ویژگی شیوهی مشخصی از تولید، یعنی شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری، می‌داند و فکر می‌کرد که این امکان وجود دارد که از طریق «خلاص کردن جامعه از مالکیت خصوصی» بر آن غلبه کرد(11). او در یادداشت‌هایی که شامل گزیده‌هایی از عناصر اقتصاد سیاسی جیمز میل است، نکات مشابهی را عنوان می‌کند:

«کار، تجلی آزاد و بنابراین لذت زندگی خواهد شد. این امر در چارچوب مالکیت خصوصی، بیگانگیِ زندگی است چرا که من کار می‌کنم تا زندگی کنم، کار می‌کنم تا وسایل زندگی را برای خودم فراهم کنم. کار من، زندگی نیست. علاوه بر این، در کار من، ویژگی مشخص فردیت من تصدیق می‌شود چرا که زندگی فردی من است. کار، اصیل، فعال و دارایی خواهد شد. در چارچوب مالکیت خصوصی، فردیت من از خودبیگانه می‌شود تا جایی که من از این فعالیت متنفر می‌شوم، برای من شکنجه و عذاب است. در حقیقت این کار چیزی جز یک فعالیت ظاهری نیست و به این دلیل تنها کاری اجباری است که نه از خلال یک ضرورت درونی بلکه از طریق یک نیاز خودسرانه‌ی بیرونی بر من تحمیل شده است»(12).

بنابراین، حتی در این نوشته‌های مردد و پاره پاره، مارکس همیشه از دیدگاهی تاریخی در باب بیگانگی بحث می‌کند نه به عنوان یک امر طبیعی.

  1. تعابیر غیرمارکسیستی از بیگانگی

با وجود این، زمان زیادی باید بگذرد تا تصور تاریخی و غیر هستی‌شناختی مفهوم بیگانگی جایگاه خود را پیدا کند. در ابتدای قرن بیستم، بیشتر نویسندگانی که بر این پدیده تأکید می‌کردند، آن را به‌مثابه‌ی جنبه‌ی کلی وجود انسانی مورد توجه قرار دادند. به عنوان مثال در هستی و زمان (1927)، مارتین هایدگر آن را با اصطلاحات ناب فلسفی بررسی کرد. مقوله‌ای که برای پدیدارشناسی بیگانگی خودش به کار برد «پرتاب شدگی» (Verfallen) بود: یعنی، میل به آن‌جا ـ بودن (دازاین) ـ به صورت هستی‌شناختی وجود انسانی را بر می‌سازد) برای قرار دادن خود در یک وضعیت غیراصیل و همرنگی با جهان اطراف. برای هایدگر، «پرتاب شدگی در جهان به معنای جذب در برای دگربودگی بود، تا جایی که این مورد اخیر به‌وسیله‌ی حرف بیهوده، کنجکاوی و ابهام هدایت می‌شود» – چیزی که حقیقتاً کاملاً متفاوت از شرایط کارگر کارخانه است که در مرکز دل‌مشغولی‌های نظری مارکس بود. علاوه براین، هایدگر این «پرتاب شدگی» را به‌مثابه‌ی ویژگی بد و اسفناکی که شاید مراحل پیشرفته‌تر فرهنگ انسانی ممکن است قادر باشند که خودشان را از آن خلاص کنند» در نظر نمی‌گرفت بلکه برعکس آن را به‌مثابه‌ی ویژگی هستی‌شناختی می‌دانست، «وجه اگزیستانسیال در جهان بودن»(13).

هربرت مارکوزه، کسی که برخلاف هایدگر آثار مارکس را به‌خوبی می‌شناخت، بیگانگی را با عینیت‌یافتگی به معنای دقیق کلمه، یکسان می‌دید، نه با تجلی آن در روابط تولید سرمایه‌داری. در مقاله‌ای که او به سال 1933 منتشر کرد، عنوان کرد که «مشخصه‌ی ناگوار کار»(14) نباید صرفاً به «شرایط مشخصی در عملکرد کار، ساختاربندی اجتماعی ـ فنی کار»(15) نسبت داده شود بلکه باید به‌مثابه‌ی یکی از ویژگی‌های بنیادی آن مورد توجه قرار گیرد:

«در کارکردن، کارگر همیشه «همراه با چیز» است: چه یک نفر در کنار دستگاه قرار بگیرد و طرح‌های فنی را ترسیم می‌کند، چه مرتبط با رویه‌های سازمانی باشد، چه در باب مسائل علمی پژوهش کند، و چه به مردم آموزش دهد و غیره. در فعالیتش، او به خود اجازه می‌دهد که به وسیله‌ی چیز هدایت شود، خود را تحت کنترل درآورد و از قوانین آن تبعیت کند، حتی زمانی که او بر ابژه‌اش مسلط است …. در هر حالت، او «با خودش» نیست … او با چیزی «غیر از خود» است ـ حتی زمانی که این عمل، زندگی فرضی آزادانه‌ی او را برآورده و تکمیل کند. این امر خارجیت‌یابی و بیگانگی وجود انسانی… اصولاً قابل حذف نیست»(16).

برای مارکوزه، یک «منفیت بنیادی در فعالیت کار» وجود داشت که متعلق به «ماهیت اکید وجود انسانی» بود»(17). بنابراین، نقد بیگانگی تبدیل به نقد تکنولوژی و کار در حالت عام می‌شود، و الغای آن تنها در لحظه‌ی بازی ممکن می‌شود، یعنی هنگامی که مردم می‌توانستند به نوعی از آزادی دست یابند که آنها را در فعالیت مولد انکار می‌کرد: «در یک پرتاب توپ، نسبت به نیرومندترین دستاورد کار فنی، بازیکن می‌تواند به صورت نامحدود آزادی بیشتری در برابر عینیت‌یافتگی به دست بیاورد»(18).

در اروس و تمدن (1955)، مارکوزه به همین ترتیب فاصله‌ی بیشتری را با تصور مارکس ایجاد می‌کند، او عنوان می‌کند که رهایی انسان تنها از خلال حذف کار و تصدیق لیبیدو و بازی در روابط اجتماعی به دست می‌آید. او هر گونه امکانی را که جامعه بر مبنای مالکیت اشتراکی وسایل تولید بر بیگانگی غلبه کند منتفی می‌داند، در زمینه‌هایی که نه تنها کار مزدی بلکه کار در حالت عام:

«کار کردن برای آپاراتوسی است که آنها {اکثریت بزرگی از جمعیت} آن را کنترل نمی‌کنند، به عنوان قدرت مستقلی عمل می‌کند که افراد اگر می‌خواهند زندگی کنند باید آن را تأیید کنند. هر چه تقسیم کار تخصصی‌تر می‌شود، کار بیگانه‌تر می‌شود … آنها کار می‌کنند … در حالت بیگانگی {… در} فقدان رضایت {و در} نفی اصل لذت»(19).

هنجار اصلی که مردم باید در برابر آن طغیان کنند «اصل عملکرد» است که به وسیله‌ی جامعه تحمیل می‌شود. چرا که، از منظر مارکوزه،

«ستیز بین سکسوالیته و تمدن با گسترش این سلطه آشکار می‌شود. تحت انقیاد اصل عملکرد، بدن و ذهن تبدیل به ابزار کار بیگانه‌شده می‌شود، اگر آنها آزادی سوژه ـ ابژه‌ی لیبیدویی را انکار کنند که بنیاد ارگانیسم انسانی است و آن را طلب می‌کند، تنها می‌توانند به‌مثابه‌ی ابزار به معنای دقیق کلمه عمل کنند … انسان وجود دارد .. به‌مثابه‌ی ابزاری برای عمل بیگانه‌شده»(20).

بنابراین، حتی اگر تولید مادی به صورت منصفانه و عقلانی سازماندهی شود، «هرگز نمی‌تواند سپهر آزادی و رضایت باشد … بلکه تنها سپهر خارج از کار است که آزادی و کمال را تعریف می‌کند»(21). بدیل مارکوزه کنار گذاشتن اسطوره‌ی پرومته‌ای است که بسیار محبوب مارکس است و نزدیک‌تر شدن به چشم‌انداز دیونیزوسی است: «آزادسازی اروس»(22). برخلاف فروید، که در تمدن و ناخرسندی‌های آن (1929)، عنوان کرده است که سازمان غیرسرکوبگر جامعه مستلزم پس‌روی خطرناک از سطح تمدن ایجادشده در روابط انسانی است، مارکوزه متقاعد شده بود که اگر آزادسازی غرایز در یک «جامعه‌ی آزاد» و پیشرفته به لحاظ تکنولوژیک در خدمت انسانیت اتفاق بیفتد، نه تنها در جهت پیشرفت همراه می‌شود بلکه «روابط کاری جدید و پایدار» ایجاد می‌کند(24). اما دلالت‌های او درباره‌ی این که چگونه جامعه‌ی جدید ایجاد می‌شود نسبتاً مبهم و اتوپیایی است. او در نهایت به مخالفت با سلطه‌ی تکنولوژی در حالت عام، کشانده شد به گونه‌ای که نقد بیگانگی دیگر مستقیماً متوجه روابط تولید سرمایه‌داری نبود، و تأملات او در باب تغییر اجتماعی بسیار بدبینانه بود به طوری که طبقه‌ی کارگر را در بین سوژه‌هایی قرار داد که در دفاع از نظام عمل می‌کنند.

دو چهره‌ی کلیدی مکتب فرانکفورت، ماکس هورکهایمر و تئودور آدورنو، نظریه‌ای در باب بیگانگی عمومیت‌یافته را بسط دادند که از کنترل اجتماعی تهاجمی و دستکاری نیازها از طریق رسانه‌های گروهی ناشی می‌شود. در دیالکتیک و روشنگری (1944)، آنها استدلال کردند که « منطق تکنولوژیک، منطق سلطه نیز هست. این ماهیت قهری جامعه است که از خود بیگانه شده است»(25). این بدین معناست که در سرمایه‌داری معاصر، حتی اوقات فراغت ـ خارج از کار ـ جذب مکانیسم‌های بازتولید رضایت عمومی شده است.

بعد از جنگ جهانی دوم، مفهوم بیگانگی راه خود را در روان‌کاوی پیدا کرد. کسانی که این ایده را گرفتند از نظریه‌ی فروید شروع کردند که بر مبنای آن انسان مجبور است که بین طبیعت و فرهنگ یکی را انتخاب کند و برای این که از امنیت تمدن لذت ببرد ضرورتاً باید غرایز خود را انکار کند(26). بعضی از روان‌شناسان بیگانگی را با روان‌هایی پیوند دادند که در بعضی از افراد در نتیجه‌ی انتخاب تحت این ستیز، ظاهر می‌شود، که به موجب آن، کل دشواره‌ی گسترده‌ی بیگانگی را به پدیده‌ای صرفاً سوبژکتیو تقلیل دادند.

نویسنده‌ای که بیشترین بررسی درباره‌ی از خودبیگانگی از منظر روان‌کاوی را به انجام رساند، اریش فروم بود. برخلاف بیشتر همکارانش، او هرگز تجلی‌های آن را از محتوای تاریخی سرمایه‌داری تفکیک نکرد، در واقع او درکتاب‌هایشجامعه‌ی سالم(1955) و مفهوم انسان نزد مارکس (1961)، از این مفهوم استفاده کرد تا پلی بین روان‌کاوی و مارکسیسم ایجاد کند. با این همه، فروم همیشه بر سوبژکتیویته تأکید می‌کرد و مفهوم بیگانگی او، که او آن را به شکل زیر خلاصه می‌کند؛ یعنی «شیوه‌ای از تجربه که فرد خود را به‌مثابه‌ی فردی بیگانه تجربه می‌کند»، هم‌چنان بسیار تنگ‌نظرانه باقی ماند و بر امر فردی، تأکید می‌کرد. علاوه بر این، شرح او از مفهوم مارکس، تنها بهدست‌نوشته‌های اقتصادی ـ فلسفی 1844 محدود بود و از فقدان عمیق فهم مرکزیت کار بیگانه‌شده در اندیشه‌ی مارکس آسیب می‌دید. این خلأ، از دادن وزن مهمی به بیگانگی ابژکتیو (این که کارگر در فرایند کار و در رابطه با محصول کار) توسط فروم جلوگیری کرد و او را سوق داد که وضعیت‌هایی را برجسته کند که در چشم‌پوشی از روابط ساختاری اساسی سنگ تمام گذاشتند.

«مارکس عقیده داشت که طبقه‌ی کارگر، بیگانه‌ترین طبقه است … او آن حدی را پیش‌بینی نمی‌کرد که بیگانگی تبدیل به سرنوشت اکثریت بزرگی از مردم می‌شود…. اگر نه که کارمند، فروشنده، مدیر، امروزه حتی از کارگر یدی ماهر بیگانه‌تر هستند. کارکرد کارگر یدی ماهر، هنوز به ابراز بعضی از مهارت‌های شخصی مانند مهارت، قابلیت اعتماد و غیره بستگی دارد و او مجبور نیست که «شخصیت» خود، لبخند خود، عقاید خود را در فرایند چانه‌زنی بفروشد»(28).

یکی از نظریات عمده‌ی غیرمارکسیستی در باب بیگانگی با ژان پل سارتر و اگزیستانسیالیست‌های فرانسوی مشخص می‌شود. در واقع، در دهه‌ی 1940، که مشخصه‌ی آن وحشت از جنگ و بحران وجدان بود، پدیده‌ی بیگانگی ـ نسبتاً تحت تأثیر نئوهگلیانیسم آلکساندر کوژو (29) ـ تبدیل به مرجع اساسی هم در فلسفه و هم در ادبیات داستانی شد. با وجود این، بار دیگر، این مفهوم بسیار عام‌تر از معنای مورد نظر آن در اندیشه‌ی مارکس بود، و با افزایش ناخرسندی‌های انسان در جامعه، شکاف بین فردیت انسان و جهان تجربه، و شرایط انسانی برطرف‌ناشدنی، مشخص می‌شد. فیلسوفان اگزیستانسیالیست هیچ گونه منشأ اجتماعی برای بیگانگی قائل نبودند، بلکه آن را امری اجتناب‌ناپذیر منوط به تمام «واقع‌بودگی»ها (تردیدی نیست که شکست تجربه‌ی شوروی این دیدگاه را تقویت کرد) و دگربودگی انسانی می‌دیدند. در سال 1955، ژان هیپولیت این وضعیت را در یکی از مهم‌ترین آثار موجود در این گرایش، به شکل زیر تببین کرد:

«بیگانگی به نظر نمی‌رسد که منحصراً قابل تقلیل به مفهوم بیگانگی انسان تحت سرمایه‌داری باشد، آن گونه که مارکس آن را درک می‌کرد. این مورد اخیر تنها یک نمونه‌ی مشخص از مسئله‌ی کلی‌تر خودآگاهی انسان است که قادر نیست خود را به‌مثابه‌ی کوگیتوی منفرد درک کند و تنها می‌تواند خود را در عبارتی که می‌سازد، تصدیق کند، در خودهای دیگری که شناسایی می‌کند و به‌وسیله‌ی آنهایی که گاه و بیگاه توسط آنها سلب مالکیت می‌شود. اما این روش خودیابی از طریق دیگری، این عینیت‌یافتگی، همیشه کم‌وبیش بیگانگی است، گم‌گشتگی خود و خودیابی همزمان. بنابراین عینیت‌یافتگی و بیگانگی از یکدیگر جدایی‌ناپذیرند و اتحاد آنها به سادگی تجلی کشمکش دیالکتیکی است که در حرکت اکید تاریخی است که مشاهده شد»(30).

مارکس کمک کرد که با قرار گرفتن در مقابل روابط تولید سرمایه‌داری، نقد انقیاد انسانی را تکامل دهد. اگزیستانسیالیست‌ها مسیر مقابل را دنبال کردند و در تلاش بودند که آن بخش‌هایی از آثار مارکس را جذب کنند که برای رویکردشان مناسب بود، یعنی در یک بحث صرفاً فلسفی که از نقد مشخص تاریخی عاری است(31).

  1. مباحثه حول نوشته‌های اولیه‌ی مارکس در باب بیگانگی

بحث بیگانگی که در فرانسه توسعه پیدا کرد، بارها بر اساس نظریات مارکس ترسیم شد. با وجود این، غالباً تنها به دست‌نوشته‌های اقتصادی ـ فلسفی 1844 متکی بود، حتی قسمت‌هایی از سرمایه که لوکاچ برای ایجاد نظریه‌ی خود در باب شیءوارگی مورد استفاده قرار داده بود، مورد توجه قرار نگرفت. علاوه بر این، بعضی از جملات دست‌نوشته‌های 1844، از پس‌زمینه‌ی خود خارج شدند و به نقل‌قول‌هایی احساساتی تبدیل شدند و نشان از وجود یک «مارکس جدید» داشت، با فلسفه اشباع شدند و از دترمینیسم اقتصادی که منتقدان به سرمایه نسبت می‌دادند تهی شد (غالباً بدون خواندن آن). دوباره بر مبنای متون 1844، اگزیستانسیالیست‌های فرانسوی به‌مراتب بیشترین تأکید را بر مفهوم از خودبیگانگی (Selbstentfremdung) گذاشتند، یعنی بیگانگی کارگر از وجود نوعی خود و از سایر انسان‌ها ـ پدیده‌ای که مارکس در نوشته‌های اولیه‌ی خود به آن پرداخته بود، اما همیشه همراه با بیگانگی عینی.

همین خطای آشکار در چهره‌ی کلیدی نظریه‌ی سیاسی پساجنگ یعنی هانا آرنت نیز اتفاق افتاد. در وضعیت بشری (1958)، او شرح خود را از مفهوم بیگانگی مارکس حول دست‌نوشته‌های اقتصادی ـ فلسفی 1844 به انجام رساند، حتی بعداً با جدا کردن یکی از انواعی که مارکس در آنجا ذکر کرده بود: بیگانگی ذهنی. این امر به او اجازه داد که ادعا کند:

«…. سلب مالکیت و بیگانگی جهانی همزمان باهم اتفاق افتادند، و عصر مدرن، تا حد زیادی علیه نیات تمامی بازیگران بازی است، که با بیگانه کردن لایه‌های مشخصی از جمعیت در جهان آغاز شد {…} بیگانگی جهانی، و نه از خودبیگانگی، آن گونه که مارکس فکر می‌کرد، نشانه‌ی بارز عصر مدرن است»(32).

شواهد آشنایی محدود او با آثار بالغ مارکس، این واقعیت است که در تصدیق این که «مارکس روی‌هم‌رفته از دلالت‌های بیگانگی جهانی در اقتصاد سرمایه‌داری ناآگاه نبود»، تنها به خطوط کمی در نوشته‌ی ژورنالیستی بسیار قدیمی او، «مباحثاتی در باب قوانین سرقت چوب» (1842)، ارجاع داد نه به صفحات بسیار مهمی در سرمایه و دست‌نوشته‌های مقدماتی او که به نوشتن سرمایه منجر شد. نتیجه‌گیری شگفت‌انگیز او این بود که: «این ملاحظات گاه و بیگاه نقش بسیار کوچکی در آثار او داشت، که اکیداً ریشه در سوبژکتیویسم شدید عصر مدرن داشت»(33). کجا و چه‌گونه مارکس در تحلیل خود از جامعه‌ی سرمایه‌داری به «ازخودبیگانگی»، اولویت داد، رازآمیز باقی می‌ماند که آرنت هرگز در نوشته‌های خودش آن را توضیح نمی‌دهد.

در دهه‌ی 1960، نظریه‌ی بیگانگی در دست‌نوشته‌های اقتصادی ـ فلسفی 1844، تبدیل به هسته‌ی عمده‌ی مشاجرات در تفسیرهای گسترده‌تر آثار مارکس شد. در این‌جا عنوان شد که باید تمایز شدیدی بین «مارکس جوان» و «مارکس بالغ» قائل شد ـ تضاد مصنوعی و خودسرانه‌ای که هم توسط کسانی که آثار فلسفی اولیه‌ی او را ترجیح می‌دادند و هم توسط کسانی که عقیده داشتند مارکس واقعی، مارکس سرمایه است، پشتیبانی می‌شد (که در میان آنها می‌توان آلتوسر و اندیشمندان روس را نام برد). در حالی که طرفداران مارکس جوان، نظریه‌ی بیگانگی در دست‌نوشته‌های 1844 را مهم‌ترین بخش نقد اجتماعی مارکس می‌دانستند، طرفداران مارکس پیر غالباً یک «بیگانگی هراسی» واقعی را نشان دادند و تلاش کردند که ابتدا ربط آن را بی‌اهمیت جلوه دهند(34) یا هنگامی که دیگر این استراتژی ناممکن بود، کل موضوع بیگانگی را به‌مثابه‌ی «بی‌احتیاطی جوانی و باقیمانده‌ی هگلیانیسم»(35) در نظر گرفتند که مارکس بعدها آن را رها کرد. اندیشمندان اردوگاه اول جواب متقابل دادند که دست‌نوشته‌های 1844 را کسی نوشت که تنها 26 سال داشت و در آغاز مطالعات عمده‌ی خود بود، اما کسانی که در اردوگاه دوم قرار داشتند هنوز از پذیرش اهمیت نظریه‌ی بیگانگی مارکس سر باز می‌زدند، حتی هنگامی که انتشار متون جدید، آشکار ساخت که او هرگز علاقه به آن را از دست نداد و این‌که جایگاه مهمی را در مراحل عمده‌ی زندگی کاری او اشغال کرده بود.

گفتن این که نظریه‌ی بیگانگی، همان گونه که بسیاری این کار را انجام دادند، در دست‌نوشته‌های 1844 موضوع کلیدی اندیشه‌ی مارکس بود آشکارا نادرست بود چرا که این امر چیزی بیش از چشم‌پوشی از این اثر او نبود(36). از طرف دیگر، هنگامی که مارکس دوباره به صورت مکرر تبدیل به نویسنده‌ای مورد بحث در صدر ادبیات فلسفی در جهان، آن‌هم به دلیل نوشته‌های جدید او در باب بیگانگی، شد، سکوتی که از زمان اتحاد شوروی در باب کل موضوع و مجادلات همراه باآن حاکم شد، نمونه‌ی بارزی از استفاده‌ی ابزاری از نوشته‌های او در آن کشور فراهم کرد. چرا که وجود بیگانگی در اتحاد شوروی و کشورهای اقماری، از دسترس خارج شد و به تعداد متون اندک مرتبط با این مسئله با سوءظن برخورد شد. همان گونه که هانری لوفور عنوان کرد، « در اتحاد شوروی، بیگانگی دیگر نمی‌توانست و نباید تبدیل به موضوع اصلی می‌شد ». با فرمان از بالا و به دلایل دولتی، مفهوم بیگانگی باید ناپدید می‌شد»(37). بنابراین، تا دهه‌ی 1970، نویسندگان کمی در «اردوگاه سوسیالیستی» به آثار مورد نظر توجه نشان دادند.

تعدادی از نویسندگان مشهور غربی پیچیدگی این پدیده را نادیده گرفتند. به عنوان مثال، لوسین گلدمن فکر می‌کرد که در شرایط اجتماعی ـ اقتصادی زمان این امکان وجود دارد که بر بیگانگی غلبه کرد و در مطالعات دیالکتیکی (1959)، عنوان می‌کند که تحت تأثیر برنامه‌ریزی، بیگانگی از بین می‌رود و ناپدید می‌شود. او می‌نویسد، «شیءوارگی در حقیقت پدیده‌ای است که شدیداً منوط فقدان برنامه‌ریزی و تولید برای بازار است»؛ سوسیالیسم شوروی در شرق و سیاست‌های کینزی در غرب، نتیجه‌ی حذف شیءوارگی در مورد اول و تضعیف پیشرونده‌ی آن در مورد دوم بود»(38). تاریخ نادرستی این پیش‌بینی‌ها را اثبات کرده است.

  1. افسون مقاومت‌ناپذیر نظریه‌ی بیگانگی

در دهه‌ی 1960 نظریاتی در باب بیگانگی متداول شد و صدها کتاب و مقاله در باب آن در کل جهان منتشر شد. این دهه به‌سادگی عصر بیگانگی بود. نویسندگانی از گرایش‌های سیاسی گوناگون و رشته‌های مختلف دانشگاهی دلایل بیگانگی را به‌مثابه‌ی کالایی‌سازی، تخصصی‌شدن بیش از حد، آنومی، بوروکراتیزاسیون، وفاداری، مصرف‌گرایی، از بین رفتن معنای خود در عصر تکنولوژی، حتی انزوای فردی، بی‌احساسی، حاشیه‌ای شدن اجتماعی یا قومی، و آلودگی زیست‌محیطی تبیین می‌کردند.

به نظر می‌رسید مفهوم بیگانگی بیانگر گرایش روح زمانه به سمت کمال بود و در واقع، در نقد آن بر جامعه‌ی سرمایه‌داری، تبدیل به حوزه‌ی مشترکی از دانش برای مارکسیسم فلسفی ضد شوروی و دموکراتیک‌ترین و پیشرفته‌ترین جریانات در جهان کاتولیک شد. با وجود این، شهرت این مفهوم، و استفاده‌ی همگانی آن، ابهام واژه‌شناختی عمیقی را ایجاد کرد(39). در این فضای چندساله، بیگانگی تبدیل به فرمولی تهی شد که دامنه‌ی آن در طیفی از عدم خوشبختی انسان قرار داشت ـ همه‌ی آنها همراه با این امر بودند که بیگانگی باوری را ایجاد کرد که هرگز نمی‌توانست تعدیل شود(40).

با کتاب جامعه‌ی نمایش گی دوبور، که بعد از اولین انتشار آن در سال 1967، سریعاً تبدیل به بیانیه‌ی واقعی برای نسلی از دانشجویان در شورش علیه سیستم شد، نظریه‌ی بیگانگی، با نقد تولید غیرمادی پیوند یافت. بر مبنای تزهای هورکهایمر و آدورنو، طبق این امر که ایجاد رضایت عمومی نسبت به نظم اجتماعی به صنعت اوقات فراغت گسترش پیدا کرده بود، دوبور عنوان کرد که سپهر غیرکار دیگر نمی‌توانست جدای از فعالیت مولد مورد توجه قرار گیرد:

«نظر به این که در خلال مرحله‌ی مقدماتی انباشت سرمایه، «اقتصاد سیاسی، عضو پرولتاریایی را تنها به عنوان یک کارگر مورد توجه قرار می‌داد»، کسی که تنها نیاز دارد که حداقلی ضروری به او تخصیص داده شود تا نیروی کار او حفظ شود، و هرگز او را در «اوقات فراغتش و انسانیتش مورد توجه قرار نمی‌داد»، این دیدگاه طبقه‌ی حاکم به محض این که فراوانی کالا به حدی رسید که نیازمند همکاری بیشتری از جانب او شد، تعدیل شد. به محض این که روز کاری او به پایان می‌رسد، کارگر ناگهان از تحقیر تامّ و تمامی که به سمت او بود رهایی می‌یافت که آشکارا به وسیله‌ی هر جنبه از سازمان و نظارت بر تولید به کار برده می‌شد و در نقش جدیدش به‌عنوان مصرف‌کننده، مانند فردی رشدیافته و بالغ، همراه با نمایش ادب، با او برخورد می‌شد. در این نقطه، انسان‌گرایی کالا، «انسانیت و اوقات فراغت» کارگر را نیز کنترل می‌کند به‌سادگی به این دلیل که اقتصاد سیاسی اکنون می‌تواند و باید بر آن حوزه‌ها سلطه پیدا کند»(41).

پس، از منظر دوبور، از آن جایی که سلطه‌ی اقتصاد بر زندگی اجتماعی ابتدائاً شکل « زوالِ بودن به داشتن» را به خود گرفت، در «عصر حاضر»، «انتقال عمومی از داشتن به نمایش» وجود خواهد داشت»(42). این عقیده او را به سمتی هدایت کرد که جهان نمایش را در مرکز تحلیل خود قرار دهد: «کارکرد اجتماعی نمایش، تولید انضمامی بیگانگی است»(43) پدیده‌ای که در آن «بتوارگی کالا … عملکرد نهایی خود را کسب می‌کند»(44). در این شرایط، بیگانگی، خود را تا درجه‌ای بالا می‌رساند که واقعاً به تجربه‌ای موجود برای افراد تبدیل می‌شود، افیون جدیدی برای مردم که آنها را ملزم به مصرف می‌کند و با تصاویر مسلط، مطابقت می‌دهد»(45) و آنها را برای همیشه از امیال و موجودیت واقعی‌شان جدا می‌کند:

«نمایش، مرحله‌ای است که کالا موفق شده است به صورت تام و تمام زندگی اجتماعی را تسخیر می‌کند … تولید اقتصادی مدرن، دیکتاتوری خود را هم از لحاظ وسعت و هم از لحاظ شدت، گسترش می‌دهد. {…} با «انقلاب صنعتی دوم»، مصرف بیگانه‌شده، مانند تولید بیگانه‌شده، تبدیل به وظیفه‌ای برای توده‌ها شده است»(46).

به دنبال دوبور، ژان بودریار نیز از مفهوم بیگانگی برای تفسیر انتقادی تغییرات اجتماعی استفاده کرده که در سرمایه‌داری تکامل‌یافته ظاهر شده است. در جامعه‌ی مصرفی (1970)، او از توجه مارکسیستی بر مرکزیت تولید فاصله می‌گیرد، و مصرف را به‌عنوان عامل اولیه در جامعه‌ی مدرن مشخص می‌کند. «عصر مصرف»، که تبلیغات و نظرسنجی، نیازهای کاذب و رضایت عمومی ایجاد می‌کنند، «عصر بیگانگی رادیکال» نیز بود.

«منطق کالایی عمومیت یافته است و امروزه نه‌تنها بر فرایندهای کار و محصولات مادی، بلکه بر کل فرهنگ، سکسوالیته و روابط انسانی که حتی شامل فانتزی‌ها و امیال افراد است، حکمرانی می‌کند. … همه چیز نمایشی شده است یا، به عبارت دیگر، همه چیز در تصاویر، نشانه‌ها و مدل‌های قابل مصرف، احضار، تحریک و هماهنگ شده است»(47).

با وجود این، نتایج سیاسی بودریار، گیج‌کننده و بدبینانه است. او در مواجهه با تهییج اجتماعی در مقیاس وسیع، فکر می‌کرد که «شورش‌های می 1968» در دام «شیءواره کردن بیش از حد ابژه‌ها و مصرف به وسیله‌ی دادن ارزش شیطانی به آنها» افتاده است؛ و «تمامی بررسی‌ها در باب بیگانگی و تمامی نیروی استهزاآمیز هنر پاپ و آنتی آرت»، را «به‌مثابه‌ی ادعانامه‌ای صرف، که بخشی از بازی است، مورد نقد قرار می‌دهد: این سراب انتقادی است، ضد ـ داستانی که بخشی از داستان است»(48). اکنون با فاصله‌ای بسیار زیاد از مارکسیسم، که طبقه‌ی کارگر نقطه‌ی مرجع برای تغییرات اجتماعی در جهان است، بودریار کتاب خود را با خواستی مسیانیک به پایان می‌برد، … : «ما باید، برای ویران کردن این توده‌ی سفید، مانند پیش‌بینی‌ناپذیری و قطعیت می 1968، منتظر فوران‌های خشن و فروریختگی‌های ناگهانی در آینده باشیم»(49).

  1. نظریه‌ی بیگانگی در جامعه‌شناسی آمریکای شمالی

در دهه‌ی 1950، مفهوم بیگانگی وارد واژگان جامعه‌شناسی سیاسی آمریکای شمالی شد، اما رویکردها به این موضوع کاملاً متفاوت از چیزی است که در آن زمان در اروپا حکمفرما بود. جامعه‌شناسی متعارف، با بیگانگی به‌عنوان مسئله‌ی انسان منفرد برخورد می‌کرد نه به‌عنوان روابط اجتماعی(50)، و تلاش برای پیدا کردن راه‌حل‌ها بر ظرفیت افراد برای مطابقت با نظم موجود متمرکز بود نه به عنوان رویه‌های جمعی برای تغییر جامعه(51). هم‌چنین در این‌جا، قبل از این که تعریف واضح و مشترکی ایجاد شود دوره‌ی بلندی از عدم قطعیت در باب آن وجود داشت. بعضی از نویسندگان بیگانگی را به عنوان پدیده‌ای مثبت مورد توجه قرار می‌دادند، ابزاری برای بیان خلاقیت که ذاتی شرایط انسانی در حالت عام بود(52). دیدگاه متداول دیگر این بود که بیگانگی از شکاف بین فرد و جامعه سرچشمه می‌گرفت(53)؛ به عنوان مثال سیمور ملمن، بیگانگی را در شکاف بین فرمول‌بندی و اجرای تصمیمات ردیابی کرد و عنوان کرد که این امر بر کارگران و مدیران به یک اندازه تأثیر می‌گذارد(54). در کتاب «سنجش بیگانگی»(1957)، که باعث ایجاد مباحثاتی حول این مفهوم در مجله‌ی بررسی جامعه‌شناختی آمریکا شد، جوین نتلر، از طریق سنجش افکار عمومی تلاش داشت تا این مفهوم را تعریف کند. اما پرسش‌نامه‌ی او که در تضاد شدید با سنت بررسی‌های مربوط به جنبش کار و شرایط کارگران بود، به نظر می‌رسید که بیشتر ملهم از قوانین مک‌کارتی باشد تا یک رویکرد علمی(55). چرا که او بیگانگی را با انکار اصول محافظه‌کارانه‌ی جامعه‌ی آمریکایی تبیین می‌کرد: «حفظ پایدار نگرش‌های بدنام و مخالف علیه خانواده‌گرایی، رسانه‌های گروهی و سلیقه‌های توده‌ای، رویدادهای جاری، آموزش عمومی، مذهب رسمی و دیدگاه غایت‌باورانه به زندگی، ناسیونالیسم، و فرایند رأی‌دهی»(56).

محدودیت مفهومی دیدگاه جامعه‌شناختی آمریکا بعد از انتشار مقاله‌ی کوتاه ملوین سیمن «در باب معنای بیگانگی» (1959)، تغییر پیدا کرد، که در مدت کوتاهی تبدیل به منبع الزام‌آور برای تمامی نویسندگان این حوزه شد. فهرست او از پنج نوع بیگانگی ـ عدم توانایی، عدم داشتن معنا (یعنی عدم توانایی برای فهم رویدادهایی که کسی در میان می‌گذارد)، بی‌هنجاری، انزوا و ازخودبیگانگی (57) ـ نشان داد که او رویکردی را اتخاذ کرده است که به این پدیده از یک دیدگاه سوبژکتیو مقدماتی می‌نگرد. رابرت بلاونر، در کتابش بیگانگی و آزادی (1964)، به صورت مشابهی، بیگانگی را به عنوان «کیفیت وجود شخصی که از انواع مشخص تنظیمات اجتماعی ناشی می‌شود»، تعریف کرد. (58) ولو این که پژوهش مفصل او، باعث شد که او دلایل آن را در «استخدام در سازمان‌های بزرگ‌مقیاس و بوروکراسی‌های غیرشخصی که به تمامی جوامع صنعتی راه می‌یابند»، ردیابی کند(59).

جامعه‌شناسی آمریکایی، سپس، در حالت کلی، بیگانگی را به‌مثابه‌ی مسئله‌ای در نظر می‌گرفت که با سیستم تولید صنعتی، چه سرمایه‌دارانه و چه سوسیالیستی پیوند داشت، که به صورت عمده آگاهی انسانی را متأثر می‌کند(60). این تغییر عمده‌ی رویکرد، نهایتاً عوامل تاریخی ـ اجتماعی را که باعث بیگانگی می‌شوند از تحلیل کنار گذاشت و نوعی از فراروان‌شناسی‌گرایی را ایجاد کرد که با بیگانگی، نه به‌عنوان مسئله‌ای اجتماعی بلکه به‌عنوان نشانه‌ی آسیب‌شناختی افراد برخورد کرد که در سطح فردی قابل درمان است(61). از آن جایی که در سنت مارکسیستی، مفهوم بیگانگی سهم مهمی در بسیاری از نقدهای تند و تیز علیه شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری داشت، نهادینه شدن آن در قلمرو جامعه‌شناسی، آن را به پدیده‌ی عدم مطابقت افراد با هنجارهای اجتماعی تقلیل داد. به همین شکل، بعد انتقادی که این مفهوم در فلسفه داشت (حتی برای نویسندگانی که با آن به منزله‌ی افقی نظاره می‌کردند که هرگز نمی‌توان از آن فراروی کرد) اکنون در جهت یک بی‌طرفی توهمی عقب‌نشینی کرده است(62).

تأثیر دیگر این دگردیسی، تهی شدن نظری این مفهوم بود. بیگانگی از یک پدیده‌ی پیچیده‌ی مرتبط با فعالیت کار انسان و وجود ذهنی و اجتماعی، تبدیل به مقوله‌ی جزئی و ناکاملی شد که در خدمت پژوهش‌های تخصصی آکادمیک قرار گرفت(63). جامعه‌شناسان آمریکایی عنوان کردند که این انتخاب روش‌شناختی آنان را قادر ساخت که مطالعه‌ی بیگانگی را از دلالت‌های سیاسی آن رها سازند و به آن عینیت علمی اعطا کنند. اما، در واقعیت، این «چرخش» به سمت غیرسیاسی شدن، دلالت‌های ایدئولوژیکی آشکاری داشت، چون حمایت از نظم اجتماعی و ارزش‌های مسلط به صورت پنهانی در پشت پرچم ایدئولوژی‌زدایی و بی‌طرفی ارزشی قرار داشت.

بنابراین، تفاوت بین تصور مارکسیستی و تصور جامعه‌شناختی آمریکایی از بیگانگی این نبود که رویکرد مارکسیستی سیاسی بود و رویکرد جامعه‌شناختی امریکایی علمی. برعکس، نظریه‌پردازان مارکسیست حاملان ارزش‌هایی بودند که در تضاد با انواع هژمونیک آن در جامعه‌‌ی آمریکا قرار داشتند، از آن‌جا که جامعه‌شناسان آمریکایی از ارزش‌های نظم اجتماعی موجود پشتیبانی می‌کردند، به صورت ماهرانه‌ای این ارزش‌ها را به عنوان ارزش‌های ابدی نوع بشر معرفی می‌کردند(64). در پس‌زمینه‌ی آکادمیک آمریکا، مفهوم بیگانگی متحمل تحریفی واقعی شد و به این امر ختم شد که مدافعان طبقات اجتماعی از آن علیه آنهایی استفاده کنند که برای مدت زیادی تحت سلطه قرار داشتند(65).

  1. بیگانگی در سرمایه و دست‌نوشته‌های مقدماتی

نوشته‌های خود مارکس نقش بسیار مهمی برای کسانی داشت که می‌خواستند در برابر این وضعیت قرار بگیرند. تمرکز اولیه بردست‌نوشته‌های اقتصادی ـ فلسفی 1844، بعد از انتشار متون جدید گرایشی به تغییر پیدا کرد و این امکان را فراهم کرد که گسترش اندیشه‌ی او را بسیار دقیق‌تر بازسازی کند.

در نیمه‌ی دوم دهه‌ی 1840، مارکس دیگر به صورت مکرر از اصطلاح «بیگانگی» استفاده نکرد؛ تنها استثنای این امر اولین کتاب او یعنی خانواده مقدس (1845) بود که همراه با انگلس نوشته شد و در بعضی از مجادلات علیه برونو و ادگار باوئر از این اصطلاح استفاده شد و هم‌چنین در یکی از متن‌های ایدئولوژی آلمانی (1846 – 1845)، که باز هم همراه با انگلس نوشته شد نیز این اصطلاح ظاهر شد. به محض این که او ایده‌ی انتشار ایدئولوژی آلمانی را رها کرد، او در کار مزدی و سرمایه، که شامل مجموعه‌مقالاتی بر مبنای سخنرانی‌های او برای جامعه‌ی کارگران آلمان در بلژیک در سال 1847 بود، به نظریه‌ی بیگانگی بازگشت، البته از خود این اصطلاح در این مقالات استفاده نشد چرا که این اصطلاح برای شنوندگان او در آن زمان بسیار انتزاعی بود. در این متون، او نوشت که کار مزدی وارد «فعالیت خود زندگی» کارگر نمی‌شود بلکه نشان‌دهنده‌ی «قربانی کردن زندگی» است. نیروی کار کالایی است که کارگر مجبور است به فروش برساند «تا زندگی کند» و «محصول فعالیت او، ابژه‌ی فعالیت او نیست»(66):

«کارگری که دوازده ساعت می‌بافد، می‌ریسد، حفر می‌کند، می‌گرداند، بنا می‌کند، بیل می‌زند، سنگ‌ها را می‌تراشد، بارها را حمل می‌کند و غیره ـ آیا او این دوازده ساعت بافتن، ریسیدن، حفر کردن، گرداندن، بنا کردن، بیل زدن، تراشیدن سنگ‌ها و حمل بارها را به‌عنوان تجلی زندگی خود، به‌مثابه‌ی زندگی می‌داند؟ برعکس، زندگی زمانی برای او آغاز می‌شود که این فعالیت‌ها متوقف شوند، کنار میز غذا، در مهمان‌خانه، در رختخواب. از طرف دیگر، دوازده ساعت کار، به‌مثابه‌ی بافتن، ریسیدن، حفر کردن و غیره برای او معنایی ندارد، بلکه این‌ها درآمدهای او هستند که او را به کنار میز غذا، مهمان‌خانه و رختخواب می‌آورند. اگر کرم ابریشم مجبور باشد بریسد تا موجودیت خود را به‌عنوان کرم ادامه دهد، کاملاً تبدیل به کارگر مزدی می‌شود»(67).

تا اواخر دهه‌ی 1850، هیچ ارجاعی به نظریه‌ی بیگانگی در آثار مارکس وجود نداشت. به دنبال شکست انقلاب‌های 1848، او مجبور بود که برای گذراندن تبعید به لندن برود؛ او در آن‌جا تمام انرژی خود را بر روی مطالعه‌ی اقتصاد سیاسی متمرکز کرد و به غیر از چند اثر کوتاه با موضوعات تاریخی (68)، هیچ کتاب دیگری منتشر نکرد. با وجود این، هنگامی که او دوباره شروع به نوشتن درباره‌ی اقتصاد کرد، در بنیادهای نقد اقتصاد سیاسی (که به گروندریسه مشهور است)، بیشتر از یک‌بار از اصطلاح «بیگانگی» استفاده کرد. این متن از چند جنبه یادآور تحلیل‌های دست‌نوشته‌های اقتصادی فلسفی 1844 بود، اگرچه حدود یک دهه مطالعه در کتابخانه‌ی بریتانیا به او اجازه داد که آنها را بسیار عمیق‌تر مورد توجه قرار دهد:

«مشخصه‌ی اجتماعی فعالیت و نیز شکل اجتماعی محصول و سهم افراد در تولید در این‌جا به عنوان چیزی بیگانه و عینی، در برابر افراد قرار می‌گیرد، نه به عنوان رابطه‌ی آنها با یکدیگر بلکه به عنوان تابعیت آنها نسبت به روابطی که مستقل از افراد وجود دارند و از روابط بین افراد بی‌اعتنا به یکدیگر ناشی می‌شوند. مبادله‌ی عام فعالیت‌ها و محصولات، که تبدیل به شرایط حیاتی برای افراد شده است ـ روابط درونی متقابل بین آنها ـ به عنوان چیزی بیگانه، خودمختار و به عنوان شیء، در برابر آنها ظاهر می‌شود. در ارزش مبادله، پیوند اجتماعی بین اشخاص به روابط اجتماعی بین اشیاء دگرگون می‌یابد و ظرفیت شخصی افراد به ثروت عینی تبدیل می‌شود»(69).

سپس، شرح بیگانگی در گروندریسه با فهم بیشتر مقولات اقتصادی و تحلیل اجتماعی نیرومندی غنی می‌شود. پیوندی که بین بیگانگی و ارزش مبادله ایجاد می‌شود جنبه‌ی مهمی از این امر است. و در یکی از روشنی‌بخش‌ترین متون در باب این پدیده در جامعه‌ی مدرن، مارکس بیگانگی را با تضاد بین سرمایه و «نیروی کار زنده» پیوند می‌دهد:

«شرایط عینی کار زنده به صورت ارزش‌هایی جدا و مستقل ظاهر می‌شوند که در تضاد با ظرفیت کار زنده به‌مثابه‌ی وجود عینی است … شرایط عینی ظرفیت کار زنده به عنوان چیزی که دارای موجودیتی مستقل است فرض می‌شود، به صورتی که عینیت یک سوژه‌ی متمایز از ظرفیت کار زنده و به صورت مستقلی در برابر آن قرار می‌گیرد؛ ازاین‌رو بازتولید و تحقق، یعنی گسترش این شرایط عینی، در همان حال بازتولید و تولید جدید خود آنها، به عنوان ثروت سوژه‌ی بیگانه‌ای است که بی‌اعتنا و مستقل در برابر ظرفیت کار قرار می‌گیرد. آن چه که بازتولید و جدیداً تولید می‌شود نه تنها حضور شرایط عینی کار زنده، بلکه حضور آنها به عنوان ارزش‌هایی مستقل است یعنی ارزش‌هایی که متعلق به یک سوژه‌ی بیگانه است و در برابر ظرفیت کار زنده قرار می‌گیرد. شرایط عینی کار، یک موجودیت سوبژکتیو کسب می‌کند که در مقابل ظرفیت کار زنده قرار می‌گیرد ـ سرمایه به سمت سرمایه‌داری چرخش می‌کند»(70).

گروندریسه تنها متن دوران بلوغ مارکس نیست که شرح بیگانگی در آن عرضه می‌شود. پنج سال بعد از نوشتن آن، «نتایج فرایند بی‌واسطه‌ی تولید» – هم‌چنین به «سرمایه، جلد اول، کتاب اول، فصل چهارم، منتشر نشده» (1864 1863) معروف است ـبررسی‌های اقتصادی و سیاسی از بیگانگی به صورت همزمان را به صورت مفصل‌تر به انجام رساند. مارکس نوشت، «حاکمیت سرمایه‌دار بر کارگر، حاکمیت اشیاء بر انسان، کار مرده بر کار زنده، محصول بر تولیدکننده است»(71). در جامعه‌ی سرمایه‌داری، در نتیجه‌ی «جابه‌جاسازی بهره‌وری اجتماعی کار به ویژگی‌های مادی سرمایه»(72)، «شخصیت‌یافتگی اشیاء و شیء‌شدگی اشخاص» به صورت واقعی وجود دارد، که نمودی ایجاد می‌کند که «شرایط مادی کار تحت کنترل کارگر نیست بلکه کارگر تحت کنترل شرایط مادی کار است»(73). او عنوان کرد که در واقعیت،

«سرمایه یک شیء نیست، همان گونه که پول، شیء نیست. در سرمایه، همانند پول، روابط اجتماعی مشخص و معین تولید بین افراد به عنوان روابط اشیاء با افراد ظاهر می‌شود و یا این که روابط اجتماعی معین به عنوان خصوصیات طبیعی اشیاء در جامعه ظاهر می‌‍شوند. بدون طبقه‌ای وابسته به مزدها، لحظه‌ای که افراد به عنوان اشخاص آزاد با یکدیگر مواجه می‌شوند، تولید ارزش اضافی نمی‌تواند وجود داشته باشد، بدون تولید ارزش اضافی، تولید سرمایه‌دارانه نمی‌تواند و ازاین‌رو سرمایه و سرمایه‌دار نمی‌تواند وجود داشته باشد! سرمایه و کار مزدی (کار کارگری که نیروی کار خود را می‌فروشد) تنها دو جنبه از یک رابطه را بیان می‌کنند. پول نمی‌تواند تبدیل به سرمایه شود مگر این که با نیروی کار، کالایی که به وسیله‌ی کارگر به فروش می‌رسد، مبادله شود. به صورت عکس، کار تنها زمانی به کار مزدی تبدیل می‌شود که شرایط عینی خود آن به صورت نیروهایی خودمختار، ویژگی‌هایی بیگانه، ارزشی که برای خود وجود دارد و خود را حفظ می‌کند، به صورت خلاصه به عنوان سرمایه، در برابر آن قرار گیرند. اگر سرمایه، در جنبه‌های مادی‌اش، یعنی در ارزش‌های مصرفی که سرمایه هستی خود را در آنها دارد، برای موجودیتش وابسته به شرایط عینی کار باشد، این شرایط عینی باید به صورت همزمان، به شکل صوری، در برابر کار به عنوان نیروهایی بیگانه، خودمختار، به عنوان ارزش ـ کار عینیت‌یافته ـ قرار بگیرد که با کار زنده به عنوان ابزار صرف برخورد می‌کند تا بتواند خود را حفظ و افزایش دهد»(74).

در شیوه‌‌ی تولید سرمایه‌داری، کار انسان تبدیل به ابزار فرایند ارزش‌افزایی سرمایه می‌شود که «با تبدیل شدن نیروی کار زنده به جزء سازنده‌ی مادی سرمایه، … به یک جسم بی‌جان متحرک تبدیل می‌شود و … شروع به عمل می‌کند به گونه‌ای که همانند عشق جذب سرمایه می‌شود»(75). این مکانیسم در مقیاسی گسترش‌یابنده ادامه می‌یابد تا زمانی که همکاری در فرایند تولید، کشفیات علمی و تکامل ماشین‌آلات ـ تمامی آنها فرایندهایی اجتماعی هستند که از آنِ امر جمعی‌اند ـ به نیروهای سرمایه تبدیل می‌شوند که به‌مثابه‌ی خصوصیات طبیعی آن در می‌آیند و در شکل نظم سرمایه‌دارانه در برابر کارگر قرار می‌گیرند:

«نیروهای مولد … به وسیله‌ی کار اجتماعی توسعه می‌یابند … و به عنوان نیروهای مولد سرمایه‌داری ظاهر می‌شوند. {…} وحدت جمعی در همکاری، ترکیب در تقسیم کار، استفاده از نیروهای طبیعت و علوم، استفاده از محصولات کار به مثابه‌ی ماشین‌آلات ـ همه‌ی اینها به عنوان چیزیبیگانه، عینی و حاضر و آماده در برابر کارگران منفرد قرار می‌گیرند و بدون مداخله‌ی آنها وجود دارند و مکرراً به عنوان دشمن کارگران عمل می‌کنند. همگی آنها به‌سادگی به‌عنوان شکل مسلط ابزارهای کار ظاهر می‌شوند. به‌عنوان ابژه‌هایی هستند که مستقل از کارگران قرار دارند و بر آنها مسلط می‌شوند. به هر حال، کارگاه تا درجه‌ای محصول ترکیب کارگران، به‌مثابه‌ی مغز متفکر آن است و به نظر می‌رسد که متحد سرمایه‌دار و اشخاص دون‌پایه‌ی آن است، و کارگران خود را در مواجهه با کارکردهای سرمایه‌ای می‌یابند که در سرمایه‌دار تجلی یافته است»(76).

از خلال این فرایند، سرمایه به چیزی «کاملاً رازآمیز» تبدیل می‌شود. «شرایط کار در برابر کارگر به‌مثابه‌ی نیروهای اجتماعی انباشت می‌شود و آنها شکل سرمایه‌دارانه را به‌عنوان پیش‌فرض خود دارند»(77).

در آغاز دهه‌ی 1960، انتشار «سرمایه، جلد اول: کتاب اول، فصل ششم، منتشر نشده» و بالاتر از همه‌ی آنها، انتشار گروندریسه، مسیر را برای تصوری از بیگانگی همراه کرد که متفاوت از تصور هژمونیک آن در جامعه‌شناسی و روان‌شناسی بود. تصوری که بر مبنای غلبه بر بیگانگی در عمل بود ـ برای کنش سیاسی جنبش‌های اجتماعی، احزاب و اتحادیه‌های کارگری برای تغییر شرایط کار و زندگی طبقه کارگر. ازاین‌رو، انتشار آن‌چه که (بعد ازدست‌نوشته‌های اقتصادی فلسفی 1844 در دهه‌ی 1930) ممکن است به عنوان «نسل دوم» آثار مارکس در باب بیگانگی درک شود نه تنها بنیاد منسجم نظری برای مطالعات جدید در باب بیگانگی، بلکه فراتر از همه‌ی این‌ها یک پلاتفرم ایدئولوژیک ضد سرمایه‌داری برای جنبش‌های فوق‌العاده و گسترده‌ی سیاسی و اجتماعی در جهان در آن سال‌ها فراهم کرد. بیگانگی کتاب‌های فیلسوفان و راهروهای سخنرانی در دانشگاه‌ها را ترک کرد و خیابان‌ها و فضای مبارزات کارگران را در بر گرفت و تبدیل به نقد جامعه‌ی بورژوایی در حالت عام شد.

  1. بتوارگی کالا و بیگانگی‌زدایی

یکی از بهترین شرح‌های مارکس در باب بیگانگی در بخش معروف سرمایه یعنی «بتوارگی کالا و راز آن» قرار دارد، جایی که مارکس نشان داد که در جامعه‌ی سرمایه‌داری، مردم تحت سلطه‌ی محصولاتی قرار گرفته‌اند که خود تولید کرده‌اند. در این‌جا، روابط بین آنها، «به‌عنوان روابط اجتماعی مستقیم بین اشخاص نیست … بلکه برعکس به‌عنوان روابط مادی بین اشخاص و روابط اجتماعی بین اشیاء» است(79).

«بنابراین راز و رمز شکل کالا صرفاً در این امر نهفته است که این شکل سرشت اجتماعی کار انسان را در چشم او، همچون سرشت شیءوار خود این محصولات، همچون اجتماعیت یافتن ویژگی طبیعی چیزها نمایان می‌سازد و از همین رابطه‌ی اجتماعی تولیدکنندگان را با کل کار به صورت رابطه‌ی اجتماعی بین اشیاء که خارج از انسان وجود دارد، در نظر او جلوه می‌دهد. از راه این بده بستان است که محصولات کار به کالا، به چیزی محسوس اما فراسوی حواس، یا به چیزی اجتماعی مبدل می‌شوند. {…} تنها رابطه‌ی اجتماعی معین خود انسان‌هاست که در این‌جا و نزد آنان، شکل شبح‌وار رابطه‌ی اشیاء را به خود گرفته است. بنابراین برای یافتن همانندی‌ها و تمثیلی از این دست، باید گریزی به وادی مه‌آلود مذهب بزنیم. آن‌جا آفریده‌های سر انسان، همچون پیکره‌های قائم به ذات نمودار می‌‍‌شوند که گویی حیاتی از آن خویش دارند و با یکدیگر و با انسان‌ها در رابطه‌اند. چنین است محصولات دست انسان‌ها در جهان کالاها. من این را بتوارگی می‌نامم، سرشتی که به محض تولید محصولات کار به‌مثابه‌ی کالا، خود را به آنها می‌چسباند و بنابراین از تولید کالایی جدایی‌ناپذیر است»(80).

دو عنصر در این تعریف خط تمایز واضحی ترسیم می‌کنند بین تصور مارکس در باب بیگانگی و تصور اکثر سایر نویسندگانی که این‌جا مورد بحث قرار گرفتند. اول، مارکس، بتوارگی را نه به‌مثابه‌ی مسئله‌ای فردی، بلکه پدیده‌ای اجتماعی، نه به‌مثابه‌ی امری مربوط به ذهن بلکه نیرویی واقعی درک می‌کند، شکل مشخصی از سلطه که خود را در اقتصاد بازار در نتیجه‌ی دگرگونی ابژه‌ها به سوژه‌ها، برقرار می‌کند. به این دلیل، تحلیل او از بیگانگی به ناآرامی ذهنی مردان و زنان منفرد محدود نمی‌شود، بلکه به فرایندهای اجتماعی و فعالیت‌های مولدی که متضمن آن است گسترش می‌یابد. دوم، بتوارگی مارکس خود را در واقعیت تاریخی معین تولید متجلی می‌کند، واقعیت کار مزدی؛ این تنها بخشی از رابطه بین افراد و اشیاء به معنای دقیق کلمه نیست، بلکه برعکس بخشی از رابطه‌ی انسان و یک نوع مشخصی عینیت است: شکل کالایی.

در جامعه‌ی بورژوایی، کیفیت‌ها و روابط انسانی، به کیفیت‌ها و روابط بین اشیاء تبدیل می‌شود. این نظریه که لوکاچ آن را شیءوارگی می‌نامد، بیگانگی را از منظر روابط انسانی نشان می‌دهد، در حالی که مفهوم بتوارگی با بیگانگی، در رابطه با کالاها برخورد می‌کند. همگام با آنهایی که انکار می‌کنند که نظریه‌ی بیگانگی در آثار دوره‌ی بلوغ مارکس حضور دارد، باید تأکید کنیم که بتوارگی کالا جایگزین بیگانگی نمی‌شود، بلکه تنها جنبه‌ای از آن را نشان می‌دهد.

پیشرفت نظری از دست‌نوشته‌های اقتصادی ـ فلسفی 1844 تا سرمایه و متون مرتبط با آن، تنها شامل دقت نظری بیشتر شرح او در باب بیگانگی نیست، بلکه همچنین فرمول‌بندی مجدد حد و حدودی است که برای غلبه بر آن ضروری‌اند. از آن‌جا که در 1844 او عنوان کرد که انسان‌ها از طریق حذف تولید خصوصی و تقسیم کار موجب حذف بیگانگی می‌شوند، مسیر حرکت به سمت جامعه‌ای رها از بیگانگی در سرمایه و دست‌نوشته‌های مقدماتی آن بسیار پیچیده‌تر است. مارکس بیان کرد که سرمایه‌داری سیستمی بود که کارگران تحت کنترل سرمایه و شرایطی که سرمایه بر آنها تحمیل می‌کند قرار داشتند. با وجود این، سرمایه‌داری، بنیادهایی را برای جامعه‌ای پیشرفته‌تر فراهم کرده است و با عمومیت دادن منافعش، انسان‌ها قادرند که در امتداد مسیر سریع تکامل اجتماعی که سرمایه‌داری فراهم کرده است پیشرفت کنند. طبق نظر مارکس، سیستمی که انباشت عظیمی از ثروت برای عده‌ی قلیلی ایجاد می‌کند، محروم‌سازی و استثمار توده‌ی عام کارگران باید با «همبستگی انسان‌های آزاد، کار با ابزار تولید اشتراکی، و صرف اشکال مختلف نیروی کار در آگاهی کامل به‌مثابه‌ی یک نیروی اجتماعی یگانه» جایگزین شود(82). این نوع از تولید بسیار با کار مزدی تفاوت دارد چرا که عامل‌های تعیین‌کننده‌ی خود را تحت یک فرماندهی جمعی قرار می‌دهد، فوراً مشخصه‌ای اجتماعی کسب می‌کند و کار را به یک فعالیت اجتماعی حقیقی تبدیل می‌کند. این تصور جامعه‌ای بود که در قطب متضاد «جنگ همه علیه همه‌»‌ی هابز قرار داشت؛ و ایجاد آن نیازمند یک فرایند سیاسی صرف نیست بلکه شامل دگرگونی سپهر تولید خواهد بود. اما این نوع تغییر در فرایند کار دارای حدود خود است:

«آزادی در این سپهر تنها می‌تواند شامل این امر باشد که انسان اجتماعی‌شده و تولیدکنندگان همبسته بر فرایند سوخت‌وساز انسان با طبیعت به صورت عقلانی فرماندهی کنند و به جای این‌که تحت سلطه‌ی آن به عنوان یک نیروی کور، قرار بگیرند آن را تحت کنترل جمعی خود درآورند و این کار را با حداقل هزینه‌ی انرژی و در شرایطی که برای ماهیت انسانی خودشان، مناسب‌ترین و باارزش‌ترین است به انجام برسانند»(83).

این نظام پساسرمایه‌داری تولید همراه با پیشرفت علمی ـ تکنولوژیک و پس از آن تقلیل کار روزانه، امکانی برای شکل‌بندی جدید اجتماعی فراهم می‌کند به طوری که کار اجباری و بیگانه‌شده‌ی تحمیل‌شده به وسیله‌ی سرمایه و قوانین مرتبط با آن به‌تدریج با فعالیت آگاهانه و خلاق که فراسوی یوغ ضرورت قرار دارد، جایگزین می‌شود و روابط اجتماعی کامل جایگزین مبادله‌ی تصادفی و متمایز نشده‌ای می‌شود که به وسیله‌ی قوانین کالا و پول تحمیل می‌شود(84). این‌جا دیگر قلمرو آزادی برای سرمایه نیست بلکه سپهر آزادی اصیل انسانی است.

مارچلو موستو اهل ایتالیا و استاد مهمان نظریه‌ی سیاسی در دانشگاه یورک در تورنتو کاناداست. موضوعات پژوهشی مورد علاقه‌ی موستو عبارتند از تاریخ اندیشه‌ی اندیشه‌ی سوسیالیستی، نظریات بیگانگی و بحران اقتصادی است. کتاب‌ها و مقالات او به 16 زبان ترجمه شده‌اند. او همچنین پژوهش‌هایی در باب ویراست جدید تاریخی ـ انتقادی آثار کامل مارکس و انگلس انجام داده است. یکی از مهم‌ترین آثار او «گروندریسه کارل مارکس: بنیادهای نقد اقتصاد سیاسی پس از 150 سال» است که به چندین زبان دنیا ترجمه شده است. این اثر در ایران نیزبه‌قلم حسن مرتضوی به فارسی ترجمه شده است.

September 2016

Prefácio

O (novo) renascimento de Marx

Se a atualidade de um autor consiste em sua capacidade de estimular novas ideias, então se pode dizer que Karl Marx permanece inquestionavelmente atual.

September 2016

The History and Legacy of the International Working Men’s Association

On September 28, 1864, St. Martin’s Hall, in the heart of London, was packed to overflowing with some two thousand workers. They had come to attend a meeting called by English trade union leaders and a small group of companions from the Continent.

July 2016

A radikális baloldal Európában 1989 után. Eredmények és távlatok

1. A „létező szocializmus” bukása

Azt követőn, hogy a berlini fal 1989-ben leomlott, az európai politikai tájkép gyökeresen megváltozott. A strukturális politikai megrázkódta- tások, amelyek jelentős gazdasági átalakulásokkal jártak, elindították a kapitalista restauráció folyamatát, aminek globális szinten is mélyre- ható társadalmi következményei voltak.

June 2016

La sinistra radicale in Europa dopo il 1989: bilanci e prospettive

I. La fine del "socialismo reale"

La caduta del Muro di Berlino determinò un profondo mutamento nello scenario politico europeo. L'implosione dei regimi del blocco sovietico, divenuti nel tempo sempre più repressivi e burocratici, ebbe la positiva conseguenza di affrancare il comunismo dal "socialismo reale" - che aveva rappresentato la sua degenerazione - e di restituirlo alla lotta per l'emancipazione delle classi lavoratrici.

April 2016

The Post-1989 Radical Left in Europe: Results and Prospects (Part I)

 1. The end of ‘actually existing socialism’

The fall of the Berlin Wall in 1989 brought about a profound change in the European political landscape. The implosion of the repressive bureaucratic regimes of the Soviet bloc had the positive effect of freeing communism from ‘actually existing socialism’, and of opening it up again to the struggle for working-class emancipation. The structural political upheavals, however, together with major economic transformations, set in train a process of capitalist restoration that had severe social repercussions on a global scale. In Europe, anticapitalist forces found their influence being irresistibly squeezed: it became more and more difficult for them to organize and orientate social struggles, and ideologically the Left as a whole lost the hegemonic positions it had won after 1968 in key areas of many national cultures.

This reverse was also apparent at an electoral level. From the 1980s on, the parties united around the idea of Eurocommunism [1] as well as those still strongly tied to Moscow [2] suffered a sharp decline in support, which turned into a veritable crash after the collapse of the Soviet Union. A similar fate also affected the various New Left groups and Trotskyist parties. [3].

A phase of reconstruction then began, in which new political formations often emerged through the regrouping of anticapitalist elements still in existence. This enabled the traditional forces of the Left to open up to the ecological, feminist and peace movements that had developed in the previous decades. Izquierda Unida in Spain, created in 1986, was the pioneer in this respect. Similar initiatives then took shape in Portugal (where the Unitary Democratic Coalition (CDU) was formed in 1987); Denmark (the Unity List/Red-Greens, in 1989); Finland (the Left Alliance, in 1990); and Italy and Greece in 1991, when Communist Refoundation Party(PRC) and Synaspismos (Coalition of the Left, Movements and Ecology) came into being. The organizational forms of these new aggregations varied considerably. The parties comprising Izquierda Unida – including the Communist Party of Spain – maintained their existence; the Unitary Democratic Coalition in Portugal functioned only as an electoral bloc; and Communist Refoundation Party and Synaspismos constituted themselves as a new unitary political subject.

In other countries, however, there were attempts (some only cosmetic) to renew the parties that had existed before the fall of the Berlin Wall. In 1989, following the foundation of the Czech Republic, the Communist Party of Bohemia and Moravia (KSČM) was proclaimed; and in 1990 the Party of Democratic Socialism (PDS) appeared in Germany, taking over from the Socialist Unity Party that had ruled the GDR since 1949. Also in 1990, in Sweden, the Left Party–Communists adopted more moderate positions and dropped the name ‘Communist’ from its title.

2. Failures in government

These new parties, like others that had not changed their name, managed to retain a political presence on their respective national stages. Together with the social movements and progressive trade-union forces, they contributed to the heightened resistance against neoliberal policies after 1993, when the Maastricht Treaty came into effect and set rigid monetarist parameters for new member-states joining the European Union.

In 1994 a European United Left group was formed in the European Parliament, and the next year, following new adhesions from Scandinavia, it changed its name to the European United Left/Nordic Green Left (GUE/NGL).

In the mid-nineties, buoyed up by strikes and large demonstrations against their respective governments (Berlusconi and Dini in Italy, Juppé in France, González and Aznar in Spain), some forces of the radical Left even achieved modest electoral breakthroughs. Izquierda Unida scored 13.4 per cent in the European elections in 1994; the Communist Refoundation Party 8.5 per cent in the national elections of 1996; and the French Communist Party almost 10 per cent in the parliamentary elections of 1997. At the same time, these parties increased their membership and their implantation at local level and in the workplaces.

Apart from the Czech Republic (with its Communist KSČM), the countries of Eastern Europe were an exception to this phase of consolidation; the legacy of the postwar ‘communist’ dictatorships excluded – and continues to hinder – a process of rebirth of forces of the Left. As the new century dawned, a huge, politically heterogeneous movement of struggle against neoliberal globalization spread to every corner of the globe. Since the late 1990s, self-organized collectives, rank-and-file union movements, anti-capitalist parties and non-governmental organizations had already been promoting mass protests at the summits of the G8, the International Monetary Fund, the World Trade Organization and the World Economic Forum (in Davos, Switzerland). The subsequent birth of the World Social Forum (WSF), in Brazil in 2001, and the European Social Forum (ESF) encouraged broader discussion of alternatives to the dominant policies.

Meanwhile, with the rise of Tony Blair as Labour Party leader (1994) and UK prime minister (1997-2007), the way was open for a profound shift in the ideology and programme of the Socialist International. [4] Blair’s ‘Third Way’ – in fact, supine acceptance of the neoliberal mantra masked by vacuous exaltation of ‘the new’ – was supported in varying degrees and forms by the governments of Gerhard Schröder in Germany, chancellor Socialdemocratic Party of Germany (SPD) from 1998 to 2005, [5] and of the Portuguese José Sócrates, prime minister of the Socialist Party (PS) from 2005 to 2011. Romano Prodi in Italy (prime minister and head of centre-left coalitions from 1996 to 1998 and 2006 to 2008) also shared many of the same themes and echoed the search for a ‘new way’.

In the name of ‘future generations’ (who in the meantime were to be deprived of the right to work), and inspired by the EU’s adoption of the Lisbon Programme in 2000, these governments pursued a series of economic counter-reforms that have eroded the European social model. They rigidly initiated deep cuts in public expenditure, made labour relations more precarious (by limiting legal safeguards and generally worsening conditions at work), implemented policies of wage ‘moderation, and liberalized markets and services in line with the disastrous Bolkestein directive of 2006 [6]. The so-called Agenda 2010 in Germany, especially Schröder’s ‘Hartz IV’ plan [7], were the most conclusive evidence of this new policy direction.

Many parts of southern Europe saw the whittling down of what remained of the welfare state, attacks on the pensions system, another massive round of privatization, the commodification of education, drastic cuts in the funding of research and development, and a lack of effective industrial policies. These trends were also apparent in the governments headed by Konstantinos Simitis (1996-2004) in Greece, Massimo D'Alema (1998-2000) in Italy and José Zapatero (2004-2011) in Spain.

Similar choices operated in Eastern Europe, where the Socialist governments of Leszek Miller (2001-2004) in Poland and Ferenc Gyurcsány (2004-2010) in Hungary were among the most dedicated followers of neoliberalism and enforcers of public spending cuts. They thereby alienated the working classes and the poorest sections of the population, to the extent that today the forces of the Socialist International occupy a completely marginal position in both countries.

As regards economic policy, it is hard to detect anything more than minimal differences between these social-democratic governments and conservative regimes in power at the time. Indeed, in many cases the social-democratic or centre-left administrations were more efficient in carrying through the neoliberal project, since the trade unions found the government actions more acceptable because of an old illusory belief that they were ‘friendly’ to the labour movement. Over time, the adoption of a pliant, non-conflictual model has made the trade unions less and less representative of the weakest sections of society.

Foreign policy orientations involved a similar discontinuity with the past. In 1999 a government headed by the Left Democrats (DS), the inheritors of the old Communist Party, authorized Italy’s second military intervention since the war (the first was the Gulf War in Iraq, in 1990-1991); the NATO bombing in Kosovo, with its much-reported use of depleted uranium weapons. In 2003 British Labour Party leaders stood in the frontline alongside George W. Bush, in a war they waged against the Iraqi ‘rogue state’ that they falsely accused of possessing weapons of mass destruction. [8] Between these two conflicts, no force within European Socialism opposed the intervention in Afghanistan (whose devastating ‘collateral damage’ affected the population at large) or spoke out against the more general Enduring Freedom campaign waged by the United States.

The Socialist parties often shunted the ecological question into declarations of principle, but almost never translated these into effective legislation to solve the major problems facing the environment. This was helped by the moderate turn on the part of most Green parties, which, in choosing to ally indiscriminately with parties of the Right or Left, mutated into ‘post-ideological’ formations and gave up the battle against the existing mode of production.

The shifts in European social democracy, involving uncritical acceptance of capitalism and all the principles of neoliberalism, demonstrated that the events of 1989 had shaken not only the Communist camp but all the forces of Socialism. For these abandoned any reforming ambition and no longer espoused the kind of state intervention in the economy that had been their main distinguishing feature after the Second World War.

Despite these profound changes, many parties of the European radical Left allied themselves with social-democratic forces – whether out of a legitimate concern to block the advent of right-wing governments that would further degrade the situation of young people, workers and pensioners, or in some cases to avoid isolation or to prevent the logic of ‘tactical voting’ from working against them. Thus, within the space of a few years, Communist Refoundation Party in Italy (1996-98 and 2006-8), the French Communist Party (1997-2002), Izquierda Unida in Spain (2004-08) and the Socialist Left Party in Norway (2005-13) [9] all supported, or served as ministers in, governments of the Centre Left. More recently, the Left Alliance (2011-14) and the Socialist People’s Party (2011-15) have assumed governmental responsibilities in Finland and Denmark respectively. Such choices had already been consistently made at local level, often without serious attention to the programmes of the political forces accepted as coalition partners.[10]

The neoliberal wind that blew unopposed from the Iberian Peninsula to Russia, together with the absence of large social movements capable of shaping government actions in a socialist direction, evidently represented a negative constellation for radical left-wing parties. Moreover, whether they were called upon to occupy low-profile ministries (as in France or Italy) or had to content themselves with tiny parliamentary groups (as in Spain), the relationship of forces vis-à-vis the ruling executive was extremely unfavourable to them. The anticapitalist Left did not succeed in extracting any significant social gains that ran counter to the basic economic guidelines; all they could achieve was an occasional feeble palliative. Most often, they had to swallow a bitter pill and vote for measures against which they had earlier promised the most intransigent opposition. Steered by parliamentarians and local figures selected for their uncritical loyalty to the leadership, these parties were swallowed up by the policies of the cabinets they supported. A gap with their own base grew slowly but constantly wider, with a resulting loss of credibility and consent among their electorate.

Yet the results at the ballot box were disastrous everywhere. In the presidential elections of 2007, the French Communists obtained less than 2 per cent of the vote, and the next year Izquierda Unida hit rock bottom with a score of 3.8 per cent. In Italy, for the first time in the history of the Republic, the Communists were shut out of parliament, reaching a dismal total of 3.1 per cent and only under the umbrella of the Rainbow Left.[11]

3. The Troika dictatorship

In the course of 2007, the United States was hit by one of the gravest financial crises in history, which soon affected Europe and plunged it into a deep recession. As the soaring public debt increased the dangers of insolvency, many countries had to resort to credits from the (so-called) Troika, consisting of the European Commission, the European Central Bank and the International Monetary Fund. Nations at risk of default were granted loans in return for the introduction of rigid austerity policies, beside which the ‘restructuring’ measures of the Nineties seemed quite restrained. Beginning in 2008, there have been a total of 13 bailout programmes in the EU: one in Hungary (2008-10), one in Latvia (2008-11) [12] and three in Romania, plus – within the Eurozone – three in Greece (2010-18), one in Ireland (2010-13), one in Portugal (2011-14), two in Cyprus (2011-16) and one in Spain (2012-13).

The very term ‘structural reforms’ underwent a radical semantic transformation. Originally, in the vocabulary of the workers’ movement, it had indicated a slow but steady improvement in social conditions, but now it became synonymous with a profound erosion of the welfare state. The pseudo-reforms in question – regressions would be a better word – have cancelled a host of achievements and re-established legal and economic conditions reminiscent of the rapacious capitalism of the nineteenth century.

This was the setting for the terrible recession from which Europe has still not emerged, and which at present sees it grappling with the spectre of deflation. A strong downward pressure on wages has caused a collapse of demand, with a resulting fall in GDP, and unemployment has reached levels never before recorded since the Second World War. Between 2007 and 2014, the jobless rate soared from 8.4 per cent to 26.5 per cent in Greece, from 8.2 per cent to 24.5 per cent in Spain, from 6.1 per cent to 12.7 per cent in Italy, and from 9.1 per cent to 14.1 per cent in Portugal. In 2014 the lack of work reached epidemic proportions for a whole generation of young people: 24.1 per cent in France, 34.7 per cent in Portugal, 42.7 per cent in Italy, 52.4 per cent in Greece and 53.2 per cent in Spain. More than a million, often the most skilled and best educated, have been forced to emigrate from these five countries. [13]

We are thus facing new forms of class struggle: it is waged with great determination by the dominant classes against the subaltern classes, while the resistance of the latter has often been feeble, disorganized and fragmented.[14] This has been the case both in the most developed capitalist heartlands, where the curbs on workers’ rights have exceeded anything imaginable thirty years ago, and in the periphery of the world economy, where corporations (many of them multinational) exploit their workforce in extreme forms and ruthlessly strip countries of their precious natural resources. This has led to a huge growth in inequalities and a major redistribution of wealth in favour of the wealthiest inhabitants of the planet. Social relations have undergone profound changes, driven by job insecurity, competition among workers, commodification of every sphere of life, social warfare among the most impoverished strata, and a new, more invasive capitalism that corrupts people’s lives and consciences in ways never seen before.

At the same time, the crisis in Europe has rapidly spread to the world of politics. In the last twenty years, decision-making powers have been increasingly transferred from the political to the economic sphere; economics now dominates politics and is often depicted as a separate realm unsusceptible to change, setting the agenda and ensuring that the key choices are outside popular control.

What used to be seen, not so long ago, as a field for political action is now governed by economic pseudo-imperatives, which, behind their ideological mask of non-politics, actually present a dangerously authoritarian form and a totally reactionary content. The most emblematic case in point is the Treaty on Stability, Coordination and Governance in the Economic and Monetary Union (TSCG) – the ‘fiscal compact’, as it is widely known, that rammed the obligation of balanced budgets into the law of EU countries. This means that each member-state undertakes to comply, within the space of twenty years, with the provisions of the Maastricht Treaty of 1993, according to which public debt must not exceed the threshold of 60 per cent of Gross Domestic Product. In fact, according to the statistics for 2014, this figure is currently 92 per cent in the Eurozone; it stands at 74.4 per cent in Germany and 89.4 per cent in the UK (the only country with the Czech Republic not to have signed the pact), and rises to 106.5 per cent in Belgium, 130.2 per cent in Portugal, 132 per cent in Italy and 177 per cent in Greece.

In building a wall to prevent national parliaments from taking independent decisions on political-economic objectives, the TSCG thus serves to undermine the social state in the most heavily indebted EU countries and threatens to deepen still further the ongoing recession. As part of this general offensive, and inspired by some English-speaking countries, France (from 2007 on) and Italy (in 2011) introduced new ‘spending review’ commissioners to ‘rationalize’ public expenditure. The measures they proposed not only reduced waste, as intended, but led to a decline in the quantity and quality of services.

The next stage of this project is meant to be the Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP), an accord between the EU and the USA. Highly confidential negotiations are currently under way about the details, geared to the further deregulation of trade, the primacy of corporate profit over the general interest, and a consequent rise in destructive downward competition to bring about further wage cuts and fewer rights for workers.

Already the shift from proportional electoral systems towards others based on majority ‘bonuses’ of one kind or another, as well as anti-democratic tendencies to strengthen the executive against the legislative power, have undermined the representative character of national parliaments. But this latest transfer of power from parliament to the market and its oligarchic institutions is the gravest impediment to democracy in our times. [15] It demonstrates that capitalism today is in the throes of a deep crisis of consensus and is incompatible with democracy.

On the other hand, in the few national referenda since the adoption of the Maastricht Treaty, the choices of the dominant technocratic powers in Europe have more than once been defeated at the ballot box. This happened in France and the Netherlands in 2005, with regard to the Treaty establishing a Constitution for Europe, [16] and in Ireland in 2008 with regard to the Lisbon Treaty. [17]

Stock exchange indices, rating agency assessments and the yield spread between government bonds are huge fetishes for contemporary society: they have acquired greater value than the people’s will. Hence the decisions that cause most harm to the mass of the population are presented as absolutely indispensable for the ‘restoration of market confidence’.

At the most, politics is summoned to lend support to economics, as in the case of the banking bailouts in the US and Europe in the wake of 2008. The representatives of high finance needed public intervention to mitigate the devastating effects of the most recent capitalist crisis, but they stoutly refused to reopen discussion on the underlying rules and economic options.

Not even the rotation of centre-right and centre-left governments has changed the basic social-economic direction, since it is increasingly economics that determines the formation, composition and purpose of the administrations holding the reins of power. Whereas, in the past, the main factor was the large sums of money given by ‘vested interests’ to the governments or parties they sought to control, as well as the shaping of the mass media in their service, the key element in the twenty-first century is, rather, the edicts issued by international institutions.

The clearest evidence of this came with the season of ‘technocratic governments’. Within less than a single week – from 11 to 16 November 2011 – two paragons of economic power, Lucas Papademos (vice-president of the European Central Bank from 2002 to 2010) and Mario Monti, were appointed as prime ministers of Greece and Italy respectively, without the benefit of elections. Papademos remained in office for only seven months, while Monti, thanks to the resolute support of the Democratic Party (PD), held on for a year and a half. Having built themselves up as champions of austerity, they simultaneously introduced drastic spending cuts and further social sacrifices. Their experience proved short-lived, since they were seen off in short order as soon as the voters were given a say. But the activity of their governments had deeply damaging effects, both at an economic level and, perhaps even more, because of the wound to democracy caused by the form of their investiture.

During those years, some forces in the Socialist International took a path that ended in a similar way. Ideologically convinced that there was no alternative to neoliberalism – even though the crisis of 2008 had shown its disastrous potential and the Obama administration had opted for a different course with its American Recovery and Reinvestment Act of 2009 – they allied with the forces of the European People’s Party (EPP) group of centre-right parties and uncritically adopted the main elements of its approach to the economy and society.

The prototype of this tendency was the Grosse Koalition in Germany, the agreement whereby the German Socialdemocratic Party, in supporting Angela Merkel as chancellor from 2005 to 2009 and from 2013 to the present, has to all intents and purposes given up its autonomy. Other experiments in ‘national unity’ have occurred in southern Europe. In Greece, between 2012 and 2015, the Pan-Hellenic Socialist Movement (PASOK) and, for a time, the Democratic Left (DIMAR), gave their support to the New Democracy (ND) prime minister, Antonis Samaras. In Italy, after the 2013 elections, the Democratic Party entered government (with its deputy secretary, Enrico Letta, as prime minister) alongside the centre-right People of Liberty (PdL) coalition headed by Silvio Berlusconi. In 2014 the young neo-Blairite ‘iconoclast’ Matteo Renzi took over and gave life to the government that is still in office today, in which the Democratic Party (PD) has worked with the New Centre-Right (NCD), a splinter group from Berlusconi’s movement, and reached an agreement with it on some significant electoral and constitutional ‘reforms’.

Since the election of Jean-Claude Juncker [18] in 2014 as president of the European Commission, the grand coalition between the European People’s Party and the Progressive Alliance of Socialists and Democrats (S&D) has continued to govern the main institutions of the European Union.

4. Anti-politics, populism and xenophobia

The harmful uniformity of approach to political and economic questions – which has been confirmed since 2012 by the evolution of Hollande’s Socialist administration in France – and the growing hostility of public opinion to the Brussels technocracy have helped to produce a second major change (after the one in 1989) in the European political context.

In the last few years, a profound aversion has developed everywhere on the old continent towards anything that can be described as ‘politics’; this has become synonymous with power for its own sake, rather than a commitment to, and a collective interest in, social change, as it was mostly understood in the 1960s and 1970s. This new phenomenon concerns particularly, but not exclusively, the younger generations. It has also encouraged a more diffuse apathy and a decline in social conflicts, especially as the organizations of the trade union movement are increasingly seen as approved by the powers that be.

In a number of countries, the tide of anti-politics has also washed over the forces of the radical Left. Largely because of their poor performance in government, they are even blamed for adaptation to the existing climate and gradual abandonment of the militant demands that they used to champion.

There have been significant changes in the European balance of forces. Some bipartisan systems have simply imploded, as in post-dictatorship Spain and Greece, where Socialist and Centre-Right forces regularly used to account for three-quarters of the electorate. Similar trends seem to have affected the political systems in France and Italy, where for decades the vote was divided between the centre-right and centre-left blocs. Furthermore, the three political groups in the European Parliament elected in 2009 – the European People’s Party, the Progressive Alliance of Socialists and Democrats and the Alliance of Liberals and Democrats for Europe (ALDE) – lost more than 13 per cent of their deputies at the elections held in 2014.

The political-electoral landscape has been modified by abstentionism, the rise of new populist formations, the major advance of by far-right forces, and in some cases the consolidation of a left alternative to neoliberal policies.

The higher levels of electoral abstentionism, a tendency apparent in a variety of countries, are mainly attributable to the growing detachment from political parties in general. The turnout at parliamentary elections declined in France from 67.9 per cent in 1997 to 57.2 per cent in 2013; [19] in Germany from 84.3 per cent in 1987 to 71.5 per cent in 2013; in the UK from 77 per cent in 1992 to 66.1 per cent 2015; in Italy from 87.3 per cent in 1992 to 72.2 per cent in 2013; in Portugal from 71.5 per cent in 1987 to 57 per cent in 2015; in Greece from 76.6 per cent in 2004 to 56.5 per cent in 2015; and in Poland (at presidential elections) from 64.7 per cent in 1995 to 48.9 per cent in 2015.

Participation in elections for the European Parliament has also fallen, from 62 per cent in 1979 to 42.6 per cent at the most recent polls; [20] This reflects loss of interest in an institution that represents an ever more technocratic, ever less political model for Europe. Riding the anti-EU wave, new ‘post-ideological’ movements have arisen in recent years, guided by generic denunciation of the corrupt existing system or by the myth of online democracy as a guarantee of rank-and-file political participation in contrast to the usual practice of political parties.

On the basis of these principles, a Pirate Party (PP) was founded almost simultaneously in Sweden and Germany in 2006. Three years later, it won 7.1 per cent of the vote at the Swedish Euro-elections and two per cent at the elections for the Bundestag. In 2012, this party was also established in Iceland, where it scored 5 per cent at the elections held the following year. These are significant percentages if we consider the Pirate Party’s limited political programme, but tiny when compared with the Five Star Movement (M5S) that the comedian Beppe Grillo created in 2009. At the next general elections it became the first political force in Italy, with 25.5 per cent of the vote.

In 2013 the Alternative for Germany (AfD) was founded in Berlin, and thanks to the surge of euroscepticism it won 4.7 per cent at the federal elections in 2013 and 7 per cent at the Euro-elections the following year. In 2014 it was the turn of The River (TP) in Greece, which notched up 6.6 per cent and 4.1 per cent at the next European and national elections respectively. Meanwhile, Ciudadanos (C's) – a movement founded in Catalonia in 2006 – broke through to score 3.2 per cent at the Euro-elections,6.6 per cent at the local council elections in 2015 and doubled its share to 13.9 per cent in the December 2015 general elections. Finally, at the recent presidential elections in Poland, the right-wing populist singer Pawel Kukiz captured 21.3 per cent of the vote; his movement, Kukiz’15, has become the third political force in the country, winning 8.8 per cent at the legislative elections in October 2015.

During the same period, a number of already existing formations boosted their presence on the basis of similar political platforms. The most striking example is the United Kingdom Independence Party (UKIP), which, by combining populism with nationalism and xenophobia, topped the Euro polls in 2014 (26.6 per cent) and achieved 12.6 per cent at the general election in May 2105. In the European Parliament, United Kingdom Independence Partydeputies have joined with the Five Star Movement to form a new group, the Europe of Freedom and Direct Democracy.

In Switzerland, the Swiss People’s Party/ Democratic Union of the Centre (SVP-UDC) pulled off its best-ever result in 2015, winning 29.4 per cent at the October elections. Although its name might suggest something else, it is in fact a xenophobic far-right formation, which distinguished itself in the past by advocating a referendum (actually approved in 2009) for a ban on new minarets.

In many European countries, xenophobic, nationalist or openly neofascist parties have made big advances as the effects of economic crisis have made themselves felt. In some cases, they have modified their political language, replacing the classical left-right division with a new struggle specific to contemporary society: what Marine Le Pen calls the conflict ‘between those at the top and those at the bottom’. [21] In this new polarization, far-right candidates are supposed to represent the ‘people’ against the establishment (or the forces that have for a long time alternated in government) and against the elites who favour an all-powerful free market.

The ideological profile of these political movements has also changed. The racist component is often shifted to the background and economic issues brought to the fore. The blind, restrictive opposition to EU immigration policies is taken a stage further by playing on the war among the poor, even more than discrimination based on skin colour or religious affiliation. In a context of high unemployment and grave social conflict, xenophobia is raised through propaganda asserting that migrants take jobs from local workers and that the latter should have priority in employment, social services and welfare entitlements. [22]

This change of course has certainly played a role in the recent successes of the Front National, which, under Marine Le Pen’s leadership, shot up to 17.9 per cent in the 2012 presidential elections, became the largest French political party (24.8 per cent) at the 2014 Euro-elections and,carried away 25.2 per cent of the vote at the local elections in March 2015, and 27.7 per cent at the regional elections of December 2015, although failing to take any regional governments.. [23] In Italy, meanwhile, the North League has also undergone a metamorphosis. It was born in 1989 demanding independence for ‘Padania’ (its name for northern Italy), and after 1996 it envisaged the unilateral secession of the region. But recently it has turned itself into a national party, whose ‘non’euro’, anti-immigrant platform is the lynchpin of an alliance with the main forces stemming from the fascist tradition. As a result, its electoral score has climbed dramatically: it is now the largest organization of the Italian centre-right, having overtaken Silvio Berlusconi’s Forza Italia (FI).

In both France and Italy, some historical fortresses of the working-class and Communist vote have mutated into stable electoral bases of the above two parties. A coalition agreement between the Front National and North League led to the formation in June 2015 of a Europe of Nations and Freedom (ENL) at the European Parliament in Brussels; this also includes established political parties which, alongside lesser organizations, have for some time been demanding withdrawal from the euro, a revision of the treaties on immigration and a return to national sovereignty. Among the most representative forces in this respect are Flemish Interest (VB) in Belgium; the Austrian Freedom Party (FPÖ), which won 20.5 per cent of the vote at the 2013 national elections, 19.7 percent in 2014 at the European elections and 30.8 per cent at the Viennese elections in 2015; and the Party for Freedom (PVV) in the Netherlands, founded in 2006, which scored 13.3 per cent at the last European elections. The latter two parties have risen to occupy third position in their national polities.

Far-right forces have joined more than one group in the European Parliament and, for the first time since the Second World War, have made important advances in various parts of the continent. In every Scandinavian country, for example, they are already an established reality, not to speak of the ideological reorientation that their electoral successes have encouraged in society. In the homeland par excellence of the ‘Nordic model’, the Swedish Democrats (SD), which arose in 1988 through a fusion of neo-Nazi groups, have emerged as the third largest political force, and are allied with UKIP in Europe. In Denmark and Finland, two parties founded in 1995 and affiliated to the European Conservatives and Reformists Group have scored even more surprising results, becoming the second largest parties in their respective countries. To general amazement, the Danish People’s Party (DPP) won the highest number of votes at the last European elections, with 26.6 per cent of the total; it then consolidated its success with 21.1 per cent at the 2015 legislative elections and joined the government majority. In Finland, the True Finns (PS) also now sit on the government benches, having attracted 17.6 per cent support at the ballot box in 2015. Finally, in Norway, the Progress Party (FfP) – which already collected 22.9 per cent of the vote in 2009, and whose political views are equally reactionary – has entered government for the first time, with a score of 16.3 per cent.

The near-uniform assertion of these parties, in a region where the organizations of the workers’ movement had exercised undisputed hegemony for a very long time, may also be attributed to the fact that they have taken up battles and issues once dear to both the socialdemocratics and communists. Two other useful, though not fundamental, factors are their carefully designed political symbolism – the Swedish Democrats, for instance, have replaced the old flame common among fascist movements with a reassuring wild flower in the national colours – and the rise of young leaders skilled at communication with the media.

The Right has made its breakthroughs not only by means of classical reactionary instruments, such as campaigns against globalization, but also through the arrival of new asylum-seekers and the spectre of the ‘Islamization’ of society. Above all, however, they called for social policies traditionally associated with the Left, at a time when the Social Democrats were opting for public spending cuts and the radical Left was gagged because of its support for, or actual participation in, government. The rightist ‘welfare’ is of a different kind, however: no longer universal, inclusive and solidaristic, but based on a principle that some theorists have described as ‘welfare nationalism’. In other words, it involves the offer of rights and services only to members of the already existing national community.

In addition to its widespread support in rural areas and the provinces, which are often depopulated and hit by high unemployment because of the economic crisis, the Scandinavian far Right has been able to draw on a significant number of workers who have yielded to the blackmail of ‘either immigration or the welfare state’.

The radical Right has also managed to reorganize in a number of East European countries, since the end of the pro-Soviet regimes there. Bulgaria’s ‘National Attack Union’ (ATAKA), the Slovak National Party (SNS) and the Greater Romania Party (RM) are some of the political forces that have often obtained good results and sent their own deputies to parliament.

In Poland, the populist Law and Justice (PiS) party won the presidential elections in May 2015 and, having scored 37.6 per cent at the legislative elections in October 2015, holds the first absolute majority of seats in parliament since the end of the Cold War. Unlike the usual appeals to nationalism and ultra-conservative religious values, the PiS economic programme highlights promises to increase social spending, to improve wage levels and to lower the retirement age. It is a left platform, in a country where the anti-capitalist Left is non-existent and social democracy is confined to a small residual space after its pursuit of policies that hit the weakest layers of society.

The most alarming case in this part of Europe, however, is Hungary. After the Hungarian Socialist Party (MSZP) government had imposed severe austerity measures at the behest of the Troika, causing a lurch into deflation, the Hungarian Civic Union/Fidesz (which is affiliated to the European People’s Party) took over the reins of office. Then in 2012, having purged the judiciary and brought the mass media under control, the government introduced a new constitution with authoritarian overtones that took the country a perilously long way from the rule of law. As if that were not enough, the Movement for a Better Hungary (Jobbik) has been the third party in the country since 2010, netting 20.5 per cent of the vote at the 2014 elections. Unlike most of the radical Right in Western Europe and Scandinavia, Jobbik is a classical example – now dominant in the East – of a far-right formation that uses hatred of minorities (especially Roma), anti-Semitism and anticommunism as major instruments of propaganda and action.

To complete this survey, we should mention some of the neo-Nazi organizations spread across parts of Europe. Two of these have obtained good results at the polls. The National Democratic Party of Germany (NPD) has a foothold in two regional parliaments; it secured 1.5 per cent in the elections of 2013; and it has had one Eurodeputy since 2012. In Greece, Golden Dawn (GD) picked up 9.4 per cent of the vote in the European elections of 2014 and 7 per cent in the general elections of 2015, thereby asserting itself as the third political force in the country. [24]

In recent years, therefore, the parties of the populist, nationalist or neofascist Right have considerably broadened their support in almost every part of Europe. In many cases, they have proved capable of hegemonizing political debate and sometimes entered government in a coalition with the more moderate Right. It is a disturbing epidemic, to which it is certainly impossible to respond without fighting the virus that caused it in the first place: the neoliberal mantra still so fashionable in Brussels.

Nevertheless, neither in Greece nor in eastern regions of Germany has the far Right done as well as it might have done; and in Spain, Portugal and the Czech Republic – that is, in places where the Communist Left has maintained its roots in society and developed a coherent opposition policy in recent years[25] – the conditions for a new rise of the radical Right have not been fulfilled.


[1] In 1989 the Italian Communist Party (PCI), the Communist Party of Spain (PCE), the Greek Left (EAR) and the Socialist People’s Party (SF) in Denmark formed the Group for the European United Left in the European Parliament.

[2] Beginning in 1989, the French Communist Party (PCF), the Portuguese Communist Party (PCP), the Communist Party of Greece (KKE) and the Workers’ Party (WP) in Ireland formed a Left Unity group in the European Parliament.

[3] The most significant of these electorally was Workers' Struggle (LO) in France.

[4] The government led by Lionel Jospin in France, which reduced the working week to thirty-five hours, was an exception to this tendency. In Spain, the Zapatero government pursued the same neoliberal policies as in other European countries and was swept away by the effects of the economic crisis. Nevertheless, it adopted a number of important reforms with regard to civil rights. For a full analysis of social-democratic tendencies in Europe, see Jean-Michel de Waele, Fabien Escalona, Mathieu Vieira (eds.), The Palgrave Handbook of Social Democracy in the European Union , Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2013.

[5] See Anthony Blair and Gerhard Schröder, Europe: The Third Way - die Neue Mitte, London/Berlin, Labour Party/SPD, 1999.

[6] The Services in the Internal Market is a law of European Union aiming at establishing a single market for services within Europe.

[7] The Hartz plan was set of recommendations submitted by a commission, from 2001 to 2004, to dismantle the German labour market.

[8] On 18 October 2015 the conservative Mail on Sunday published a secret document (‘Secret/Noforn’), dated 28 March 2002 (a year before the Iraq war), which proves that the British prime minister – while publicly declaring his resolve to seek a diplomatic solution to the crisis – had offered Bush his support to persuade world public opinion that Saddam Hussein possessed weapons of mass destruction. See

http://www.dailymail.co.uk/news/article-3277402/Smoking-gun-emails-reveal-Blair-s-deal-blood-George-Bush-Iraq-war-forged-YEAR-invasion-started.html .

[9] This party only joined the Nordic Green Left, not the European United Left/Nordic Green Left group in the European parliament.

[10] The Left Party (‘Die Linke’) took the same decision in Germany, entering government with the Social Democrats in Brandenburg State (where its vote fell as a result from 27.2 per cent in 2009 to 18.6 per cent in 2014) and in Berlin (where it halved from 22.6 per cent in 2001 to 11.6 per cent in 2011). In the Netherlands, the Socialist Party is in government in six of the country’s twelve provinces, having joined in some cases with centre-right parties, while the Labour Party (PvdA), the affiliate of the Socialist International, has remained in the opposition.

[11] In Denmark, the Socialist People’s Party scored 13 per cent in 2007, but then plunged to its present 4.2 per cent after a moderate political turn in favour of the government. This fall took place at the same time that the party crossed from the European United Left/Nordic Green Left group in the European parliament to the European Green Party group – a move approved by its national congress in 2008.

[12] Latvia adopted the euro on 1 January 2014.

[13] The Portuguese National Institute of Statistics has calculated that, from 2010 to 2014, at least 200,000 people between the ages of 20 and 40 left the country. In Spain, the National Institute of Statistics counted at least 133,000 new young emigrants in the years from 2008 to 2013. And in Italy, at least 136,000 young people left for abroad between 2010 and 2014. In reality, these estimates are well below the true figures. In the Greek case there are no official data, because the national statistical board does not record youth emigration.

[14] In 2006, the US investor and magnate Warren Buffet eloquently stated in an interview: ‘There’s class warfare all right, but it’s my class, the rich class, that’s making war, and we’re winning.’ See Ben Stein, ‘In Class Warfare, Guess Which Class Is Winning’, New York Times, 26 November 2006.

[15] On the relationship between capitalism and democracy – a theme on which a vast literature has blossomed in recent years – see Ellen Meiksins Wood, Democracy Against Capitalism, London: Cambridge University Press, 1995.

[16] Approved only in Spain and Luxemburg, the ratification of this treaty came to a standstill precisely as a result of these rejections in France and the Netherlands.

[17] In Greece, the consultative referendum held by the Tsipras government in July 2015 also delivered a resounding ‘no’ on the relevant policies of Brussels.

[18] As prime minister of Luxemburg, Juncker had enabled more than three hundred multinationals to take advantage of a special tax regime in his country.

[19] It should be noted, however, that participation in France’s more important presidential elections has been much higher, as shown by the 79.4 per cent turnout in 2012.

[20] In many countries of Eastern Europe the figures were extremely low: Slovakia 13 per cent, Czech Republic 18.2 per cent, Slovenia 24.5 per cent, Croatia 25.2 per cent, Hungary 28.9 per cent. Also noteworthy were the 33.6 per cent in Portugal and the 35.6 per cent in the UK. See http://www.europarl.europa.eu/pdf/elections_results/review.pdf.

[21] After the municipal elections of March 2014.

[22] ‘Priority for the French’ is an old xenophobic slogan of Jean-Marie Le Pen: see his Les Français d'abord, Paris: Carrère-Michel Lafon, 1984.

[23] Since the 2012 election, the Front National has stood as part of a broader coalition calling itself the Navy Blue Rally (Rassemblement Blu Marine – RBM).

[24] For a study of far-right forces in Europe, see the volume edited by Andrea Mammone, Emmanual Godin and Brian Jenkins: Mapping the Extreme Right in Contemporary Europe, London: Routledge, 2012.

[25] This is true even if we take into account the oscillations in the stance of Izquierda Unida towards the government in Spain between 2004 and 2008.

February 2016

Marxismo 21. Historia reciente y retos contemporáneos de la izquierda radical Europea

I. El final de “el socialismo real existente”

Después de 1989, como resultado de turbulencias estructurales y políticas, y de grandes transformaciones económicas, un proceso de restauración capitalista tuvo severas repercusiones sociales a escala global.

February 2016

The threatening advancement of the far right in Europe

The second round of the French regional elections in December 2015 ended with a defeat for the National Front. Nevertheless, this party is now a concrete threat for France and Europe. Under Marine Le Pen’s leadership, it shot up to 17.9 per cent in the 2012 presidential elections, became the largest French political party at the 2014 Euro-elections, carried away one fourth of the vote at the departmental elections in March 2015, and has finally scored 27.7 per cent at these regional elections. It is a success that cannot be explained only in relation to the Paris attack in November; it concerns a deeper political change that is taking place all over Europe.

February 2016

A Europa em tempo de crise

I. Em tempo de ditadura da Troika

Ao longo de 2007, os EUA sofreram uma das piores crises financeiras da história, que logo envolveu também a Europa, e que precipitou uma dura recessão.Devido ao pesado aumento da dívida pública e do consequente perigo de insolvência, muitos países tiveram de recorrer a empréstimos junto ao grupo constituído pela Comissão Europeia, pelo Banco Central Europeu e pelo Fundo Monetário Internacional, isto é a chamada Troika.

January 2016

Introduction to Radical Left

After 1989, as a result of structural and political upheavals, and major economic transformations, a process of capitalist restoration had severe social repercussions on a global scale.

January 2016

Kiri radical paska-1989 di Eropa: kapaian dan prospek

1. Akhir dari “sosialisme yang ada secara aktual”

RUNTUHNYA Tembok Berlin pada 1989 membawa perubahan besar dalam lanskap politik Eropa. Runtuhnya rezim birokratik represif blok Soviet memiliki efek positif, yakni membebaskan komunisme dari ‘sosiali me yang ada secara aktual,’ dan membuka kembali peluang untuk perjuangan emansipasi kelas-pekerja.

January 2016

“巴黎手稿”解读中的“青年马克思”问题

马塞洛·马斯托 张秀琴 刘娟译

内容提要: 本文聚焦于“巴黎手稿”(“巴黎手稿”包括通常被称为《1844年经济学哲学手稿》的三个手稿和“穆勒评注”,本文主要聚焦于《1844年经济学哲学手稿》)的传播与接受史,以期对学界围绕马克思“早期”和“晚期”著作而展开的相关论争作一批判性考察。

January 2016

La minacciosa avanzata dell'estrema destra in Europa

Il sesto paese per numero di abitanti dell'Unione Europea vira a destra. Dopo aver vinto le presidenziali di maggio, il partito populista Diritto e Giustizia è il grande favorito delle odierne elezioni polacche, che dovrebbero sancire la sconfitta di Piattaforma Civica, i liberal-conservatori - ma europeisti - al governo dal 2007.

December 2015

A megfelelő ember a megfelelő helyen: Marx az Internacionálé időszakában

A kezdeti lépések

1864. szeptember 28-án a London szívében található St. Martin’s Hallt a megjelent mintegy kétezer munkás zsúfolásig megtöltötte. A munkásokat az angol szakszervezeti vezetők és a kontinensen élő munkások egy kis csoportja hívta össze: az előzetes közlemények „a párizsi munkások által szervezett küldöttségről” beszéltek, amely „át- adja majd válaszukat angol testvéreik üdvözletére, továbbá átnyújt egy tervezetet, amelyet a népek közötti megértés fejlesztése érdekében dolgoztak ki”. (Rjazanov 1925, 171).

October 2015

Revisitando la concepción de la alienación en Marx

I. Introducción

La alienación puede situarse entre las teorías más relevantes y discutidas del siglo XX, y la concepción de la misma elaborada por Marx asume un rol determinante en el ámbito de las discusiones desarrolladas sobre el tema.

October 2015

El Mito Del "Joven Marx" en las Interpretaciones de los Manuscritos Económico-Filosóficos de 1844

May 2015

Introducción [De regreso a Marx. Nuevas lecturas y vigencia en el mundo actual]

Los marxismos dominantes del siglo XIX y XX

Pocos hombres han conmovido al mundo como lo hizo Karl Marx.

May 2015

The ‘Young Marx’ myth in interpretations of the [Economic-Philosophic Manuscripts of 1844]

Focusing on the dissemination and reception history of the Economic and Philosophic Manuscripts of 1844, this article will critically examine the famous controversy surrounding the relationship between Marx’s “early” and “mature” writings. A review of all the major books published worldwide (especially in Germany, France, the Soviet Union and English-speaking countries) on Marx’s early writings is followed by a plea for a new and rigorous reading of Marx’s Paris manuscripts, which have been wrongly considered by almost all interpreters as a finished work.

January 2015

La Izquierda Radical Europea Después de 1989: Balances y Perspectivas

 I. El fin del "socialismo real"

La caída del Muro de Berlín determinó un profundo cambio en el escenario político europeo. La implosión de los regímenes del bloque soviético, que se habían vuelto con el tiempo cada vez más represivos y burocráticos, tuvo la consecuencia positiva de liberar al comunismo del "socialismo real" –que había representado su degeneración– y de devolverlo a la lucha por la emancipación de las clases obreras.

January 2015

Recent history and contemporary challenges of the European Radical Left

This paper briefly reviews the recent history of the European radical left and discusses some of its contemporary challenges. After the end of actually existing socialism in 1989, anti-capitalist forces found their influence being irresistibly squeezed. A phase of reconstruction then began, in which new political formations emerged through the regrouping of anti-capitalist elements. The organizational diversity enabled the traditional forces of the left to open up to the ecological, feminist, and peace movements. New parties, together with the social movements and progressive trade-union forces, contributed to the heightened resistance against neoliberal policies.

January 2015

Diffusione e recezione dei Grundrisse nel mondo. Introduzione

I. 1858-1953: Cent'anni di solitudine

Tralasciati nel maggio del 1858 per fare posto alla stesura di Per la critica dell’economia politica, dopo essere stati adoperati per la redazione di questo testo, i Grundrisse non furono quasi più riutilizzati da Marx. Nonostante fosse sua consuetudine richiamarsi agli studi precedentemente svolti, trascrivendone talvolta interi passaggi, ad eccezione di quelli del 1861-3, nessun manoscritto preparatorio de Il capitale contiene, infatti, alcun riferimento a essi. I Grundrisse giacquero tra le tante bozze provvisorie di Marx che, dopo averli redatti, sempre più assorbito dalla soluzione di questioni più specifiche di quelle che essi racchiudevano, non ebbe dunque più modo di servirsene.

January 2015

Bangkit dan jatuhnya Asosiasi Kelas Pekerja Internasional

Tahap-tahap pembukaan

Pada 28 September 1864, St. Martin’s Hall yang terletak di jantung kota London penuh sesak oleh hadirnya sekitar dua ribu pekerja. [1] Mereka datang untuk menghadiri sebuah pertemuan atas undangan dari para pemimpin serikat buruh Inggris dan sebuah kelompok kecil buruh dari benua Eropa. Sebuah pernyataan bertajuk Address of English to French Workmen menyatakan:

January 2015

Az Elidegenedés Koncepciójának Újragondolása

I. Bevezetés

Az elidegenedés kérdése a XX. század egyik legfontosabb és legszéle- sebb körben megvitatott témája volt, ahol Marx elmélete kulcsszerepet kapott a diskurzusban. Ám ez a koncepció – bár hajlamosak lennénk másként gondolni – nem lineáris módon fejlődött, és az elidegenedésre vonatkozó marxi re exiókat tartalmazó korábban ismeretlen szövegek kiadása mindig jelentős mérföldkő volt az elmélet alakulásának és terjedésének útján.

January 2015

ملاحظاتی درباره تاریخ انترناسیونال اول

روز ۲۸ سپتامبر ۱۸۶۴ "سالن سنت مارتین" در قلب لندن انباشته از جمعیت بود. دو هزار کارگر در همایش حضور داشتند. مراسم به دعوت رهبران اتحادیه‌های کارگری انگلیس و گروه کوچکی از کارگران کشورهای اروپایی برپا شده بود.[1]

دست‌اندرکاران گردهمایی از پیامدهای سیاسی اقدام خود هیچ تصوری نداشتند. هدف اصلی آنها این بود که در یک جمع بین‌المللی، مهمترین مشکلات مشترک کارگران را به بحث و رایزنی بگذارند. آنها در اصل قصد نداشتند که سازمانی با هدف هماهنگ ساختن فعالیت‌های اتحادیه ای و سیاسی

January 2015

O avanço da extrema direitana Europa

O sexto maior país da União Europeia em número de habitantes fez uma guinada à direita. Depois de ter se afirmado nas presidenciais de maio, o partido populista Lei e Justica venceu as eleicões polonesas, obtendo não apenas 39% dos votos, mas a maioria absoluta no Parlamento.

January 2015

La Marx-Engels Gesamtausgabe (MEGA²) y los nuevos rostros de Karl Marx

Contrario a los pronósticos que anticipaban su caída definitiva en el olvido, en los últimos años Marx ha regresado a la atención de los académicos internacionales.

December 2014

La Asociación Internacional de Trabajadores. A 150 años de su fundación

1. El inicio del camino

El 28 de septiembre de 1864, la sala del St. Martin's Hall, un edificio situado en el corazón de Londres, estaba repleta de gente. A llenarla, habían concurrido alrededor de 2.000 trabajadores y trabajadoras, para escuchar el comicio de algunos dirigentes sindicales ingleses y de un pequeño grupo de obreros del continente.
September 2014

Anmerkungen zur Geschichte der Internationale

Erste Schritte

Am 28. September 1864 war die St. Martin`s Hall im Londoner Stadtzentrum zum Bersten überfüllt Zweitausend Arbeitsleute waren gekommen [1]. Der Grund war eine Versammlung, zu der englische Gewerkschaftsführer und eine kleine Gruppe von Arbeitern vom europäischen Festland aufgerufen hatten.

September 2014

Notes on the History of the International

Opening steps

On 28 September 1864, St. Martin’s Hall in the very heart of London was packed to overflowing with some two thousand workmen. [1] They had come to attend a meeting called by English trade union leaders and a small group of workers from the Continent.The preparatory Address of English to French Workmen stated:

July 2014

Totality of production and alienation in Marx: Notes for a critical analysis

I. Marx's conception of production in the ‘Introduction’ of 1857

Despite its provisional character and the short period of composition (scarcely a week), the so-called ‘Introduction’ of 1857 contains the most extensive and detailed pronouncement that Marx ever made on epistemological questions related to production. With observations on the employment and articulation of theoretical categories, these pages contain a number of essential formulations. In keeping with his style, Marx alternated in the ‘Introduction’ between exposition of his own ideas and criticism of his theoretical opponents. The text is divided into four sections [1]:

April 2014

Alienation

The first systematic account of alienation was in the The Phenomenology of Spirit of Georg W.F. Hegel, where the terms Entäusserung (self-externalization) and Entfremdung (estrangement) were adopted to denote Spirit’s becoming other than itself in the realm of objectivity. Alienation still featured prominently in the writings of the Hegelian Left, and Ludwig Feuerbach’s theory of religious alienation in The Essence of Christianity – that is, of man’s projection of his own essence onto an imaginary deity – contributed to the development of the concept. But it subsequently disappeared from philosophical reflection, and none of the major thinkers of the second half of the XIX century paid it any great attention.

January 2014

Mies Paikallaan. Marx Internationaalin Aikana

I. Ensiaskeleet

28. syyskuuta 1864 parisen tuhatta työmiestä täytti St. Martin’s Hallin Lontoon ydinkeskustassa. He olivat saapuneet kokoukseen, jonka englantilaiset ammattiyhdistysjohtajat ja pieni joukko mannereurooppalaisia työläisiä olivat kutsuneet koolle. Ennakkoilmoituksissa oli puhuttu ”Pariisin työmiesten organisoimasta valtuuskunnasta”, joka antaisi ”vastauksensa englantilaisten veljiensä julkilausumaan ja esittäisi suunnitelman kansojen keskinäisen ymmärryksen edistämiseksi.” [3] 

January 2014

Revisitando a concepção de alienação em Marx

1. As origens do conceito de alienação

A alienação pode ser incluída entre as teorias mais relevantes e debatidas do século XX. Esta concepção elaborada por Marx assumiu um papel determinante no âmbito das discussões desenvolvidas sobre o tema.

January 2014

Detroit, la città fantasma

Un ragazzo avanza solitario sul bordo della carreggiata che collega l'aeroporto al centro abitato. Indossa il tipico giubbotto sportivo americano sul cui retro appaiono, in genere, vistosamente impressi, il nome di una squadra di basket o la bandiera a stelle e strisce. Il suo reca, invece, una sola parola, di cinque lettere: Black.

September 2013

Difusión y recepción del Manifiesto en Italia desde 1889 a 1945

A causa de conflictos teóricos o de acontecimientos políticos, el interés por la obra de Marx jamás ha sido constante y, cuando se ha manifestado, conoció indiscutibles momentos de declinación.

January 2013

Еще раз о марксовойконцепции отчуждения

I.  Введение

Отчуждение стало в XX веке одной из самых важных и широко обсуждаемых тем, и в этих дискуссиях ключевую роль играли теоре- тические построения Маркса. Однако, вопреки тому, что можно было бы подумать, сама концепция отчуждения не развивалась «линейно», и публи- кация ранее неизвестных текстов, в которых Маркс размышлял об отчуж- дении, обозначила важные вехи в трансформации и распространении тео- рии.

January 2013

I nuovi volti di Karl Marx

I. Il ritorno del "Red Terror Doctor" e la nuova MEGA

Se la perpetua giovinezza di un autore si fonda sulla sua capacità di sapere invecchiare, ovvero di preservare nel tempo la qualità di stimolare nuovi pensieri, si può allora affermare che Karl Marx possiede, senz’altro, questa virtù.

May 2012

Marx e o caso Vogt. Apontamentos para uma biografia intelectual (1860–1861)

No último volume da Marx-Engels Gesamtausgabe (MEGA2) está publicada a correspondência completa de Karl Marx entre 1860-61: um capítulo pouco explorado de sua biografia intelectual.

January 2012

Introduction [Marx for Today]

I. Dominant Marxisms of the XIX and XX century

Few men have shaken the world as Karl Marx did. His death, almost unnoticed in the mainstream press, was followed by echoes of fame in such a short period of time that few comparisons can be found in history. His name was soon on the lips of the workers of Detroit and Chicago, as on those of the first Indian socialists in Calcutta. His banner image formed the backdrop at the first Bolshevik congress in Moscow after the revolution. His thought inspired the programmes and statutes of all the political and union organizations of the workers’ movement, from continental Europe to Shanghai. His ideas changed philosophy, history and economics irreversibly.

January 2012

Introduzione [Lineamenti di critica dell’economia politica. Grundrisse]

I. I Grundrisse e l'appuntamento con la rivoluzione

Il 1857 fu segnato dallo scoppio della prima crisi finanziaria internazionale della storia. Negli anni che avevano preceduto questo episodio, Marx aveva costantemente seguito tutti i principali avvenimenti economici e si era convinto cha l’avvento di una crisi avrebbe determinato le condizioni per una nuova stagione di rivolgimenti sociali in tutta l’Europa.

January 2012

História, produção e método na "Introdução" de 1857

Em 1857, Marx estava convencido de que a crise financeira que se desenvolvia em nível internacional tinha criado as condições para um novo período revolucionário em toda a Europa. Ele havia esperado por esse momento desde os levantes populares de 1848 e agora, que ele parecia haver finalmente chegado, Marx não queria que os acontecimentos o apanhassem despreparado. Por isso, decidiu retomar seus estudos econômicos e dar-lhes uma forma acabada.

January 2012

Marx, la crisis y los Grundrisse

Marx escribió los Grundrisse durante su exilio en Londres, en uno de los momentos más difíciles de su
vida, al tiempo que arreciaba la primera crisis financiera mundial. “Los capitalistas que tantochillan contra el ‘derecho al trabajo’ exige[n] ahorapor doquier […] el ‘derecho al beneficio’, endetrimento de la comunidad ”, escribía Marx a Engels en 1857

January 2012

Revisiter le Concept D'aliénation chez Marx

L'aliénation fait sans doute partie de théories les plus importantes et les plus débattues au xxe siècle et la conception qu’en a élaboré Marx a joué un rôle déterminant dans le cadre des discussions sur ce thème.

January 2012

Marx-Engels Gesamtausgabe (MEGA²), IV Abteilung, Band 12

Marx and Engels are still without an unabridged and scientific edition of their works, despite the widespread dissemination of their writings.

December 2011

Karl Marx: O charme indiscreto da incompletude

Com a retomada, em 1998, das publicacões da Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2), o pensamento de Karl Marx pode ser recuperado, de maneira não instrumental, por pesquisadores do mundo todo.
September 2011

Penyebaran dan Penerimaan Manifesto Komunis di Italia: Dari Asal hingga 1945

Berbeda dari perkiraan yang menyebutkan bahwa setelah 1989 Karl Marx akan terlupakan, Marx justru kembali menjadi perhatian para akademisi di dunia. Seratus enampuluh tahun setelah ditulis, Manifesto Komunis kembali dirayakan sebagai teks dengan prediksi dahsyat tentang perkembangan kaum kapitalis dalam skala dunia. Artikel ini mempertimbangkan bagaimana tulisan Marx dan Engels diterjemahkan dan diterima di Italia, dari pertama kali terbit pada tahun 1889 sampai 1945, dan lebih luas lagi, mengeksplorasi interpretasi keliru dari keberadaan karya-karya Marx di Italia.

June 2011

Marx et la critique de l'économiepolitique (1)

Contrairement aux prévisions qui en avaient annoncé l’oubli de manière dé nitive, durant les dernières années, Marx s’est présenté de nouveau sur la scène de l’histoire et, en de nombreux endroits du monde, sur les étals des libraires, on a vu revenir nombre de ses textes, en réimpression ou dans de nouvelles éditions.

June 2011

MEGA2与另一个马克思——马塞罗·默斯托访谈 [MEGA2 Yu Ling Yi Ge Ma Ke Si——Ma Sai Luo. Mo Si Tuo Fang Tan]

May 2011

La Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA²) y el redescubrimiento de Marx

Introducción

Sobre mil socialistas, quizás uno solo haya leído una obra económica de Marx, sobre mil antimarxistas, ni siquiera uno ha leído a Marx [i] .

January 2011

Marx en París: Los Manuscritos-economico-filosóficos del 1844

París, capital del mundo nuevo

París es una “monstruosa maravilla, conjunto estupefaciente de movimientos, máquinas y pensamiento, la ciudad de las cien mil novelas, la cabeza del mundo” [1]. Así describía Balzac, en unos de sus cuentos, el efecto que la capital francesa producía sobre todos los que no la conocían a fondo.

January 2011

Открывая заново Карла Маркса

January 2011

《大纲》在世界上的传播和被接受 导言 [Dagangzaishijieshang de chuanbo he beijieshou]

一、 1858-1953 : 百年孤独

马克思在1858年5月为了《政治经济学批判》(Contribution to the Critique of Political Economy )的工作已经放弃了《大纲》,马克思写《政治经济学批判》的过程中使用了《大纲》的一部分,然后几乎再也没动过它。实际上,虽然引用他自己以前的研究是他的习惯, 甚至是整篇引用,但《资本论》的准备手稿除了1861-63年那部分内容没有任何地方提到了《大纲》。当他全神贯注解决一些具体问题而不是在这些草稿中已经提出的问题的时候,他无意运用这些草稿,其中包括《大纲》。

这件事不太确定,但是可能甚至连弗里德里希·恩格斯也没有读过《大纲》。众所周知, 马克思去世时只完成了《资本论》第1卷,第2和第3卷的未完成的手稿被恩格斯选择出版。 在这项活动的过程中,他一定已经检查包含《资本论》的预备草稿在内的许多笔记本,并且这种假设看起来是有些似是而非,当他收拾那些如山的稿子时,他随便翻阅《大纲》并且断定这是他的朋友的不成熟的作品—— 甚至早于《1859年政治经济学批判》—— 并且正是因此它没能派上用场。此外,恩格斯在为他出版的《资本论》两卷做的序里以及在他自己的大量书信集里从未提及《大纲》。

在恩格斯去世之后,大部分马克思原始文献被放置在柏林的德国社会民主党 (SPD)的档案里,在那里他们被最大限度的忽略了。党内的政治冲突也妨碍了马克思留下的许多重要的资料的出版;的确,这些原因导致手稿的散失并且很长时间以来使得他的全集没能出版。没有人对马克思的思想遗产清单负责, 因此《大纲》被埋没在他的其他文件堆里。

在这个时期《大纲》唯一面世的部分是卡尔·考茨基(Karl Kautsky)在1903年在《新时代》(Die Neue Zeit)里出版的《导言》, 以及一篇作为1857年8月23日发表的“片断草稿”的简短笔记。考茨基认为它是马克思巨著的介绍, 给它定的标题为《政治经济学批判导言》(Introduction to a Critique of Political Economy),并且坚持认为,“尽管它是片断”,它“仍然提出了许多新观点” [1] (Marx1903:710,NOTE1) 。正文里的确有很多值得重视的令人感兴趣的地方: 外文第一个版本是法文版( 1903 ) 和英文版( 1904 ) , 并且考茨基在1907年将它作为《政治经济学批判》的一个附录出版之后不久就被更广泛地注意到了。越来越多的译文随之而来——包括俄文版 ( 1922年 ) ,日文版( 1926年 )以及中文版 ( 1930年 )——直到它成为在马克思所有理论产品中被评论最多的著作之一。

当命运对《导言》微笑时,《大纲》很长一段时间却仍然不为人知。很难相信考茨基没跟《导言》一起发现整个手稿,但是他从未提到它。并且晚些时候,当他决定在1905 年和1910年之间出版马克思的一些以前不为人知的作品时,他集中收集了1861-1863年的资料,他称之为《剩余价值理论》( Theories of Surplus-Value)。

1923年《大纲》被发现,这要感谢莫斯科马恩研究院[MEI ]的负责人以及《马克思恩格斯全集》历史考证版(MEGA)工作的组织者达维德·梁赞诺夫(David Ryazanov)。在检查了保存在柏林的遗作之后, 他在一份给莫斯科社会主义高等学校(socialist academy)关于马克思恩格斯的文学地位的报告里说明了《大纲》的存在:

“我在马克思的稿件中发现了有关经济学研究的另外8本笔记。 ... 手稿可能是19世纪50年代中期写的并且其中包含了马克思著作《资本论》的第一草稿,当时他还没有标题;手稿 [还 ]描述了《政治经济学批判》的第一个版本。 [2] [3]

“在这些笔记本中的一本里,” 梁赞诺夫认为,“考茨基发现了《政治经济学批判》的《导言》”——并且他认为《资本论》的这个预备手稿使得人们对于马克思思想发展的历史和他的特色的工作以及研究的方式产生了极大兴趣. [4]

马恩研究院、法兰克福社会研究学院和德国社会民主党 (他们保管马克思和恩格斯的遗作) 一致同意出版MEGA的情况下,《大纲》以及很多其他未发表过的作品被拍照,莫斯科的专家开始研究它们。1925 年到1927年期间,马恩研究院的帕维尔·韦勒(Pavel Veller)把《资本论》的全部准备材料编入目录,第一个就是《大纲》。到1931年它已经被完全辨认出来并且打字,1933 年《货币章》在俄国发表,两年后出了德文版。最后,在1936年,马恩列研究院(MELI,马恩研究院的继任者)获得《大纲》的8个笔记本中的6个,这使得解决剩下的编辑问题成为可能。

在1939年,当时马克思最后一部分重要的手稿——来自他生命中最多产的时期之一的一部庞大的著作——在莫斯科出现了,韦勒给它命名的标题为:《1857-1858年政治经济学批判大纲》。 两年以后又加了一个附录,包括马克思对李嘉图《政治经济学原理和征税》( Principles of Political Economy and Taxation,)的1850-51年的评论, 关于《巴师夏和凯里》的笔记,他自己为《大纲》做的表格目录和为《1859年政治经济学批判》所做的准备资料(原文)。MELI为1939年的版本做的序突显了它的特别价值:“ 1857-1858年的手稿第一次在这卷书中全文发表,这部手稿标志着马克思经济学著作一个决定性阶段。” [5] (MELI 1939: vii).

尽管编辑原则和出版形式相同,《大纲》还是没有被收入MEGA但是出版了单行本。此外,第二次世界大战的临近意味着这项工作实际上仍然是不为人所知:3000册的印数很快就变得稀少了,只有几本穿过了苏维埃边境。《大纲》没有被收入1928-1947年的Sochinenya,即马克思和恩格斯著作的俄文第一版,它的德文版首次再版不得不等到1953年。而象《大纲》这样的著作在斯大林时期出版毕竟是令人惊讶的事情,就当时的苏维埃式的“辩证唯物主义”准则来说毫无疑问它属于异端邪说,我们也应该记住它是当时没有在德国传播的最重要的马克思著作。它最终在东柏林出版了30000册是为了作为庆祝卡尔·马克思年的标志,这一年是作者逝世70周年诞辰150周年。

写于1857-1858年的《大纲》在经历了100年的孤独之后才在1953年让全世界阅读到了它。

二、全世界50万册的传播

尽管《资本论》之前这部主要的新的手稿引起反响,尽管《大纲》的理论价值,其他语种的版本仍然是很迟出现。

《导言》之后另一个节选第一次引起了人们的兴趣:《资本主义生产以前的各种形式》。1939年它被翻译成俄文,接着1947-1948年从俄文翻译成日文。随后这部分的德文单行本和英译本扩大了其读者群:前者作为《马列主义小图书馆》(Small Library of Marxism-Leninism)的一部分于1952年出版,它是匈牙利版本和意大利版本的基础(分别于1953年和1954年出版);而后者发表于1964年,在母语是英语的国家广为传播,又经由阿根廷(1966年)和西班牙(1967年)的译本在西班牙语世界广为流传。英文版的编辑埃里克·霍布斯鲍姆(Eric Hobsbawm)加了一个前言来强调其重要性:他写到,《资本主义生产以前的各种形式》是马克思“最系统化的抓住历史进化问题的尝试”,并且“可以毫不犹豫地说任何一个不重视[它]的马克思主义的历史探讨……必须基于它重新审视”。 [6] 全世界越来越多的学者真正开始关心这篇文献,它已经在很多其他的国家出版了并且在各处都出现了相关重要的历史和理论讨论。

《大纲》全译本出现是在20世纪50年代末期;它的传播是一个缓慢而又不屈不挠的过程,并且最终形成了一个更为彻底的在很多方面更为不同的对于马克思全部著作的评价。《大纲》最好的译者们抓住了它的本源,但是它的更广泛的研究——在不能阅读德文的学者们中以及最重要的是在政治斗士们和学生们中——仅仅发生在它被用各种语言出版之后。

在东方出版的第一个版本是:日文版(1958-1965年)和中文版(1962-1978年)。苏联俄文版仅在1968-1969年出现过,作为Sochinenya(1955-1966年)的第二版扩展版的增补发表。它先前被排除在外是一件更为严重的事情,因为这导致1956-1968年《马克思恩格斯全集》德文版(MEW)同样的缺失,MEW重复了苏联版本的内容。MEW——马克思恩格斯著作应用最为广泛的版本和翻译成其他许多语言的来源——因此失去了《大纲》,直到最终在1983年作为增补卷发表。

《大纲》20世纪60年代末期在西欧也开始流传。第一个译本是在法国出版的(1967-1968年),但是质量较差,不得不在1980年被一个更可靠的版本替换掉了。1968年到1970年期间意大利版出版,就像在法国,这种意义重大的首创行为来自共产党领导的出版社。

这部文献在西班牙发表是在20世纪70年代。1970-1971年在古巴出版的版本由于是从法文版翻译过来因而几乎没有价值,并且它的传播仅限于那个国家,如果这个版本不计算在内,第一个正确的西班牙文版是1971到1976年期间阿根廷出版的那个。随后由西班牙、阿根廷和墨西哥联合出版了三个译本,这使得西班牙语成为《大纲》译文最多的语种。

《大纲》英文版发表落后于1971年出版的节选的版本,编辑是戴维·麦克莱伦(David McLellan),这引起了读者对这篇文献的期待:“《大纲》不仅仅是《资本论》初步草稿那么简单” [7] ;实际上比起其他任何著作,它更是“综合了马克思思想的各种线索。……某种意义上,马克思的著作没有一个是完整的,但是它们中最完整的就是《大纲》”。 [8] 完整译本最终于1973年出版,落后德文原版整整20年。译者马丁·尼古劳斯(Martin Nicolaus)写了一个前言:“除了它们巨大的传记和历史价值,它们[《大纲》]还加上了更多新的资料,并且是唯一的一个马克思所有政治经济学计划的大纲。……《大纲》挑战迄今为止构想的每一个有关马克思的严肃的阐述并使其经受考验。” [9]

20世纪70年代也是对于东欧译本很重要的一个时期。由于苏联开了绿灯,在其“卫星”国家《大纲》的出版不再有障碍:匈牙利(1972年),捷克斯洛伐克(捷克1971-1977年,斯洛伐克1974-1975年)和罗马尼亚(1972-1974年),以及南斯拉夫(1979年)。同一时期,两个对照丹麦译本几乎同时出版:一个是由与共产党有关的出版社出版(1974-1978年),另外一个是与新左派关系密切的出版社(1975-1977年)出版的。

20世纪80年代,《大纲》在伊朗被翻译(1985-1987年),这是马克思著作中波斯语版本中第一个比较严格的版本,这时《大纲》也在其他一些欧洲国家被翻译。斯洛文尼亚版1985年出版,波兰文版和芬兰文版1986年出版(后者是在苏联支持下)。

随着苏联的解体和众所周知的“实际存在的社会主义”的结束,这事实上已经是对马克思思想一个喧嚣的否定了,此时出现了马克思著作出版的一个平静期。然而,甚至在绝对忽视《大纲》的人们打破围绕它的作者的静寂的那些年里,《大纲》仍然是连续被译成其他的文字。希腊版(1989年)、土耳其版(1999-2003年)、韩国版(2000年)和巴西版(计划于2008年)使它成为马克思的著作在近20年中出版数量最大的作品。

总而言之,《大纲》已经全部被翻译成了22种语言 [10] ,32个版本。不包括节选版本,它已经被刊印了50多万册 [11] ——这个数字将大大震惊那个写它的人,他写它本来只是用于概括他所进行的相关经济学研究,匆忙而就。

三、读者和译者

《大纲》被接受及其传播的历史起步很晚。决定性的原因除了它被再发现的曲折以外,肯定就是由于片断的复杂性和它本身就是一个粗糙的概要性手稿,所以很难用其他语言来理解和表现。有关这方面,权威学者罗曼·罗斯多尔斯基(Roman Rosdolsky)写到:

“1948年,当时我非常幸运有机会看到那时非常珍贵的复印本……,从一开始《大纲》作为马克思主义理论非常重要的著作这一地位就很清楚了。但是,《大纲》不同寻常的形式和多少有些晦涩的表达方式使它远离了广阔的读者群。” [12]

这些描述导致罗斯多尔斯基尝试给《大纲》一个清晰的阐述和批判性检验:结果就是《马克思<资本论>的形成》(The Making of Marx’s ‘Capital’),德文版于1968年发表,这是第一个目前也仍然是关于《大纲》重要的专著。这篇专著被翻译成了多国语言,它促进了马克思著作的出版和传播,对于后来的译者有相当重要的影响。

1968年对于《大纲》是具有重要意义的一年。除了罗斯多尔斯基的书外,一篇关于《大纲》的英文文章发表在《新左派评论》(New Left Review)3-4月期上:马丁·尼古劳斯(Martin Nicolaus)的《未知的马克思》(The Unknown Marx),它在优越性在于它使得《大纲》广为流传并且强调了全译本的必要性。期间,在德国和意大利《大纲》征服了学生抗议运动中的一些主要领导人,他们努力攻读这篇文章,并被其激进和猛烈的内容所激动。特别是对于那些以颠覆马列主义的马克思阐述为己任的新左派们《大纲》的魅力无法抗拒。

另一方面,在东方,时代正在改变。在《大纲》几乎被完全忽视或者说被毫无自信的对待的最初那个时期过后,维塔利·维戈茨基(Vitali Vygodski)的介绍性研究——《伟大发现的故事:马克思是如何写作<资本论>的》(The Story of a Great Discovery: How Marx Wrote ‘Capital’)1965年在苏联1967年在民主德国出版——采取了截然相反的方针。他认为《大纲》是“天才的著作”,它“把我们带入了马克思的“创造性的实验室”并且让我们能够逐步遵循马克思在他的经济理论中设计出的过程”,因而我们应该给予这个过程应有的重视。 [13]

仅仅几年的时间《大纲》就成为许多有影响的马克思主义者参考的主要文献。除了已经提到的那些以外,还有一些与此特别相关的学者:民主德国的瓦尔特·图赫舍雷尔(Walter Tuchscheerer)、联邦德国的阿尔弗雷德·施米特(Alfred Schmidt)、匈牙利布达佩斯学派成员、法国的卢西内·塞夫(Lucien Sève)、日本的平田清明(Kiyoaki Hirata) 、南斯拉夫的加约·彼得罗维奇(Gajo Petrović )、意大利的安东尼奥·内格里(Antonio Negri)、波兰的亚当·沙夫(Adam Schaff) 和澳大利亚的艾伦·奥克利( Allen Oakley)。一般来说,它已经成为马克思所有严肃的学生必须认真对待的一部著作。由于各种细微差别,《大纲》的译者们分为两派,一派认为《大纲》是一部独立的完全自身概念的著作,另一派则认为《大纲》仅仅是为《资本论》铺路的一部早期手稿。对于《大纲》讨论的意识形态背景——争论的核心是接近马克思方法的正统性或者非正统性,以及它们的巨大政治反响——支持那些不恰当的今天看起来甚至有些可笑的观点。那些对于《大纲》最热心的评论者们甚至认为它在理论上超越了《资本论》,尽管后来十年的深入研究认为它是后者的组成部分。同样在那些对《大纲》恶意诽谤者中间,也有一些人宣称尽管它是我们理解马克思与黑格尔关系的重要内容,尽管它包含了异化理论的重要章节,它仍然没有比我们所知道的马克思多多少内容。

不仅存在对于《大纲》相反理解的人,还有对它不理解的人——最有代表性的例子是路易·阿尔蒂塞(Louis Althusser)。甚至在他试图使马克思假想的沉默发出声音并以“使其中无形的东西变为有形” [14] 这样一种方式来阅读《资本论》的时候,他允许自己忽视《大纲》几百页之多的篇幅,将马克思思想分成(后来招致激烈的争论)早期作品和成熟作品,没有重视1857-1858年手稿的内容和意义。 [15]

无论如何,从20世纪70年代中期至今,《大纲》还是赢得了如此巨大的读者群和译者群。两部庞大的注释出版了,一个是1974年的日文版,另一个是1978年德文版,但是很多其他作者也撰写了关于《大纲》的文章。一些学者认为它是对于有关马克思思想最广泛讨论课题之一(他在思想上欠了黑格尔的债)特别重要的一部文献。其他人则迷恋于机器和自动化片段中几乎是预言性的说明,在日本《大纲》也是作为理解现代性最重要的文献被阅读的。20世纪80年代第一步细化研究在中国出版了,中国过去习惯于研究《资本论》的起源,而苏联则出版了《大纲》的一整卷书。

近年来,马克思著作解释(同时也是批判)资本主义生产方式的持久能力使得很多国际学者的兴趣复苏了。如果这种复苏持续,如果它伴随着政治领域对于马克思新的需求,《大纲》肯定将会再次证明自己是马克思最有吸引力的著作之一。

期间,怀着对“马克思理论将会是充满活力来源的知识和在这种知识指引下的政治实践”的希望,这里说的《大纲》在全世界传播和被接受的故事可以预期是一种对它的的作者的适度的承认和一种填补马克思主义历史上空白一页的尝试。

附录 Ⅰ:《大纲》译本时间表

1939-1941年

德文第一版

1953年

德文第二版

1958-1965年

日译本

1962-1978年

中译本

1967-1968年

法译本

1968-1969年

俄译本

1968-1970年

意大利译本

1970-1971年

西班牙译本

1971-1977年

捷克译本

1972年

匈牙利译本

1972-1974年

罗马尼亚译本

1973年

英译本

1974-1975年

斯洛伐克译本

1974-1978年

丹麦译本

1979年

塞尔维亚/塞尔维亚-克罗地亚译本

1985年

斯洛文尼亚译本

1985-1987年

波斯译本

1986年

波兰译本

1986年

芬兰译本

1989-1992年

希腊译本

1999-2003年

土耳其译本

2000年

韩国译本

2008年

葡萄牙译本

附录 Ⅱ:

以下收集的有关《大纲》的研究是在那些有《大纲》全译本的国家进行的。在说一种语言的国家(德国、奥地利和瑞士说德语;古巴、阿根廷、西班牙和墨西哥说西班牙语;美国、英国、澳大利亚和加拿大说英语;巴西和葡萄牙说葡萄牙语)《大纲》传播或多或少平行发展,这些在很多篇目中同样已经提到过了。同样地,提到那些《大纲》被翻译超过一种语言(捷克斯洛伐克和南斯拉夫)的国家的篇目包含了所有语言的传播历史。此外,由于这两个国家同样不存在了,有关它们的篇名就用了《大纲》在那儿发表时期的名字。

篇目的顺序遵循了《大纲》出版年代的顺序。唯一的例外是《俄国/苏联》那篇,它被直接安排在《德国、奥地利、瑞士》之后,这是因为两者之间密切的联系,还因为《大纲》第一个德文版在苏联出版。

每篇都包含一个详细的文献目录,重要部分分类如下:

1.《大纲》全译本;

2.《大纲》主要节译本;

3.有关《大纲》的重要文献;和

4.其他一些必要的参考书目。

第一条的编辑信息有时被加在译文和分发的册子里。如果它们已经被作者加在正文中了,为了篇幅简洁,在参考书目中就不再重复了。同样标准适用于《大纲》或者其节译本的译者的名字(“《大纲》批判性文献”和“其他参考书目”中所列书籍的译者名字不再加入)和涉及到的许多评论文章的名字。

由于这些研究涉及到了《大纲》摘选出来的几百个节译本和几百本有关的书籍或文章,考虑到篇幅仅有以下内容可以收入文献目录:a)《大纲》全译本出版之前的节译本和在一些特殊情况下在它之后的一些特别重要的版本;b)每位作者在正文中提到的批判性文献。

所有非英语书籍和文章的名称首次出现都用原文(日语、中文、波斯语、希腊语和韩语用音译),然后加上英文翻译。一般来说,名称的翻译在文中就给出了,但是如果是正在讨论的篇目按照哈佛参考系统(即仅出现作者名字和出版年)引用的书或者文章,这些书或者文章的名字的译名也许会出现在文献目录里。最后,对于那些已经被译成英语的书或文章,它们被引用的时候总是出现翻译名称,即使它不是逐字逐句被翻译过来的。

本文由帕特里克·卡米莱尔从意大利文译成英文

参考书目

Althusser, Louis and Balibar, Étienne (1979) Reading Capital, London: Verso.

Hobsbawm, Eric J. (1964) ‘Introduction’, in KarlMarx, Pre-Capitalist Economic Formations, London: Lawrence & Wishart, pp. 9-65.

Marx, Karl (1903) ‘Einleitung zu einer Kritik der politischen Ökonomie’, Die Neue Zeit, Year 21, vol. 1: 710–18, 741–5, and 772–81.

Marx-Engels-Lenin-Institut (1939), ‘Vorwort’ (Foreword), in Karl Marx, Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie (Rohentwurf) 1857–1858, Moscow: Verlag für Fremdsprachige Literatur, pp. VII-XVI.

McLellan, David (1971) Marx’s Grundrisse, London: Macmillan.

Morita, Kiriro and Toshio Yamada, Toshio (1974) Komentaru keizaigakuhihan’yoko (Commentaries on the Grundrisse), Tokyo: Nihonhyoronsha.

Musto, Marcello (2007) ‘The Rediscovery of Karl Marx’, International Review of Social History, 52/3: 477-98.

Nicolaus, Martin (1973) ‘Foreword’, in Marx, Karl Grundrisse, Harmondsworth: Penguin Books, pp. 7-63.

Projektgruppe Entwicklung des Marxschen Systems (1978) Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie (Rohentwurf). Kommentar (Outlines of the Critique of Political Economy. Rough Draft. Commentary), Hamburg: VSA.

Rosdolsky, Roman (1977) The Making of Marx’s ‘Capital’, vol. 1, London: Pluto Press.

Ryazanov, David (1925) ‘Neueste Mitteilungen über den literarischen Nachlaß von Karl Marx und Friedrich Engels’ (Latest reports on the literary bequest of Karl
Marx and Friedrich Engels), Archiv für die Geschichte des Sozialismus und der Arbeiterbewegung, Year 11: 385-400.

Sève, Lucien (2004) Penser avec Marx aujourd’hui, Paris: La Dispute.

Vv. Aa. (1987) Pervonachal’ny variant ‘Kapitala’. Ekonomicheskie rukopisi K. Marksa 1857–1858 godov (The first version of Capital, K. Marx’s Economic Manuscripts of 1857–1858), Moscow: Politizdat.

Vygodski, Vitali (1974) The Story of a Great Discovery: How Marx Wrote ‘Capital’, Tunbridge Wells: Abacus Press.


[1] 参见卡尔·马克思(1903) ‘Einleitung zu einer Kritik der politischen Ökonomie’, Die Neue Zeit, Year 21, vol. 1:第710页。

[2] 这份报告的俄文版发表于1923年。

[3] 参见达维德·梁赞诺夫著作‘Neueste Mitteilungen über den literarischen Nachlaß von Karl Marx und Friedrich Engels’ (Latest reports on the literary bequest of Karl Marx and Friedrich Engels), Archiv für die Geschichte des Sozialismus und der Arbeiterbewegung, Year 11:第393-394页。

[4] 同上,第394页。

[5] 参马恩列研究院‘Vorwort’ (Foreword), in Karl Marx, Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie (Rohentwurf) 1857–1858, Moscow: Verlag für Fremdsprachige Literatur:Ⅶ。

[6] 参见埃里克·霍布斯鲍姆 (1964) ‘Introduction’, in KarlMarx, Pre-Capitalist Economic Formations, London: Lawrence & Wishart:第10页。

[7] 参见戴维·麦克莱伦Marx’s Grundrisse, London: Macmillan.:第2页。

[8] 同上,第14-15页。

[9] 参见马丁·尼古劳斯‘Foreword’, in Marx, Karl Grundrisse, Harmondsworth: Penguin Books:第7页。

[10] 见附录1译本时间表。上面提到的全译本应该加上瑞典版和马其顿版,《导言》和《资本主义生产以前的各种形式》被译成了非常多的语种,从越南语到挪威语,从阿拉伯语到荷兰语,从希伯来语到保加利亚语。

[11] 合格总数包括正在研究出版的国家的确定的数字。

[12] 参见罗曼·罗斯多尔斯基(1977) The Making of Marx’s ‘Capital’, vol. 1, London: Pluto Press:xi。

[13] 参见维塔利·维戈茨基(1974) The Story of a Great Discovery: How Marx Wrote ‘Capital’, Tunbridge Wells: Abacus Press:第44页。

[14] 参见路易·阿尔蒂塞和艾蒂安·巴利巴尔(Étienne Balibar) (1979) Reading Capital, London: Verso:第32页。

[15] 参见吕西安·塞夫(Sève Lucien), Penser avec Marx aujourd’hui, Paris: La Dispute, 2004,他回忆“阿尔蒂塞将《导言》之类的文献排除在外……他从未在字的真正意义上阅读《大纲》。”(第29页)。顺应加斯东·巴舍拉尔(Gaston Bachelard)的“认识论的中断”,阿尔蒂塞自己借用的名词,塞夫谈到了“一个人为的参考书目的中断导致了关于其起源和与马克思成熟思想联系的最严重的错误观点。”(第30页)

(李楠 译)

January 2011

Współczesne znaczenie Marksa: 150 lat po Grundrisse

January 2011

La ripresa della pubblicazione della Marx-Engels-Gesamtausgabe. Recenti acquisizioni filologiche e nuove interpretazioni critiche dell’opera di Marx.

I. L’incompiutezza di Marx e la sistematizzazione dei marxismi

Pochi uomini hanno scosso il mondo come Karl Marx. Alla sua scomparsa, passata pressoché inosservata, fece immediatamente seguito, con una rapidità che nella storia ha rari esempi ai quali poter essere confrontata, l’eco della fama. Ben presto, il nome di Marx fu sulle bocche dei lavoratori di Chicago e Detroit, così come su quelle dei primi socialisti indiani a Calcutta. La sua immagine fece da sfondo al congresso dei bolscevichi a Mosca dopo la rivoluzione. Il suo pensiero ispirò programmi e statuti di tutte le organizzazioni politiche e sindacali del movimento operaio, dall’intera Europa sino a Shanghai. Le sue idee hanno irreversibilmente stravolto la filosofia, la storia, l’economia.

January 2011

Marxin MEGA-paluu

Vuosien tauon jälkeen Marxin koottujen te- osten lopullisen laitoksen työstäminen on täydessä vauhdissa. Siihen saadaan mukaan Marxin ja Engelsin julkaistut työt, kaikki tunnettu kirjeenvaihto ja monet monituiset muistivihot, joiden kirjoitukset ovat perustavan tärkeitä Marxin ajattelun kehityksen ymmärtämiseksi. Hankkeesta tulee esiin erilainen, vähemmän dogmaattinen Marx.

January 2011

《大纲》时代马克思的生活

关于1857—1858年的传记研究

与革命相约

1848年的欧洲被由政治自由和社会正义原则所引起的无数一连串的民众起义所震撼。新生的工人运动的弱点,资产阶级对其最初抱有的这些理想的放弃,以及猛烈的军事镇压,导致了各个地方的革命起义的失败,反动力量牢固地重新控制了国家政府。

January 2011

1857 年的历史、生产的总体性和科学方法——《导言》

引言

1857年,马克思认为国际范围的金融危机为欧洲新的革命时期创造了条件。他从1848年的群众起义以来就一直在等待这个时刻,现在看起来这个时候终于要到来了,他不想在他还没有准备好的时候就遭遇事件的爆发。因此他决定重拾他的经济学研究,并给予它们一个完成的形式。 

January 2011

导言

一、遇到政治经济学

政治经济学并不是令马克思着迷的第一个知识领域:它在马克思的青年时代才成为德国的一个学科,他只是在研修了其他各门学科以后才开始遇到政治经济学的。 

January 2011

霍布斯鲍姆谈马克思的《大纲》诞生150年及其现实意义 [Huobusibaomu Tan Makesi De DagangDansheng 150 NianJiqiXianshiYiyi]

January 2011

A formação da crítica de Marx à economia política: dos estudos de 1843 aos Grundrisse

I. Introdução

Apesar das previsões de que a obra de Marx seria relegada ao esquecimento eterno, ela retornou ao cenário histórico nos anos recentes e diversos de seus textos re-apareceram nas prateleiras das livrarias em várias partes do mundo.

January 2011

Karl Marx’ın yeniden keşfi

Çok az insan dünyayı Karl Marx’ın sarstığı kadar sarstı. Sessiz sedasız öldükten sonra, ünü tarihte eşi benzeri görülmemiş şekilde hemen dalga dalga yayıldı. İsmi kısa sürede Detroit ve Chicago’daki işçilerin, Kalküta’daki ilk Hintli sosyalistlerin ağızlarındaydı. Devrim sonrası Moskova’da, Bolşeviklerin kongresinin arka fonunda onun resmi asılıydı. Avrupa’dan Şangay’a siyasi örgütlerin ve sendikaların programlarını, tüzüklerini onun düşünceleri etkiledi.

January 2011

Il Manifesto del Partito Comunista in Italia. Dalle origini al 1945

I. Prologo

In Italia, le teorie di Marx hanno goduto di una popolarità straordinaria. Ispirando partiti, organizzazioni sindacali e movimenti sociali hanno influito, come nessun’altra, alla trasformazione della vita politica nazionale. Diffusesi in ogni campo della scienza e della cultura ne hanno mutato, irreversibilmente, l’indirizzo e lo stesso lessico. Concorrendo alla presa di coscienza della propria condizione delle classi subalterne, sono state il principale strumento teorico nel processo di emancipazione di milioni di donne ed uomini.

January 2011

파리의 마르크스- 1844년의 수고와 노트

〚1844년 경제학 철학수고〛1)는 세상에서 가장 잘 알려진 마르크스 저작 중 의하나이다. 그러나이수고는매우자주토론되었고, 또그저자의사상을 전면적으로 해석하는 데 매우 중요함에도 불구하고, 이 수고가 나타내는 철학 적 문제들에 대해서는 거의 주목받지 못했다. 이런 사실은, 1932년 첫 판본의 출판으로 시작된 이론적이고 정치적 논쟁과 함께, 많은 논평자들이 마르크스의 젊은 시절에서 가장 중요한 텍스트로 간주하는 것에 대한 오해를 낳는 데 기여 하였다.

January 2011

Marx-Engels Gesamtausgabe (MEGA) ja Marxin uudelleen löytäminen

Vaikka Marxin kuolemaa tuskin huomiotiin, kantautui hänen maineensa silti nopeasti niin laajalle, ettei historiasta juuri löydy vastaavaa.

January 2011

马克思思想在意大利的传播与接受——以《共产党宣言》为例作者:[加]马塞洛·马斯托     [Makesi sixiangzaiyidali de chuanboyujieshou——Yi Gong chan dang xuanyan weili]

由于理论争议和政治原因,国际学界对马克思思想的研究兴趣曾一度(特别是在20世纪80年代末)低落。然而,呼吁马克思回归的声音却一直没有消失,马克思的文献也总是因各种不同原因而不断吸引着他的支持者与反对者。如今,人们研究马克思的兴趣又被重新点燃:欧洲、美国乃至日本的图书馆里的马克思著作又开始被频繁借阅;世界各国的报纸、期刊、电视和广播节目都不断把马克思称为这个时代最有价值的思想家;以马克思和马克思主义研究为主题的杂志、国际会议、大学课程及研讨班不断推出。而《共产党宣言》则得到了全世界读者和评论家们最广泛的关注,它不仅是历史上传播最广的政治小册子,也是对资本主义发展的权威分析之作。

正是在总结巴黎公社革命经验的过程中,意大利革命组织开始意识到马克思思想的价值。

  在意大利,马克思的理论一直享有很高的声望。它不仅影响着意大利的科学和文化领域,而且在某种意义上改变了意大利的发展趋势和历史,同时,它也是无数人力图获得自由和解放的主要理论武器。那么,马克思是如何以及何时进入意大利的呢?19世纪60年代末,意大利出现了第一部马克思的译作,涉及的是马克思在国际工人协会的演讲。而正是在总结巴黎公社革命经验的过程中,意大利革命组织开始意识到马克思思想的价值。于是,仅仅几周内,意大利国内出版界及工人报纸都相继出版和摘录有关马克思的文章和传记。这一时期的意大利不断宣传马克思的思想,以至于马克思变得像上帝一样万能,也正是在此时,意大利当局开始限制马克思思想的传播,尽管当时传播的所谓的马克思思想,在很大程度上是对马克思的误解,即把马克思的思想类同于保守主义和实证主义,甚至难以置信地将马克思的理论同傅立叶、马志尼、巴师夏等人的理论强加到一起等等。可见,此时的意大利并没有真正认识马克思,所以国际工人组织的意大利支持者几乎全都站在巴枯宁一边也就可以理解了。而由此造成的直接后果就是马克思思想对于意大利工人运动影响甚微。

到了19世纪80年代,恩格斯的两部作品(《社会主义从空想到科学》、《家庭、私有制和国家的起源》)在意大利出版,此外,在出版界和学术界的努力下,《出版经济学》于1882年至1884年分期刊登了马克思的《资本论》第一卷,后又于1886年整编成册。这一时期的马克思主义在意大利的传播所存在的主要问题是:很少有人真正阅读过马克思的原著,而主要参考的是马克思追随者和继承者所提供的二手材料。意大利的研究者就是在这种情况下建构了他们自己理解的马克思。这种构建由于缺乏意大利本土社会研究的支撑,而导致了一个软弱、畸形的意大利马克思主义,一个号称无所不能但并非真正意义上的马克思主义。但无论如何,粗糙而不规范的意大利马克思主义最终融入了意大利文化与学术界。

《共产党宣言》的生命力之旺盛、传播范围之广泛、影响力之深远,是历史上几乎任何文献都无法媲及的。

  1875年,在一部题为《德国经济学派的社会问题》的著作中,首次出现了有关《共产党宣言》的概述:“从无产阶级的角度来看,这一设想无异于资产阶级的《人权宣言》:它是19世纪最重要的事件,是这个世纪的代表,给我们指明了道路。”此后几年,一些杂志和报刊也纷纷发表对《共产党宣言》的评论。尽管这些评论多赞美之词,但意大利人仍期待拥有他们自己语言版的《共产党宣言》。

  1885年,社会主义者马尔提涅蒂·帕斯夸勒收到了恩格斯赠予的《共产党宣言》,并完成了对它的翻译,但由于缺乏资金一直未能发表。直到1889年第一部意大利文版《共产党宣言》才得以问世,而此时早已出版了21部德国版本、12部俄国版本、11部法国版本、8部英国版本、4部西班牙版本、3部丹麦版本(第一本出版于1884年)、2部瑞典版本,以及葡萄牙版、捷克版(1882年)、波兰版(1883年)、挪威版(1886年)和犹太版(1889年)。尽管如此,1889年版的意大利文版《共产党宣言》质量非常差,不仅缺少马克思和恩格斯的序言,而且第三章“社会主义和共产主义的文献”以及其他一些部分或被省略或被简要概括。总之它并没有成为真正为意大利人所接受的普及版本。

    第二部意大利版《共产党宣言》于1891年以小册子的形式出现,这部译作是由无政府主义者彼得格里完成的(所参考的母版是1885年由《社会主义》杂志在巴黎发表的法国版)。但这一版仍缺乏序言并出现了一些不同寻常的错误。恩格斯在给马尔提涅蒂的信中表达了他的不满。

  第三部意大利版本《共产党宣言》,作为一家杂志的增刊诞生于1892年。这部基于1883年德文版翻译过来的版本宣称“自己是意大利第一部且是唯一一部没有背叛原作的版本”。尽管该版本同样存在着一些错误和节选问题,但它明显具有超越其他版本的优势,并在1926年前重印了多次:1893年,它以小册子的形式印发了1000册,并基于德国第五版《共产党宣言》对原文做了一些修改;1896年它又被重印了2000册,内容包括了1872年、1883年及1890年的序言。其中特别需要注意的是,为区别于以前的版本,编者还从恩格斯那里得到了一篇由恩格斯撰写的《致意大利读者》。

  到了19世纪90年代,在意大利社会党的带领下,马克思、恩格斯的文献在意大利得到了更加广泛的传播,尽管这并不足以阻止一些人对马、恩思想的曲解。不过这种糟糕状况有幸因安东尼奥·拉布里奥拉的出现而得以改变。拉布里奥拉是第一个将真正的马克思思想带到意大利的人,而他完成这一任务的关键作品就是《论历史唯物主义》(1895—1897),这是意大利第一本“完全以《共产党宣言》为基础”的著述,恩格斯曾经在他去世前的一段时间里称赞过这本书,认为这是马克思主义阵营中最重要的一部评论和注解。因为拉布里奥拉的出现,意大利工人运动终于有了自己的理论指导者,因为他既赋予社会主义以科学的尊严、赋予意大利民族文化以新的生机活力,同时又使意大利的马克思主义与欧洲马克思主义并驾齐驱。然而,尽管他拥有对于马克思主义研究的严谨态度,但由于当时的政治环境所迫,他还是做出了一些理论妥协,这使得他的研究在整个欧洲马克思主义阵营中不具有明显的代表性。

  19世纪末20世纪初,埃尔伯·金泰尔在意大利出版了《马克思的哲学》(后来被列宁称为值得重视的一本书),该著作与当时其他一些政论性著述一起共同掀起了一场被称为“马克思主义危机”的思潮,在意大利产生了很大的影响。但与德国不同的是,由于在意大利社会党中不存在“正统”马克思主义潮流,因此思想斗争只是在两支修正主义派别中进行的,它们分别是改良主义、工联主义。这场斗争导致的直接后果就是,在20世纪头十年里,马克思主义实际上被排除在意大利社会党的日常工作之外,“卡尔·马克思的理论被束之高阁了”。与此同时,在欧洲的其他地方,资本主义阵营正在欢呼庆祝“马克思主义的解体”。

  1922年,法西斯恐怖势力登上意大利舞台,在随后的一年里,《共产党宣言》的所有卷册都被从意大利公共图书馆和大学图书馆清理出去。1924年,马克思所有的出版物和一切与工人运动相关的东西都被列入了黑名单。1926年,意大利进入了现代史上最悲惨的时期。1926年至1943年之间,除了一小部分地下出版物,在意大利出版的马克思的著作已很少公开流通。但随着反法西斯主义运动的胜利,各种新版本的《共产党宣言》接踵来到了意大利。意大利共产党在南部解放区组织的一些小出版社赋予马克思、恩格斯的文本以新的生命力:解放区的出版社相继在1943年推出了3个版本的《共产党宣言》、在1944年推出了8个版本的《共产党宣言》。这种频繁出版的现象一直持续到1945年甚至更久。

  上述历史回顾清楚地表明,意大利在《共产党宣言》出版上是十分落后的。但无论如何,它都在意大利人民群众中扮演着越来越重要的角色,并最终成为他们的重要理论参考。自《共产党宣言》出版后160多年来,马克思的众多追随者和反对者仍各持己见,但无论倾向于何种解释,有一点是可以确定的,那就是:《共产党宣言》的生命力之旺盛、传播范围之广泛、影响力之深远,是历史上几乎任何文献都无法媲及的。如果说这个世界上有哪本书能够永葆青春、与时俱进、源源不断地给人类以新的启迪,无疑只有《共产党宣言》可以做到。

(本文作者祖籍意大利,现在加拿大多伦多大学任教,主攻马克思思想文本研究。本文译者为中国政法大学哲学系张秀琴、魏天舒。)

December 2010

Verbreitung und Rezeption der, Grundrisse’ in der Welt

Ein Beitrag zur Geschichte des Marxismus [1]

I. Die Finanzkrise von 1857 und die‚ Grundrisse’

1857 brachen die wirtschaftlichen Turbulenzen, anders als in den vorangegangenen Krisen, nicht in Europa sondern in den Vereinigten Staaten von Amerika aus. In den ersten Monaten des Jahres dehnten die New Yorker Banken den Umfang ihrer Kredite weiter aus, trotz des Rückgangs der Einlagen. Die daraus resultierende Steigerung der spekulativen Aktivitäten belastete zusätzlich das allgemeine wirtschaftliche Umfeld, so dass die nach der Insolvenz der New Yorker Niederlassung der Ohio Versicherungsgesellschaft ausgebrochene Panik zu zahlreichen Bankrotten führte. Der Verlust des Vertrauens in das Bankensystem löste eine allgemeine Kreditverknappung aus, führte zum Rückzug von Bankeinlagen und der Unterbrechung von Bargeldzahlungen.

Im Bewusstsein der außerordentlichen Bedeutung dieser Ereignisse machte sich Karl Marx sofort an die Arbeit. Am 23. August 1857 – dem Tag vor dem Zusammenbruch von Ohio-Leben, der die Öffentlichkeit in Panik versetzte – begann er mit seiner ‚Einführung’ in die Ökonomie; der explosionsartige Ausbruch der Krise hatte ihm jenen zusätzlichen Anstoß gegeben, der in den vorangegangen Jahren gefehlt hatte. Nach der Niederlage von 1848 hatte Marx ein ganzes Jahrzehnt politischer Rückschläge und tiefer persönlicher Isolierung erlebt. Im Ausbruch der Krise sah er die Möglichkeit, an einer neuen Runde sozialer Unruhen beteiligt zu sein. Dabei betrachtete die Analyse der wirtschaftlichen Erscheinungen als seine vordringlichste Aufgabe; diese Arbeit würde am Beginn einer Revolution außerordentlich wichtig sein. Das bedeutete, dass er die so lange geplante Arbeit so schnell wie möglich schreiben und veröffentlichen musste.

Von New York aus erfasste die Krise rasch den Rest der Vereinigten Staaten von Amerika und, innerhalb weniger Wochen, alle Weltmarktzentren Europas, Südamerikas und des Ostens. Sie war damit die erste internationale Finanzkrise der Geschichte. Die Berichte über diese Ereignisse versetzten Marx geradezu in euphorische Stimmung und lösten eine enorme intellektuelle Produktivität aus. Die Zeit zwischen Sommer 1857 und Frühjahr 1858 waren eine der fruchtbarsten Perioden seines Lebens: In wenigen Monaten produzierte er mehr als in den vorangegangenen Jahren. Im Dezember 1857 schrieb er an Engels: „Ich arbeite wie toll die Nächte durch an der Zusammenfassung meiner Ökonomischen Studien, damit ich wenigstens die Grundrisse im klaren habe bevor dem deluge.“ Bei dieser Gelegenheit wies er auch darauf hin, dass seine Vorhersage einer unvermeidlichen Krise doch nicht so unbegründet gewesen sei, da „der ‚Economist’ vom letzten Sonnabend erklärt, die Endmonate von 1853, durch ganz 1854, Herbst 1855 und ‚the sudden changes of 1856’ habe Europa immer nur hair-breadth escape vom impending crash gehabt.“ [2]

Marx’ Arbeit war bemerkenswert und weit reichend. Zwischen August 1857 bis Mai 1858 schrieb er acht Notizhefte voll, bekannt als ‚Grundrisse’, während er gleichzeitig als Korrespondent der ‚New-York Tribune’ Dutzende von Artikeln verfasste, unter anderem über den Verlauf der Krise in Europa. Getrieben durch die Notwendigkeit, seine wirtschaftlichen Verhältnisse zu verbessern, entschloss er sich, eine Anzahl von Einträgen für ‚The New American Cyclopädia’ zu verfassen. Außerdem schrieb er zwischen Oktober 1857 und Februar 1858 drei Bücher mit Exzerpten, die „Krisen Notizbüchern“ genannt werden.[3] Anders als die früheren Exzerpte handelte es sich nicht um Zusammenfassungen aus Arbeiten von Ökonomen; sie bestanden vielmehr aus einer großen Menge von Tageszeitungen entnommenen Notizen über wichtige Entwicklungen der Krise, über Trends an den Aktienbörsen, Schwankungen des Außenhandels und wichtige Unternehmenszusammenbrüche in Europa, in den USA und in anderen Teilen der Welt. Ein Brief an Engels vom Dezember zeigt, wie intensiv er arbeitete:

„Ich arbeite ganz kolossal, meist bis 4 Uhr morgens. Die Arbeit ist nämliche eine doppelte: 1. Ausarbeitung der Grundzüge der Ökonomie. (Es ist durchaus nötig, für das Publikum au fond der Sache zu gehen und für mich, individually, to get rid of this nightmare);

2. Die jetzige Krisis. Darüber – außer den Artikeln an die ‚Tribune’ – führe ich bloß Buch, was aber bedeutend Zeit wegnimmt. Ich denke, dass wir about Frühling zusammen ei n Pamphlet über die Geschichte machen, als Wiederankündigung beim deutschen Publico – dass wir wieder und noch da sind, always the same.“[4]

Was die ‚Grundrisse’ betrifft so skizzierte Marx in der letzten Augustwoche ein Notizheft ‚M’, das als Einleitung dienen sollte; dann, Mitte Oktober, fuhr er mit weiteren sieben Notizheften fort (I-VII). Das erste und Teile des zweiten enthalten das so genannte Kapitel über das Geld, welches Geld und Wert behandelt; in den verbleibenden Notizheften schrieb er das so genannte Kapitel über das Kapital. Darin widmet er hunderte von Seiten dem Prozess der Produktion und Zirkulation des Kapitals und behandelt einige der wichtigsten Themen des ganzen Manuskripts, so das Konzept des Mehrwerts und jene ökonomischen Formationen die der kapitalistischen Produktionsweise vorangingen. Gegen Ende Februar 1858 schrieb er an Lassalle:

„Ich habe in fact die finale Ausarbeitung seit einigen Monaten unter der Hand. Die Sache geht aber sehr langsam voran, weil Gegenstände, die man seit vielen Jahren zum Hauptobjekt seiner Studien gemacht, sobald schließlich mit ihnen abgerechnet werden soll, immer wieder neue Seiten zeigen und neue Bedenken sollizitieren. … Die Arbeit, um die es sich zunächst handelt, ist Kritik der ökonomischen Kategorien oder, if you like, das System der bürgerlichen Ökonomie kritisch dargestellt. Es ist zugleich Darstellung des Systems und durch die Darstellung Kritik desselben. Ich bin keineswegs klar, wie viel Druckbogen das ganze machen wird. … After all, schwant es mir, dass jetzt, wo ich nach 15jährigen Studien so weit, Hand an die Sache legen zu können, stürmische Bewegungen von außen wahrscheinlich intefere werden.“[5]

Tatsächlich gab es jedoch keinerlei Anzeichen für die lange erwartete revolutionäre Bewegung die zusammen mit der Krise entstehen sollte; ein anderer Grund für Marx’ Unfähigkeit, das Manuskript abzuschließen, war die Erkenntnis, dass er immer noch weit davon entfernt war, das Material voll zu beherrschen. Die ‚Grundrisse’ blieben daher nur ein grober Entwurf. Nachdem er das Kapitel über das Geld sorgfältig in ein Manuskript Originaltext des zweiten und Anfang des dritten Kapitels des Beitrags zur Kritik der politischen Ökonomie umgearbeitet hatte, veröffentlichte er 1859 ein kleines Buch das keine öffentliche Resonanz fand: Ein Beitrag zur Kritik der politischen Ökonomie. Weitere acht Jahre fieberhafter Studien und enormer intellektueller Anstrengungen würden vergehen, bevor der erste Band des Kapital veröffentlicht wurde.

II. 1858-1953: 100 Jahre Einsamkeit

Nachdem er die Arbeit an den ‚Grundrissen’ zugunsten von ‚Ein Beitrag zur Kritik der politischen Ökonomie’ aufgegeben hatte, nutze er Teile um letzteren Text zusammenzustellen; dann aber bezog sich praktisch niemals mehr auf ihn. Obwohl er durchaus gewohnt war, frühere Arbeiten zu erwähnen, ja sogar ganze Passagen aus ihnen zu übertragen, enthält keine der Vorarbeiten zum ‚Kapital’, mit Ausnahme derjenigen von 1861-63, irgendeinen Bezug auf die ‚Grundrisse’. Das Manuskript ruhte zusammen mit allen anderen Entwürfen die zu nutzen er nicht beabsichtigte, als er durch spezifischerer Probleme in Anspruch genommen wurde.

Obwohl das natürlich nicht sicher ist, so ist doch wahrscheinlich, dass selbst Friedrich Engels die ‚Grundrisse’ nicht gelesen hat. Wie bekannt konnte Marx vor seinem Tod nur den ersten Band des ‚Kapital’ fertig stellen; die unfertigen Manuskripte für den zweiten und dritten Band wurden von Engels ausgewählt und für die Veröffentlichung zusammengestellt. Dabei muss er Dutzende von Notizheften mit vorläufigen Entwürfen des ‚Kapital’ durchgesehen haben und es ist daher zu vermuten, dass er bei der Ordnung der Papierberge auch die ‚Grundrisse’ durchgeblättert hat und zu dem Schluss gekommen war, dass es sich dabei um eine sehr frühe Fassung der Arbeit seines Freundes handelte – geschrieben sogar noch vor ‚Ein Beitrag zu Kritik der Politischen Ökonomie’ von 1859 – die daher für seine Zwecke nicht zu gebrauchen war. Im Übrigen erwähnte Engels die ‚Grundrisse’ an keiner Stelle, weder in seinen Vorworten zu den beiden Bänden des ‚Kapital’ die er für den Druck durchsah noch in einem von seinen zahlreichen Briefen.

Nach Engels Tod wurde ein großer Teil von Marx’ Originalmanuskripten im Archiv der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands (SPD) in Berlin archiviert, wo man sie mit äußerster Nachlässigkeit behandelte. Politische Konflikte innerhalb der Partei verhinderten die Veröffentlichung von umfangreichem und wichtigem Material, das Marx hinterlassen hatte; diese führten vielmehr zu einer Zerstreuung der Manuskripte und machten die Herausgabe einer vollständigen Ausgabe seiner Werke für lange Zeit unmöglich. Ebenso wenig übernahm jemand die Verantwortung für ein vollständiges Verzeichnis von Marx’ Nachlass, so dass die ‚Grundrisse’ in den übrigen Papieren vergraben blieben.

Der einzige Teil, der in dieser Periode das Licht erblickte, war die ‚Einleitung’, die Karl Kautsky 1903 in ‚Die Neue Zeit’ veröffentlichte, zusammen mit einer Notiz, die den Text als ‚fragmentarischen Entwurf’ vom 23.August 1857 vorstellte. Indem er ihn als Einleitung zu Marx’ opus magnum vorstellte, betitelte Kautsky den Text mit „Einleitung zu einer Kritik der Politischen Ökonomie“ und behauptete, dass dieser „trotz des fragmentarischen Charakters“ eine ganze Reihe neuer Gesichtspunkte eröffne (Marx 1903: 710). Tatsächlich gab es viel Interesse an dem Text: Übersetzungen ins Französische (1903) und ins Englische (1904) folgten. Er erregte breite Aufmerksamkeit nachdem Kautsky ihn 1907 als Anhang zu ‚Ein Beitrag zur Kritik der Politischen Ökonomie’ veröffentlicht hatte. Mehrere Übersetzungen folgten – darunter ins Russische (1922), ins Japanische (1926), ins Griechische (1972) und ins Chinesische (1930) – und er wurde einer der am meisten kommentierten Texte von Marx’ theoretischen Arbeiten.

Während der ‚Einleitung’ das Glück lächelte blieben die ‚Grundrisse’ selbst für lange Zeit unbekannt. Man kann kaum glauben dass Kautsky zusammen mit der ‚Einleitung’ nicht auch das ganze Manuskript entdeckt hatte, aber er erwähnte es niemals. Und als er etwas später, zwischen 1905 und 1910, beschloss, einige der bislang unbekannten Schriften von Marx zu veröffentlichen, konzentrierte er sich auf Material aus den Jahren 1861-63, das er mit ‚Theorien über den Mehrwert’ betitelte.

Die ‚Grundrisse’ wurden erst 1923 von David Ryazanov entdeckt, dem Direktor des Marx-Engels Instituts (MEI) in Moskau und Organisator der Marx-Engels Gesamtausgabe (MEGA), den vollständigen Arbeiten von Marx und Engels. Nach Durchsicht des ‚Nachlasses’ in Berlin verfasste er einen Bericht für die Sozialistische Akademie in Moskau über den schriftlichen Nachlass von Marx und Engels und machte in diesem Zusammenhang die ‚Grundrisse’ bekannt: „Ich fand unter Marx’ Papieren acht weitere Notizhefte mit ökonomischen Studien … Das Manuskript kann auf Mitte der 1850er Jahre datiert werden und enthält den ersten Entwurf von Marx’ Arbeit (Das Kapital), dessen Titel er zu dieser Zeit aber noch nicht festgelegt hatte; es enthält auch die erste Version seines ‚Ein Beitrag zur Kritik der Politischen Ökonomie.“ [6] (Ryazanov 1925: 393-4)

„In einem dieser Notizhefte“, fährt Ryazanov fort, „fand Kautsky die ‚Einleitung’ zu ‚Ein Beitrag zur Kritik der Politischen Ökonomie’„. Diese vorbereitenden Manuskripte für das ‚Kapital’ seien „außergewöhnlich interessant, da sie uns über die Geschichte von Marx’ intellektueller Entwicklung und seine Arbeits- und Forschungsmethoden informieren.“ (Ryazanov 1925: 394)

Im Rahmen einer Vereinbarung zwischen dem MEI, dem Institut für Sozialforschung in Frankfurt und der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands (die immer noch die Treuhandschaft über den Marx-Engels ‚Nachlass’ hatte) die Veröffentlichung der MEGA betreffend wurden die ‚Grundrisse’ zusammen mit vielen anderen unveröffentlichten Schriften abgelichtet und von Spezialisten in Moskau analysiert. Zwischen 1925 und 1927 katalogisierte Pavel Veller vom MEI alles vorbereitende Material für das ‚Kapital’, wobei die ‚Grundrisse’ an erster Stelle standen. 1931 war das Manuskript vollständig entziffert und abgeschrieben. 1933 wurde ein Teil als ‚Kapitel über das Geld’ auf Russisch veröffentlicht; zwei Jahre später folgte ein deutsche Ausgabe. Schließlich erwarb das Marx-Engels-Lenin Institut (MELI, Nachfolger des MEI) sechs der acht Notizhefte, so dass die verbliebenen editorischen Probleme gelöst werden konnten.

1939 erschien schließlich Marx’ letztes wichtiges Manuskript in Moskau – eine große Arbeit aus einer seiner fruchtbarsten Perioden – mit dem von Veller formulierten Titel ‚Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie (Rohentwurf) 1857-1858’. Zwei Jahre später folgte ein ‚Anhang’, der Marx’ Kommentare zu Ricardos ‚Grundsätze der politischen Ökonomie und der Besteuerung’, seine Notizen zu Bastiat und Carey, sein Inhaltsverzeichnis der ‚Grundrisse’ und vorbereitende Arbeiten (‚Urtext’) zum ‚Beitrag zur Kritik der politischen Ökonomie’ von 1859 enthielt. Das Vorwort des MELI zur Ausgabe von 1939 hob dessen außerordentliche Bedeutung hervor: „Das Manuskript von 1857-1858, das hiermit erstmals in voller Länge veröffentlicht wird, stellt eine entscheidende Phase in Marx’ ökonomischen Arbeiten dar.“ (Marx-Engels-Lenin-Institut 1939, VII)

Obwohl editorische Prinzipien und die Form der Veröffentlichung ähnlich waren, wurden die ‚Grundrisse’ nicht in die MEGA aufgenommen sondern erschienen als gesonderte Publikation. Die zeitliche Nähe zum Zweiten Weltkrieg führte aber dazu, dass die Arbeit praktisch unbekannt blieb: Die dreitausend Exemplare wurden selten und nur wenige gelangten über die Grenze der Sowjetunion. Die ‚Grundrisse’ gehörten auch nicht zur ‚Sochinenya’ von 1928-1947, der ersten Ausgabe der Werke von Marx und Engels; erst 1953 kam es zu einer Wieder-Veröffentlichung auf Deutsch. Obwohl es erstaunlich ist, dass ein Text wie die ‚Grundrisse’ in der Stalin-Zeit überhaupt erscheinen konnte, da er in Bezug auf den Grundkanon des ‚Diamat’, der sowjetischen Fassung des ‚Dialektischen Materialismus’ sicherlich als häretisch gelten konnte, muss man sich vergegenwärtigen, dass es damals die wichtigste von Marx’ Schriften war, die nicht in Deutschland verfügbar war. Seine Veröffentlichung in Ostberlin mit einer Auflage von 30.000 Exemplaren war Teil der Feierlichkeiten zum Karl Marx Jahr, d.h. dem siebzigsten Todesjahr und dem 135. Geburtsjahr.

Geschrieben 1857-58 waren die ‚Grundrisse’ also erst ab 1953 weltweit verfügbar, nach hundert Jahren Einsamkeit.

III. Fünfhunderttausend Exemplare auf der Welt verfügbar

Trotz der großen Resonanz auf dieses neue Vormanuskript zum ‚Kapital’ und obwohl ihm ein großer theoretischer Wert zugemessen wurde, erschienen Ausgaben in anderen Sprachen nur allmählich.

Zunächst war es ein weiterer Abschnitt aus den ‚Grundrissen’, nach der ‚Einleitung’, der einige Aufmerksamkeit auf sich zog: die „Formen, die der kapitalistischen Produktion vorhergehn“. Er wurde 1939 ins Russische übersetzt, und dann 1947-48 vom Russischen ins Japanische. In der Folge sicherte die gesonderte Herausgabe dieses Abschnitts auf Deutsch und eine Übersetzung ins Englische eine breite Leserschaft: Die Deutsche Fassung, die 1952 als Teil der ‚Kleine Bücherei des Marxismus-Leninismus’ erschien, war die Grundlage für Ungarische und Italienische Übersetzungen (1953 bzw. 1954); die Englische Version, veröffentlich 1964, trug zur Verbreitung in anglophonen Ländern und, durch Übersetzungen in Argentinien (1966) und Spanien (1967), in der spanischsprachigen Welt bei. Der Herausgeber der englischen Ausgabe, Eric Hobsbawn, verfasste ein Vorwort, das die Bedeutung des Textes hervorhob: Die ‚vorkapitalistischen Formationen’, schrieb er, waren Marx’ „systematischster Versuch, das Problem der geschichtlichen Entwicklung zu erfassen“, und „es kann ohne Zögern festgestellt werden, dass jede Marxistische Geschichtsdiskussion, die diesen nicht in Betracht zieht … erneut in ihrem Licht überprüft werden muss.“ (Hobsbawn 1964: 10) Tatsächlich befassten sich weltweit immer mehr Forscher mit diesem Text, der in vielen Ländern veröffentlicht wurde und überall weitreichende historische und theoretische Debatten hervorrief.

Vollständige Übersetzungen der ‚Grundrisse’ begannen in den späten 1950er Jahren zu erscheinen. Ihre Verbreitung war ein langsamer aber unaufhaltsamer Prozess, der schließlich eine gründlichere und in gewissem Sinne veränderte Einschätzung von Marx’ Werk erlaubte. Die besten Interpreten der ‚Grundrisse’ gingen vom deutschen Original aus; eine breitere Aufnahme des Textes – von Forschern, die kein Deutsch konnten, aber vor allem durch politisch Engagierte und Studenten – war aber erst nach der Übersetzung in verschiedene Nationalsprachen zu registrieren.

Die ersten erschienen im Fernen Osten: in Japan (1958-65) und China (1962-78). Eine Russische Ausgabe kam erst 1968/69 in der Sowjetunion heraus, als zweite, erweiterte Ausgabe der ‚Sochineniya’ (1955-66). Dass die ‚Grundrisse’ nicht Teil der vorangegangenen Ausgabe gewesen waren ist folgenreich, denn dies führte dazu, dass sie nicht in die Marx-Engels Werke (MEW) von 1956-68 aufgenommen wurden, die die sowjetische Auswahl der Texte nachvollzog. In den MEW – der am meisten benutzten Ausgabe der Werke von Marx und Engels und gleichzeitig Quelle der meisten Übersetzungen in andere Sprachen – fehlten die ‚Grundrisse’ bis zur Veröffentlichung als Ergänzungsband im Jahre 1983.

Die ‚Grundrisse’ begannen sich in Westeuropa erst in den späten 1960ern zu verbreiten. Die erste Übersetzung erschien in Frankreich (1967/68), war aber von minderer Qualität und musste 1980 durch eine originalgetreuere Version ersetzt werden. Eine Italienische Ausgabe folgte zwischen 1968 und 1970, wobei die Initiative, wie in Frankreich, von einem Verlag ausging, der von der Kommunistischen Partei unabhängig war.

Die nächste Übersetzung erfolgte in den 1970er Jahren ins Spanische. Klammert man die 1970/71 in Kuba veröffentliche Fassung aus, die von geringerer Bedeutung war, weil sie aus dem Französischen übersetzt war und nur auf der Insel zirkulierte, so wurde die erste ordentliche Spanische Version in Argentinien zwischen 1971 und 1976 vollendet. Es folgten weitere drei Übersetzungen, die gemeinsam in Spanien, Argentinien und Mexiko durchgeführt wurden, womit das Spanische die Sprache war, in der es die meisten Übersetzungen der ‚Grundrisse’ gab.

Der Englischen Fassung ging 1971 eine Sammlung von Auszügen voran, deren Herausgeber, David McLellan, große Erwartungen beim Leser erweckte: „Die ‚Grundrisse’ sind viel mehr als eine Rohfassung des ‚Kapital’ (McLellan 1971: 2); tatsächlich enthalten sie, mehr als alle anderen Arbeiten, eine „Zusammenfassung verschiedener von Marx’ Gedankensträngen … In gewissem Sinne ist keines von Marx’ Werken vollständig, aber die vollständigste unter ihnen sind die ‚Grundrisse’“(Mc Lellan 1971: 14/15). Die Übersetzung des Gesamttextes erschien schließlich 1973, zwanzig Jahre nach dem deutschen Original. Der Übersetzer, Martin Nicolaus, schrieb im Vorwort: „Außer ihrem großen biographischen und historischen Wert erschließen sie (die ‚Grundrisse’) zusätzliches Material und stellen die einzige vollständige Skizze von Marx’ polit-ökonomischem Projekt dar …Die ‚Grundrisse’ fordern heraus und sind ein Test für jede bisher versuchte ernsthafte Interpretation von Marx (Nicolaus 1973: 7).

Die 1970er Jahre waren auch das kritische Jahrzehnt für Übersetzungen in Osteuropa. Nachdem die Sowjetunion grünes Licht gegeben hatte, gab es kein Hindernis mehr für die Veröffentlichung in den abhängigen Ländern: Ungarn (1972), Tschechoslowakei (1971-77 in Tschechisch, 1974-75 in Slowakisch), Rumänien (1972-74), ebenso Jugoslawien (1979). Im gleichen Zeitraum wurden zwei konkurrierende Dänische Editionen mehr oder weniger gleichzeitig auf den Markt gebracht: eine von einem mit der Kommunistischen Partei verbundenen Verlag (1975-78), die andere durch ein der Neuen Linken nahe stehendes Haus (1975-77).

In den 1980er Jahren wurden die ‚Grundrisse’ auch im Iran übersetzt (1985-87), wo es die erste wirklich originalgetreue Herausgabe einer Marx’schen Arbeit darstellte. Außerdem erschienen sie in einer Reihe weiterer Europäischer Länder. Die Slowenische Ausgabe kam 1985 heraus, die Polnische und Finnische 1986 (letztere mit sowjetischer Unterstützung).

Mit der Auflösung der Sowjetunion und dem Ende dessen was als ‚real existierender Sozialismus’ bekannt war und was in Wirklichkeit eine offensichtliche Negation des Marxschen Denkens war, ging die Veröffentlichung von Marx’ Schriften deutlich zurück. Trotzdem wurden die ‚Grundrisse’ weiter in andere Sprachen übersetzt, selbst in den Jahren, als lediglich jene Leute ihren Autor erwähnten, die ihn mit absoluter Sicherheit für tot und vergessen erklärten. Ausgaben in Griechenland (1989-92), der Türkei (1999-2003), Südkorea (2000) und Brasilien (geplant für 2008) machten es zu dem Marxschen Werk mit den meisten Übersetzungen der letzten zwei Jahrzehnte.

Alles in allem wurde der vollständige Text der ‚Grundrisse’ in 22 Sprachen [7] übersetzt, bei insgesamt 32 unterschiedlichen Fassungen. Ohne die Auswahltexte wurden mehr als 500.000 Exemplare gedruckt[8] - eine Zahl, die den Autor wohl überrascht haben würde, hatte er den Text doch nur in größter Eile verfasst um seine bisherigen ökonomischen Studien zusammen zu fassen.

IV. Leser und Interpreten

Die Geschichte der Rezeption und der Verbreitung der ‚Grundrisse’ hat spät begonnen. Der Grund dafür ist, außer den Windungen und Wendungen der Wiederentdeckung, sicherlich die Komplexität des fragmentarischen und grob skizzierten Manuskripts selbst, das so schwer zu interpretieren und in andere Sprachen zu übertragen ist. Diesbezüglich hat der maßgebliche Forscher bemerkt: „Als der Verfasser dieser Arbeit im Jahre 1948 das Glück hatte, eines der damals sehr seltenen Exemplare des Marxschen ‚Rohentwurfs’ zu sichten … wurde ihm bald klar, dass es sich um ein für die marxistische Theorie grundlegendes Werke handelt, das aber wegen seiner eigentümlichen Form und seiner teilweise schwerverständlichen Ausdrucksweise kaum geeignet ist, in breite Leserkreise einzudringen.“ (Rosdolsky 1968: 7)

Daher verfaßte Rosdolsky eine erklärende Darstellung und eine kritische Analyse des Textes. Das Ergebnis war „Zur Entstehungsgeschichte des Marxschen ‚Kapital’. Der Rohentwurf des ‚Kapital’ 1857-58“, die 1968 auf deutsch erschien. Dies ist die erste und immer noch wichtigste Monographie zu den ‚Grundrissen’. Durch Übersetzungen in viele Sprachen regte es die Veröffentlichung und Verbreitung von Marx’ Werk an und beeinflusste erheblich die ihm folgenden Interpreten.

1968 war überhaupt ein bedeutsames Jahr für die ‚Grundrisse’. Zusätzlich zu Rosdolskys Buch erschien der erste Aufsatz in Englisch in der März/April-Ausgabe der ‚New Left Review’: Martin Nicolaus’ „Der unbekannte Marx“ hatte das Verdienst, die ‚Grundrisse’ besser bekannt zu machen und die Notwendigkeit einer vollständigen Übersetzung aufzuzeigen. In der Zwischenzeit beeinflussten die ‚Grundrisse’ einige der Akteure der Studentenrevolten in Deutschland und Italien, die, indem sie sich durch die Text arbeiteten, von seinem radikalen und explosiven Inhalt beeindruckt waren. Die Faszination war unwiderstehlich insbesondere für jene Anhänger der Neuen Linken, die die Auslegung von Marx durch den offiziellen Marxismus-Leninismus überwinden wollten.

Auf der anderen Seite änderten sich die Zeiten auch im Osten. Nach einer Anfangszeit, in der die ‚Grundrisse’ fast vollständig ignoriert oder mit Zurückhaltung behandelt worden waren, erschien 1965 in der Sowjetunion und 1976 in der DDR Wygodski’s einführende Studie „Istoriya odnogo velikogo otkrytiya Karla Marxa“ (Die Geschichte einer großen Entdeckung. Über die Entstehung des Werkes ‚Das Kapital’ von Karl Marx), der eine völlig andere Richtung einschlug. Er bezeichnete es als das „Werk eines Genies“, das den Leser „in Marx’ schöpferisches Laboratorium“ führt und so die Gelegenheit gebe, „Schritt für Schritt den Prozeß zu verfolgen, in dem Marx seine ökonomische Theorie ausarbeitete“ und dem daher die höchste Aufmerksamkeit zu widmen sei (Wygodski 1967: 50).

Innerhalb weniger Jahre wurden die ‚Grundrisse’ ein Schlüsseltext für viele einflussreiche Marxisten. Neben den bereits erwähnten befassten sich folgende Forscher in besonderem Maße mit dem Text: Walter Tuchscheerer in der DDR, Alfred Schmidt in der BRD, Mitglieder der Budapester Schule in Ungarn, Lucien Sève in Frankreich, Kiyoaki Hirata in Japan, Gajo Petrovic in Jugoslawien, Antonio Negri in Italien, Adam Schaff in Polen und Allen Oakley in Australien. Überall wurde es ein Werk mit dem sich jeder ernsthafte Student von Marx auseinandersetzen musste. Mit verschiedenen Nuancen lassen sich die Interpreten der ‚Grundrisse’ doch in zwei große Gruppen unterscheiden: Die einen betrachteten sie als eine eigenständige, konzeptionell abgeschlossene Arbeit; die anderen sahen es als ein frühes Manuskript an, welches lediglich den Weg für das ‚Kapital’ bereitete. Der ideologische Hintergrund dieser Debatten über die ‚Grundrisse’ – im Mittelpunkt des Streites stand die Frage der Legitimität oder Illegitimität der jeweiligen Annäherungen an Marx, mit den entsprechenden wichtigen politischen Auswirkungen – begünstigte die Herausbildung von unangemessenen und vom heutigen Standpunkt aus gesehen grotesken Interpretationen. Einige der am meisten eifernden Kommentatoren der ‚Grundrisse’ hielten diese sogar für dem ‚Kapital’ überlegen, trotz der weiteren zehn Jahre intensiver Forschung, die in letzteres eingegangen waren. Unter den wichtigsten Kritikern der ‚Grundrisse’ gab es andererseits auch Personen die behaupteten, dass diese nichts enthielten, was nicht bereits über Marx bekannt war, trotz der wichtigen Abschnitte zum Verständnis von Marx’ Verhältnis zu Hegel und trotz der bedeutsamen Passagen über Entfremdung.

Es gab aber nicht nur gegensätzliche Lesarten der ‚Grundrisse’, es gab auch Nicht-Lesarten – ein besonders typisches und repräsentatives Beispiel dafür ist Louis Althusser. Selbst als er versuchte, das Marx’ unterstellte Schweigen redend zu machen und das ‚Kapital’ auf eine neue Weise zu lesen „um das in ihm noch unsichtbar Gebliebene sichtbar zu machen“ (Althusser/Balibar 1972: 40) erlaubte er sich, die unübersehbaren hunderte von Seiten der ‚Grundrisse’ zu übersehen und eine (später heiß diskutierte) Trennung von Marx’ Denken in seinen Jugendwerken einerseits und seinen reifen Werke andererseits vorzunehmen, ohne Inhalt und Bedeutung des Manuskripts von 1857-58 auch nur zur Kenntnis zu nehmen. [9]

Ab Mitte der 1970er Jahre fanden die ‚Grundrisse’ eine noch größere Zahl von Lesern und Interpreten. Zwei große Kommentare erschienen, einer 1974 in Japanisch (Morita, Kiriro and Toshio Yamada 1974), der andere 1978 in Deutsch (Projektgruppe Entwicklung des Marxschen Systems 1978), und viele weitere Autoren befassten sich mit dem Werk. Eine Reihe von Forschern maßen dem Text eine besondere Bedeutung zu für das Verständnis einer der am meisten diskutierten Fragen bezüglich des Marx’schen Denkens: seine intellektuellen Beziehungen zu Hegel. Andere waren fasziniert durch seine fast prophetischen Bemerkungen in den Fragmenten zu Maschinenwesen und Automation; in Japan wurde die Arbeit als hoch bedeutsamer Text für das Verständnis von Modernität gelesen. Anfang der 1980er Jahre erschienen erste detaillierte Studien in China, wo die Arbeit genutzt wurde, um die Entstehungsgeschichte des ‚Kapital’ besser zu verstehen. In der Sowjetunion wurde ein ganzer Sammelband über die ‚Grundrisse’ veröffentlicht (Vv.Aa., 1987).

In den letzten Jahren hat die unveränderte Gültigkeit des Marx’schen Werks zur Erklärung (und gleichzeitig zur Kritik) der kapitalistischen Produktionsweise wieder verstärktes Interesse seitens vieler internationaler Forscher hervorgerufen (vgl. Musto 2007). Wenn dieses erneute Interesse anhält und wenn Marx gleichzeitig auch in politischer Hinsicht wieder gefragt wird, dann werden die ‚Grundrisse’ sicherlich wieder eine jener Schriften sein, die besondere Aufmerksamkeit auf sich ziehen.

Übersetzung: Jörg Goldberg

 

Chronologie der Übersetzungen der ‘Grundrisse’

1939-41

Erste Deutsche Ausgabe

1953

Zweite Deutsche Ausgabe

1958-65

Japanische Übersetzung

1962-78

Chinesische Übersetzung

1967-8

Französische Übersetzung

1968-9

Russische Übersetzung

1968-70

Italienische Übersetzung

1970-1

Spanische Übersetzung

1971-7

Tschechische Übersetzung

1972

Ungarische Übersetzung

1972-4

Rumänische Übersetzung

1973

Englische Übersetzung

1974-5

Slovakische Übersetzung

1974-8

Dänische Übersetzung

1979

Serbische/Serbo-Kroatische Übersetzung

1985

Slovenische Übersetzung

1985-7

Persische Übersetzung

1986

Polnische Übersetzung

1986

Finnische Übersetzung

1989-92

Griechische Übersetzung

1999-2003

Türkische Übersetzung

2000

Koreanische Übersetzung

2011

Portugiesische Übersetzung

Literatur

Althusser, Louis/Balibar, Étienne (1972): Das Kapital lesen, Hamburg

Hobsbawm, Eric J. (1964): ‘Introduction’, in: Karl Marx, Pre-Capitalist Economic Formations, London, pp. 9-65

Marx, Karl (1903) ‘Einleitung zu einer Kritik der politischen Ökonomie’, Die Neue Zeit, 21. Jahrgang, Bd. 1: 710–18, 741–5, und 772–81

Marx-Engels-Lenin-Institut (1939): ‘Vorwort’, in: Karl Marx, Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie (Rohentwurf) 1857–1858, Moskau, S.. VII-XVI

McLellan, David (1971): Marx’s Grundrisse, London

Morita, Kiriro and Toshio, Yamada, (1974): Komentaru keizaigakuhihan’yoko (Commentaries on the Grundrisse), Tokyo

Musto, Marcello (2007): ‘The Rediscovery of Karl Marx’, International Review of Social History, 52/3: 477-98

Nicolaus, Martin (1973): ‘Foreword’, in: Karl Marx, Grundrisse, Harmondsworth, S. 7-63

Projektgruppe Entwicklung des Marxschen Systems (1978): Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie (Rohentwurf). Kommentar, Hamburg

Rosdolsky, Roman (1968): Zur Entstehungsgeschichte des Marxschen ‘Kapital’, Frankfurt/Wien

Ryazanov, David (1925) ‘Neueste Mitteilungen über den literarischen Nachlaß von Karl Marx und Friedrich Engels’, Archiv für die Geschichte des Sozialismus und der Arbeiterbewegung, 11. Jahrgang: 385-400.

Sève, Lucien (2004): Penser avec Marx aujourd’hui, Paris

Vv. Aa. (1987): Pervonachal’ny variant ‘Kapitala’. Ekonomicheskie rukopisi K. Marksa 1857–1858 godov (Die erste Fassung des Kapital, K. Marx’s Ökonomische Manuskripte von 1857–1858), Moskau

Wygodski, Witali (1967): Die Geschichte einer großen Entdeckung. Über die Entstehung des Werkes „Das Kapital“ von Karl Marx, Berlin



[1] Der Artikel ist die erweiterte Fassung des Kapitels „Dissemination and reception of Grundrisse in the world. Introduction“, erschienen im Sammelband „Karl Marx’s Grundrisse. Foundations of the Critique of Political Economy 150 Years Later”, herausgegeben von Marcello Musto, London/New York: Routledge 2008 (paperback 2010)

[2] Marx an Engels, 8. Dezember 1857, MEW 29, S. 225

[3] Diese Notizbücher sind noch nicht veröffentlicht.

[4] Marx an Engels, 18. Dezember 1857, MEW 29, S. 232

[5] Marx an Ferdinand Lassalle, 22. Februar 1858, MEW 29, S. 550/51

[6] Die russische Fassung des Berichts wurde 1923 veröffentlicht.

[7] Siehe die chronologische Aufstellung in Anhang. Zusätzlich zu den oben erwähnten vollständigen Fassungen sollten die Auswahltexte in Schwedisch (Karl Marx, Grunddragen i kritiken av den politiska ekonomin, Stockholm: Zenit/R&S, 1971) und Mazedonisch (Karl Marx, Osnovi na kritikata na politickata ekonomija (grub nafrlok): 1857-1858, Skopje: Komunist 1989) erwähnt werden, ebenso wie Übersetzungen der ‚Einleitung’ und der ‚Formen, die der kapitalistischen Produktion vorhergehn’ in eine große Anzahl von Sprachen wie das Vietnamesische, das Norwegische, das Arabische, das Niederländische, das Hebräische und das Bulgarische.

[8] Die Zahl wurde durch Addition der Druck-Auflagen in jenen Ländern ermittelt, in denen Forschungen durchgeführt wurden.

[9] Lucien Sève, Penser avec Marx aujourd’hui, Paris: La Dispute, 2004, erinnert, dass Althusser „mit Ausnahme solcher Texte wie der ‚Einleitung’ (…) die ‚Grundrisse’ niemals im wirklichen Sinne des Wortes gelesen hatte“ (p.29). In Anlehnung an Gaston Bachelard’s Terminus vom ‚erkenntnistheoretischen Bruch’ (coupure épistémologique), den Althusser selbst benutzt, spricht Sève von einem „künstlichen bibliographischen Bruch“ (coupure bibliographique), der ihn zu höchst irrtümlichen Meinungen über ihre Entstehung und damit ihre Konsistenz mit dem Denken des reifen Marx führt (p.30).

December 2010

Introduction [Socialism and Democracy]

Returns to Marx

Owing to theoretical disputes or political events, interest in Marx’s work has fluctuated over time and has gone through indisputable periods of decline. From the early 20th-century ‘crisis of Marxism’ in Italy and France to the dissolution of the Second International; from debates over the contradictions of Marx's economic theory to the tragedy of Soviet communism, criticism of the ideas of Marx seemed persistently to point beyond the conceptual horizon of Marxism. Yet there has always been a ‘return to Marx’.

July 2010

The formation of Marx’s critique of Political Economy. From the studies of 1843 to the Grundrisse

I. Introduction

Despite the predictions that consigned it to eternal oblivion, Marx’s work has returned to the historical stage in recent years and a number of his texts have reappeared on bookshop shelves in many parts of the world. The rediscovery of Marx is based on the explanatory capacity still present in his writings. 

July 2010

Marx is Back: The Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA) Project

From the new edition of his works emerges a misunderstood author of great topicality for the critique of the present. Contrary to the forecasts that predicted his definitive fall into oblivion, in the last few years Marx has returned to the attention of international scholars. His continuing ability to explain today’s world confirms the validity of his theory and more and more often his texts are revisited in Europe, the United States and Japan.

January 2010

تاریخ، تولید و روش در مقدمهٔ ۱۸۵۷

January 2010

انتشار و پذیرش گروندریس در جهان: مقدمه

January 2010

Rivisitando la concezione dell’alienazione in Marx

I. Introduzione

L’alienazione può essere annoverata tra le teorie più rilevanti e dibattute del XX secolo e la concezione che ne elaborò Marx assunse un ruolo determinante nell’ambito delle discussioni sviluppatesi sul tema.

January 2010

Commentario storico critico

I. L’incontro con l’economia politica

L’economia politica non fu la prima passione intellettuale di Karl Marx. L’incontro con questa materia, che ai tempi della sua giovinezza era appena agli albori in Germania, avvenne, infatti, solo dopo quello con diverse altre discipline.

January 2010

Sul giovane Marx. Formazione intellettuale e scritti giovanili alla luce della MEGA2

1. Recenti acquisizioni filologiche della MEGA2

Contrariamente alle previsioni che ne avevano decretato in maniera definitiva l’oblio, Marx è ritornato, durante gli ultimi anni, all’attenzione degli studiosi internazionali. Il valore del suo pensiero viene riproposto da più parti e i suoi scritti sono rispolverati sempre più frequentemente.

January 2010

Revisiting Marx’s concept of alienation

I. Introduction

Alienation was one of the most important and widely debated themes of the 20th century, and Marx’s theorization played a key role in the discussions. Yet, contrary to what one might imagine, the concept itself did not develop in a linear manner, and the publication of previously unknown texts containing Marx’s reflections on alienation defined significant moments in the transformation and dissemination of the theory.

January 2010

마르크스의 정치경제학 비판의 형성- 1843년의 연구들에서 그룬트리세까지

영원히 망각될 것이라는 예측이 있었음에도 불구하고, 마르크스의 저작이 최근몇년사이에역사적무대에되돌아왔고, 그의작품여러권이세계곳곳 의 서점들 서가에 다시 진열되어 있다. 마르크스를 재발견하게 되는 것은 그의 저작들이 여전히 가지고 있는 설명력에 기초하고 있다. 자본주의가 만든 거대 하고도 새로운 위기에 직면하여, 많은 사람들은 과거에는 종종 소련과 잘못 연 결하였고, 1989년 이후에는 성급히 내쳤던 한 저자를 다시 보고 있다.

January 2010

카를 마르크스의 재발견

카를 마르크스만큼 세상을 뒤흔든 사람은 거의 없었다. 그의 죽음은 거의 주목을받지못했지만, 그가죽은뒤로역사에서유례를찾아볼수없을만큼 짧은 기간에 그의 명성이 울려 퍼졌다. 마르크스의 이름은 캘커타에서 최초의 인도 사회주의자들뿐 아니라 디트로이트와 시카고 노동자들의 입에서도 오르 내렸다. 그의 이미지는 혁명 뒤에 모스크바에서 열린 볼셰비키 당대회의 배경 을 이루었다. 그의 사상은 유럽에서 상하이까지 모든 노동자 운동의 정치조직 과 노동조합 조직들의 강령과 규약에 영감을 불어넣었다.

January 2010

La MEGA² e les nouvelles visages de Marx

December 2009

La redécouverte

Peu d'individus ont secoué le monde comme Karl Marx. Sa disparition, passée presque inaperçue, fut suivie, avec une rapidité dont l'historie n'a donné que de rares exemples, par la renommée.

December 2009

La formazione della critica dell’economia politica di Marx. Dagli studi giovanili ai Grundrisse

I. Introduzione

Contrariamente alle previsioni che ne avevano annunciato in maniera definitiva l’oblio, durante gli ultimi anni Marx si è ripresentato sul palcoscenico della storia e, in molte parti del mondo, sugli scaffali delle librerie sono ritornati numerosi i suoi testi, in ristampa o in nuove edizioni. La riscoperta di Marx si fonda sulla persistente capacità esplicativa del presente contenuta nei suoi scritti. Innanzi ad una nuova e profonda crisi del capitalismo, infatti, in molti sono ritornati ad interrogare quell’autore in passato troppo spesso erroneamente accomunato all’Unione Sovietica e, poi, troppo frettolosamente messo da parte dopo il 1989.

December 2009

Marx, la crise et les Grundrisse

September 2009

Marx in Paris: Manuscripts and notebooks of 1844

I. Introduction

The [Economic and Philosophical Manuscripts of 1844][1] are one of Marx’s best-known works all around the world. Yet, although they are so often discussed and are so important for overall interpretations of their author’s thought, little attention has been paid to the philological problems that they present.

July 2009

Difusão e recepção dos Grundrisse no mundo. Uma contribuição para a história do marxismo

1. 1858-1953: Cem anos de solidão

Ao deixar de lado os Grundrisse, em maio de 1858, para se dedicar ao trabalho da Contribuição à Crítica da Economia Política, Marx utilizou passagens daquele na elaboração deste último texto, mas, em seguida, referiu-se pouquíssimas vezes a ele novamente.

April 2009

АКТУАЛЬНОСТЬ МАРКСА: 150 ЛЕТ ПОСЛЕ НАПИСАНИЯ «ГРУНДРИССЕ» (Интервью с Эриком Хобсбаумом)

УРОКИ ИСТОРИИ

В этом году исполнилось 150 лет со времени завершения работы над первым черновым вариантом «Капитала» – Экономической рукописью 1857–1858 гг., известной под названием «Грундриссе» (« Grundrisse der Kritik der politischen Ö konomie»), то есть «Основные черты критики политической экономии», – одного из наиболее интересных и значительных произведений в теоретическом наследии Карла Маркса.

February 2009

카를 마르크스의 재발견* [Zi ben lun chuang zuo Karl Marx shi]

카를 마르크스만큼 세상을 뒤흔든 사람은 거의 없었다. 그의 죽음은 거의 주목을받지못했지만, 그가죽은뒤로역사에서유례를찾아볼수없을만큼 짧은 기간에 그의 명성이 울려 퍼졌다. 마르크스의 이름은 캘커타에서 최초의 인도 사회주의자들뿐 아니라 디트로이트와 시카고 노동자들의 입에서도 오르 내렸다. 그의 이미지는 혁명 뒤에 모스크바에서 열린 볼셰비키 당대회의 배경 을 이루었다. 그의 사상은 유럽에서 상하이까지 모든 노동자 운동의 정치조직 과 노동조합 조직들의 강령과 규약에 영감을 불어넣었다.

January 2009

Karl Marx: The indiscrete charm of incompleteness

In the last few years, there has been a resurgence of interest on the part of international scholars about a misunderstood author: Karl Marx. His thought, while apparently old-fashioned, in fact still remains indispensable for understanding our present moment and has finally returned to open fields of knowledge. His work, at last freed from the odious function of instrumentum regni whichhad served as a purposive instrument in the past, becomes the focus of a renewed interest.

January 2009

Die Verbreitung und Rezeption des Manifests der kommunistischen Partei in Italien (1889-1945)

January 2009

اهمیت کنونی مارکس،۱۵۰ سال پس از گروندریس: گفتگوی مارچلو موستو با اریک هبسبوم

January 2009

A redescoberta de Karl Marx

Introdução

Poucos homens estremeceram o mundo como Karl Marx. Sua morte, muito pouco noticiada, foi seguida por um inigualável aumento da sua fama. Em pouco tempo, seu nome era pronunciado tanto pelos trabalhadores de Detroit e Chicago, como pelos primeiros socialistas indianos em Calcutá. Sua imagem estava no congresso dos Bolcheviques em Moscou após a revolução. Seu pensamento inspirou os programas e estatutos de todos os movimentos políticos dos trabalhadores, de toda Europa até Xangai. Suas idéias mudaram irreversivelmente a história, economia e filosofia.

January 2009

A vida de Marx no tempo dos Grundrisse: notas biográficas entre 1857 e 1858

A crise econômica de 1856-58 estimulou Marx a retomar seus estudos de economia política com vistas à dotar o movimento operário e socialista de um instrumental teórico capaz de fundamentar a ação política de superação da ordem social do capital.

January 2009

Appunti di biografia intellettuale di Marx giovane (1818-1841)

I. Il rabbino mancato

Karl Marx nacque il 5 maggio del 1818 a Treviri, la più antica città tedesca. Di origine romana, fondata nel 16 a. c. con il nome di Augusta Treverorum, Treviri rappresentò uno dei centri più importanti dell’Impero d’occidente.

January 2009

Marx, la Crisi e i Grundrisse. Appunti Biografici del 1857-’58

Marx scrisse i Grundrisse durante l'esilio londinese, in uno dei momenti più difficili della sua esistenza e mentre infuriava la prima crisi finanziaria mondiale.

December 2008

Dissemination and Reception of the Manifesto of the Communist Party in Italy: From the origins to 1945

I. Prologue

Owing to theoretical disputes or political events, interest in Marx’s work has never been consistent and has experienced indisputable periods of decline. From the ‘crisis of Marxism’ to the dissolution of the Second International, from the discussions about the limits of the theory of surplus value to the tragedy of Soviet communism, criticism of the ideas of Marx always seemed to point beyond the conceptual horizon of Marxism.

December 2008

Karl Marx: Tamamlanmamis Calismanin Butunsel Tilsimi

November 2008

Распространение и изучение «Грундриссе» в мире

I. 1858–1953: Сто лет умолчания

Прервав работу над «Грундриссе» в мае 1858 г. ради подготовки работы «К критике политической экономии», Маркс использовал некоторые части рукописи при создании текста этой работы, однако впоследствии он к ней почти никогда не возвращался.

November 2008

Marx reebooted – en samtale med Eric Hobsbawm

Den kendte marxistiske historiker Eric Hobsbawm (1917-2012), forklarer i en samtale med den italienske forfatter Marcello Musto grunden til Karl Marx’s aktuelle betydning

October 2008

Marx in the years of Herr Vogt: Notes toward an intellectual biography (1860-1861)

I. Herr Vogt

In 1860, Marx was forced again to interrupt his work of political economy. The reason of this new suspension was the violent conflict with Carl Vogt. Representative of the left in the National Assembly of Frankfurt during 1848–1849, Carl Vogt was, at the time, professor of natural sciences in Geneva, where he lived in exile. In the spring of 1859, he published the pamphlet Studien zur gegenwärtigen Lage Europas (Studies on the Present Situation in Europe), which articulated a Bonapartist foreign-policy outlook.

October 2008

Leitfaden zum Verständnis der Welt

Die gegenwärtige Bedeutung von Marx, 150 Jahre nach den «Grundrissen». Ein Gespräch mit Eric Hobsbawm

Eric Hobsbawm (1917-2012) galt als einer der größten lebenden Historiker. Zu seinen zahlreichen Arbeiten zählen die Trilogie über «das lange 19. Jahrhundert»: «Europäische Revolutionen. 1789–1848» (dt. 1962), «Die Blütezeit des Kapitals. Eine Kulturgeschichte der Jahre 1848–1874 (dt. 1975), «Das imperiale Zeitalter. 1875–1914» (dt. 1989) sowie «Das Zeitalter der Extreme. Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts» (dt. 1995)

September 2008

Vicissitudes e novos estudos de A ideologia alemã

August 2008

Marx jelentősége napjainkban, 15 évvel a Grundrisse megírása után - interjú Eric Hobsbawmmal

Eric Hobsbawm, korunk legnagyobb történészeinek egyike, élő legenda, a Birkbeck College (London University) elnöke és a New York-i New School of Social Research professzor emeritusa. Művei közül kiemelkedik a „hosszú XIX. századról" írott trilógiája:

August 2008

ΔΙΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΩΝ GRUNDRISSE ΑΝΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ. ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

1. 1858-1953: Εκατό χρόνια μοναξιάς

Τον Μάιο του 1858 ο Μαρξ εγκαταλείπει τα Grundrisse προκειμένου να εξοικονομήσει χρόνο για τη Συμβολή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας. Χρησιμοποιεί μέρη των Grundrisse για τη συγγραφή της Συμβολής, όμως στη συνέχεια δεν επανέρχεται σχεδόν ποτέ σ’ αυτά.

July 2008
A Kommunista Kiáltvány fogadtatása és népszerűsítése Olaszországban - A mű megszületésétől 1945-ig
 
Az olvasók és az elemzők figyelmének középpontjában ma megint a Kommunista Kiáltvány áll, melyet a föld minden sarkában tucatnyi új kiadásban jelentetnek meg az 1989-es fordulat ellenére is; ezt a művet nemcsak mint a történelemben a legtöbbek által olvasott politikai szöveget ünnepelhetjük, hanem mint a kapitalizmus fejlődési tendenciáit legpontosabb előrelátással elemző művet is. Milyen nehézségek és hányattatások közepette zajlott népszerűsítése az egyik olyan országban, ahol a legjelentősebb sikerre és befolyásra tett szert?
 
1. Bevezető
 
Elméleti viták, illetve politikai események hatására a Marx művei iránt tanúsított érdeklődés mindig meglehetősen nagy ingadozást mutatott, és néhányszor kétségtelenül a hanyatlás jeleit tükrözte. Marx elméletének bírálata mindig érzékelhetően túlmutatott a marxizmus konceptuális hori­zontján, amint azt jó néhány példa igazolja, kezdve a „marxizmus válsá­gától" a II. Internacionálé feloszlatásáig, az értéktöbblet-elmélet korlátairól folytatott vitától a szovjet kommunizmus tragédiájáig. Ugyanakkor egy idő után minden esetben tapasztalható „a Marxhoz való visszafordulás" is. Ilyenkor újra meg újra megfogalmazódik az igény, hogy gondolataira hi­vatkozzanak, akár a politikai gazdaságtan kritikája, akár az elidegenedés meghatározása, akár a politikai viták briliáns lapjai kerülnek terítékre, s művei továbbra is ellenállhatatlan vonzerőt gyakorolnak a nagy teoretikus követőire és ellenfeleire egyaránt. Miután a huszadik század végén elmé­letének már halálhírét költötték, Marx egyszeriben újra a világtörténelem színpadán termett: a nézetei iránti érdeklődés újra fellobbant, és mind több európai, amerikai és japán könyvtárban söprögetik le az olvasók a könyveire telepedett finom porréteget. 1

Ráadásul a Marxszal foglalkozó irodalom, ami tizenöt évvel ezelőtt már teljesen elapadni látszott, sok országban újra életjelet mutat. A folyóiratok egyre szívesebben fogadják a marxi életművet és a marxizmust vizsgáló dolgozatokat, és ezzel egyidejűleg újra nemzetközi konferenciák, egye­temi kurzusok és szemináriumok szerveződnek a témában. Végül pedig, bár tétován és gyakorta zavaros formát öltve, de a Marx iránti igény a politikában is újra felbukkant Latin-Amerikától Európáig, és megérintette az alternatív globalizációs mozgalmat is.

Az olvasók és az elemzők figyelmének középpontjában ma ismét a Kommunista Kiáltvány áll, melyet a föld minden sarkában tucatnyi új kiadásban jelentetnek meg az 1989-es fordulat ellenére is; ezt a mű­vet nemcsak mint a történelemben a legtöbbek által olvasott politikai szöveget ünnepelik, hanem mint a kapitalizmus fejlődési tendenciáit legpontosabb előrelátással elemző művet is. 2 Emiatt is érdekes lehet ma, százhatvan évvel 1848-as megírását követően megvizsgálni, milyen nehézségek és hányattatások közepette zajlott népszerűsítése Olasz­országban, az egyik olyan országban, ahol a legjelentősebb sikerre és befolyásra tett szert.

2. Karl Marx: az olaszországi félreértés

Olaszországban Marx elmélete elképesztő népszerűségnek örvendett. Jelentős hatással volt a pártokra, a szakszervezetekre és a társadalmi mozgalmakra, és ezáltal példátlan módon befolyásolta a nemzet politikai életének átalakulását. A tudomány és a kultúra minden területét áthatotta, ezért megmásíthatatlanul meghatározta fejlődésük irányát és politikai szótárukat. Az alsóbb társadalmi osztályok öntudatra ébredéséhez jelentősen hozzájárult, és ezáltal millió és millió ember emancipációs fejlődésének alapvető elméleti támaszaként szolgált.
 
Aligha akad olyan ország, ahol Marx elméletének közismertségét akár csak párhuzamba lehetett volna állítani az olaszországival. Hogy mikor beszéltek vajon az emberek először „Carlo Marxról"? Mikor bukkant fel ez a név első ízben az olaszra fordított szövegek szerzőjeként? Mikor kezdett hírneve szárnyra kapni a szocialista munkások és aktivisták kollektív képzeletében? De persze mindenekelőtt fel kell tenni a kérdést: hogyan és miképpen vertek gyökeret eszméi Olaszországban?
 
Marx - akinek nevét szinte senki sem ismerte az 1848-as forradalmi fellángolás időszakában - műveinek legelső fordításai az 1860-as évek második felében láttak napvilágot. De csak nagyon kevés anyagot for­dítottak le olaszra, és ezek főképp a Nemzetközi Munkásszövetség (I. Internacionálé) „felhívásaihoz" és „határozataihoz" kapcsolódtak. Ez a hiány elsősorban annak a következménye volt, hogy Marx és Engels Olaszországról alig tudtak valamit, mert - bár az ország történelmét és kultúráját rajongva tisztelték, és foglalkoztatta őket a korabeli olasz valóság is - 1860-ig nem volt olaszországi tudósítójuk, igazi politikai kapcsolataik pedig csak az 1870-es évekre alakultak ki.
 
Marx személye iránt elsőként akkor kezdtek az érdeklődés jelei mutat­kozni, amikor a párizsi kommün forradalmi tapasztalatai előtérbe kerültek. Alig néhány hét alatt az országos napilapok, illetve természetesen a megszámlálhatatlanul sok munkáskiadvány egyaránt életrajzi vázlatokat közölt az „Internacionálé alapítójáról és irányítójáról", 3 továbbá levelek és politikai határozatok egyes részleteit (többek között A polgárháború Franciaországban című művét) is kiadták. Ugyanakkor azonban a meg­jelent írások - Engels munkáival együtt 1871-1872-ben egy év alatt nyolcvanöt művét publikálták - továbbra is kizárólag az Internacionálé dokumentumaira korlátozódtak. A Marx iránti érdeklődés eredetileg politikai indíttatású volt, az elméleti művek iránti figyelem csak áttétele­sen, a politikai írások révén támadt fel. 4 Néhány írás erősen kiszínezett képet festett róla, aminek elsődleges célja az volt, hogy mitikus aurával vegyék körül alakját: „Marx Károly minden helyzetben zseniális és bátor embernek bizonyul. Villámként cikázik egyik országból a másikba, közben állandóan képes alakot váltani úgy, hogy Európa összes rendőrspiclijének éberségét ki tudja játszani." 5
Az alakját övező mítosz egyre terebélyesebb és ugyanakkor határta­lanabb lett. 6 Ebben az időszakban ugyanis a propaganda-kézikönyvek Marxról olyasfajta - leginkább kitalált - képet terjesztettek, mely őt egy sorba állította Darwinnal és Spencerrel. 7 Elméletét a legalizmus vagy a pozitivizmus szinonimájaként értelmezték. 8 Olyan, az övétől fényévnyire eső, ellentétes elméletekkel fércelték ügyetlenül össze, mint Fourier, Mazzini és Bastiat filozófiája. Vagy pedig, sokféle egyéb félreértés következtében, alakját Garibaldival 9 vagy Scháfflével 10 állították párhu­zamba.
 
Ám Marxnak még ez a felületes ismertsége sem volt elégséges ahhoz, hogy politikailag mellette sorakozzanak fel. Az Internacionálé olasz köve­tői gyakorlatilag egyhangúlag Bakunyint támogatták Marxszal szemben, akinek az állásfoglalásai ténylegesen ismeretlenek maradtak, és az Inter-nacionálén belüli konfliktusokat az olaszok inkább a két férfiú személyes vitájának, mintsem elméleti versengésnek tekintették. 11
 
Ezután persze nem ütközött kemény akadályokba, hogy a következő évtizedekben az anarchisták kerüljenek hegemón helyzetbe Olaszor­szágban, tehát egy olyan országban, ahol a modern ipari kapitalizmus nem létezett, a lakosságon belül a munkások aránya rendkívül alacsony volt, és a konspiráció hagyománya a nem sokkal korábbi forradalom hatására elevenen élt tovább. Mindezek következtében Marx elméleti analízise csak lassan hatolt be a munkásmozgalomba. Paradox módon az elmélet először éppen maguknak az anarchistáknak köszönhetően vált széles körben ismertté, akik teljes egészében osztották Marxnak az osztályharcról és a munkásság önfelszabadításáról az Internacionálé „határozataiban" és „beszédeiben" is megmutatkozó álláspontját. Ilyen módon láttak Marx művei napvilágot - gyakorta úgy, hogy vitában álltak egy verbálisan szocialista, ám a gyakorlatban legalista és „revizionista" nézettel. Az első, kétségtelenül legjelentősebb kezdeményezésre 1879-ben került sor, amikor kiadták A tőke első kötetének rövid kivonatát Carlo Cafiero szerkesztésében. Ekkor nyílt először alkalom arra, hogy Marx legfontosabb elméleti tézisei Olaszországban hozzáférhetővé váljanak, igaz, népszerű, leegyszerűsített formában.
 
3. A nyolcvanas évek és a Marx nélküli, marxizmus"
 
Marx írásait az 1880-as években sem fordították le. A szocialista sajtóban megjelent pár cikktől eltekintve mindössze két, Engelsszel közösen írt művét adták ki (A szocializmus fejlődése az utópiától a tudományig -ez 1883-ban jelent meg, illetve A család, a magántulajdon és az állam eredete - ez 1885-ben látott napvilágot), és ezeket is csak kis példány­számban: az tette őket eladhatóvá a piacon, hogy egy sorozatban sze­repeltek a szigorú és érdemdús szocialisták - Beneventótól Pasquale Martignettiig - műveivel. Másfelől a hivatalos kultúra túlnyomó többsége kezdett felfigyelni Marx műveire, és ebben a vonatkozásban kevesebb fenntartással éltek, mint Németországban. Vezető kiadók és tudósok kezdeményezésére a rendkívül tekintélyes Biblioteca dell'Economista - melynek köteteit kutatásai során Marx is számtalanszor felhasználta a British Museumban - folytatásokban közölte A tőke első kötetét 1882 és 1884 között, 1886-ban pedig önálló kiadványban is megjelentette. Az olasz szocialista mozgalom általános nívótlanságát jól mutatja, hogy erről a kezdeményezésről, amit újabb hasonló lépés csak a második világháború után követett, Marx mindössze két hónappal halála előtt szerzett tudomást, Engels pedig csak 1893-ban!
 
Ám a fentebb vázolt korlátozások ellenére a „marxizmus" mégiscsak kezdett bekerülni a szellemi élet vérkeringésébe ebben a korszakban. De Marx műveinek olyan csekély hányadát fordították olaszra, és olyan nehéz volt még ezeknek a fordításoknak is a nyomára bukkanni, hogy e művek gyakorlatilag sosem az eredeti írások alapján váltak ismertté, hanem jórészt közvetett utalások, másodkézből való hivatkozások vagy sietve összeállított és hamarjában kiadott szöveggyűjtemények révén, melyeket epigonok vagy Marx állítólagos követői hordtak egybe. 12
 
Ezekben az években valóságos kulturális ozmózis alakult ki, melybe nemcsak az Olaszországban jelen lévő, legkülönfélébb szocializmus­koncepciók áramlottak bele, hanem olyan ideológiák is, amelyeknek egyébként semmi közük sem volt a szocializmushoz. Kutatók, politikai agitátorok és újságírók mindannyian egyfajta sajátos hibrideszmét termeltek ki, melyben a szocializmust a rendelkezésükre álló legkülön­félébb elméleti elképzelésekkel keresztezték. 13 És ha a „marxizmus" sebesen fölébe tudott kerekedni a többi doktrínának - részben annak következtében, hogy nem létezett valódi olasz szocializmus -, akkor az így létrejött kulturális homogenizáció szüleménye egy elsekélyesített és eltorzított marxizmus lett; amolyan passe-partout (minden zárat felnyitó, mindenre jó) marxizmus. Mindenesetre egy olyan „marxizmus", mely nem ismerte Marxot magát, hiszen egy kézen meg lehetett számolni azokat az olasz szocialistákat, akik Marxnak akár csak egyetlen eredeti szövegét is olvasták. 14
 
Annak ellenére, hogy ez a „marxizmus" lapos volt és zavaros, deter­minista és funkcionálisan a korszak politikai feltételei által meghatá­rozott, mégis képes volt arra, hogy a munkásmozgalomnak identitást biztosítson, és hatást gyakoroljon az 1892-ben megalapított Partito dei Lavoratori Italiani (Olasz Munkáspárt) sorain belül, valamint hogy az olasz kultúra és tudomány terén hegemóniára tegyen szert.
 
Ami a Kommunista Kiáltványt illeti, annak az 1880-as évek végéig sem­mi nyomát nem találni. Később azonban legjelentősebb magyarázójával, Antonio Labriolával együtt jelentős szerepet kap majd az olaszországi felvizezett marxizmussal való szakításban. Mielőtt azonban ezzel részle­tesebben foglalkoznánk, vissza kell lépnünk egy kicsit az időben.
 
4. A Kommunista Kiáltvány első olasz kiadásai
 
A Kommunista Párt kiáltványának eredeti, 1848-as bevezetője azzal zárult, hogy a művet majd „angol, francia, német, olasz, flamand és dán nyelven" is hamarosan közreadják. 15 A valóságban ez a szándék nem teljesült. Pontosabban fogalmazva, a Kommunista Kiáltvány az emberi­ség történetének egyik legismertebb szövege lett, de nem úgy, ahogyan azt a szerzők eredetileg elképzelték.
 

Az első kísérletre, hogy a „Kommunista Kiáltvány olasz és spanyol nyelvre lefordítattassék", Párizsban került sor Hermann Ewerbeck, a Kommunisták Szövetsége párizsi szervezetének egyik vezetője jóvoltá-ból. 16 S jóllehet néhány évvel később írott Vogt úr című művében Marx azt állította, tévesen, hogy a Kommunista Kiáltványnak létezik olasz kiadása, a tervezetet nem sikerült megvalósítani. 17 Az egyetlen olyan fordítás, me­lyet nemcsak tervbe vettek, hanem valóban el is készítettek, az 1850-es angol változat volt, melyet az 1848-ban megjelent svéd fordítás előzött meg. Mindezek következtében, továbbá azért, mert az 1848-1849-es forradalmak sorra megbuktak, a Kommunista Kiáltvány feledésbe merült. Kivételt ez alól csak a német kiadások jelentettek: az 1850-es években kettő, míg az 1860-as években három újabb kiadás látott napvilágot. Az egyéb nyelveken való megjelenés húsz évig váratott magára: az orosz változat 1869-ben került nyomdába, a szerb 1871-ben, az amerikai szin­tén 1871-ben, New Yorkban, a francia pedig 1872-ben. Az első spanyol fordítás is 1872-ben látott napvilágot, melyet egy esztendővel később a portugál változat követett. 18

Ez alatt az időszak alatt a Kommunista Kiáltvány továbbra is ismeret­len maradt Olaszországban. Az első rövid bemutatás, mely a szöveg összegzéseit tartalmazta, illetve kivonatokat, 1875-ben jelent meg Vito Cusumano Le scuole economiche della Germania in rapporto alla questione sociale (A németországi közgazdasági iskolák - különös tekin­tettel a társadalmi kérdésre) című művében. Itt azt olvashatjuk, hogy „a proletariátus számára ez a program ugyanolyan jelentőséggel bír, mint a Déclaration des droits de lhomme a burzsoáziának; egyike ez a tizenki­lencedik század legjelentősebb eseményeinek, melyek meghatározzák a század arculatát, nevet és irányt adnak neki". 19 A következő években csak elvétve akadt egy-egy utalás a Kommunista Kiáltványra - annak ellenére, hogy 1883-ban a Marx haláláról beszámoló cikkek sokszor hivatkoztak rá. A szocialista napilap, a La Plebe azt írta a műről, hogy „egyike a modern szocializmus alapdokumentumainak [...], a szocialista proletariátus szimbóluma Nyugaton és Észak-Amerikában". 20 A polgári Gazzetta Piemontese című napilap a maga részéről Marxot mint „a híres Kommunista Kiáltvány szerzőjét" mutatta be, „s ez a mű a harcos szo­cializmus jelszava lett, a nincstelenek katekizmusa, az az evangélium, melyre a német munkások szinte mindegyike és az angol munkások többsége szavazott, felesküdött és amelynek szellemében harcolt". 21 Az effajta elismerések ellenére azonban az olasz kiadás továbbra is váratott magára.
 
1885-ben, miután Martignetti kapott Engelstől egy példányt a Kommu­nista Kiáltványból, elkészítette a mű teljes szövegének olasz fordítását - ám anyagi fedezet hiányában ezt soha nem adták ki. Az első fordítás, amely végre meg is jelent, 1889-ben, a Kiáltvány megírása után negyven évvel látott napvilágot; ekkorra már huszonegy német nyelvű, tizenkét orosz nyelvű, tizenegy francia, nyolc angol, négy spanyol, három dán (az első 1884-ben), két svéd, illetve egy-egy portugál, cseh (1882), lengyel (1883), norvég (1886) és jiddis (1889) nyelvű kiadás is sorra megjelent. Az olasz nyelvű szövegnek ezt a címet adták: Manifesto dei socialisti redatto da Marx e Engels (A szocialisták kiáltványa, Marx és Engels műve), és a cremonai székhelyű demokratikus lapban, a L'Eco del popolóban tíz részletben közölték augusztus és november között. De ez a fordítás rendkívül gyenge volt, Marx és Engels előszavai hiányoztak, akárcsak a harmadik fejezet („Szocialista és kommunista irodalom"), másrészt a fordító a szöveget számos ponton megváltoztatta vagy tartalmilag összefoglalta. Leonida Bissolati fordítása, amely az 1883-as német kiadást vette alapul, de támaszkodott Laura Lafargue 1885-ös francia fordítására is, leegyszerűsítette a legbonyolultabb kifejezéseket. Mindent egybevéve, ez a kiadás nem annyira fordítás volt, mint inkább a szöveg népszerűsítése, melyben néhány eredeti részlet olasz nyelvű fordítása is olvasható volt. 22
 
A második olasz kiadás 1891-ben jelent meg, ami az első volt abból a szempontból, hogy önálló brosúraként látott napvilágot. A fordítás (ami a párizsi La Socialiste által 1885-ben közölt francia változaton alapult) és az előszó az anarchista Pietro Gori munkája volt. Ám a szöveg, amely­ből hiányzott a bevezetés, számos súlyos hibát tartalmazott. A kiadó, Flaminio Fantuzzi, aki maga is közel állt az anarchista állásponthoz, Engelsről fait accompli, megfellebbezhetetlen véleményt formált, és En­gels Martignettihez írt egyik levelében hangot is adott annak, mennyire feldühítették „a Gori-féle ismeretlen emberek előszói". 23
 
A harmadik olasz fordítás 1892-ben készült el és a Lotta di classe című milánói magazin mellékleteként jelent meg. A fordítást Pompeo Bettini készítette az 1883-as német kiadás alapján, és e szavakkal jellemezte művét: „a Kommunista Kiáltvány első és egyetlen olyan fordítása, amely valóban hűséges az eredetihez". 24 Ebben is akadtak hibák, és ez is le­egyszerűsített néhány bekezdést, de egyértelműen megbízhatóbb volt, mint a többi fordítás, és 1926-ig számtalanszor adták ki újra; ilyenformán ez a kiadás indította el az olasz marxista terminológia kialakulásának folyamatát. 1893-ban ezer példányban, brosúraformában is megjelent számos helyesbítéssel és stilisztikai javítással, valamint azzal az uta­lással, hogy „a teljes mű az ötödik német kiadás (1891, Berlin) alapján készült". 25 1896-ban ezt a változatot nyomták újra kétezer példányban. A szöveg tartalmazta az 1872-es, 1883-as és 1890-es előszó szövegét is Filippo Turati fordításában - Turati a Critica Sociale (akkoriban az olasz szocializmus legfontosabb orgánuma) igazgatója volt -, valamint „Az olasz olvasóhoz" írott speciális bevezetést, melyet Engels Turati ké­résére írt, és amely segít megkülönböztetni ezt a kiadást a korábbiaktól. Ez az olasz kiadáshoz írott előszó volt az utolsó, melyet a Kommunista Kiáltvány szerzői maguk írtak a mű elé.
 
A következő években megjelent újabb két kötet lényegileg és döntően Bettini változatán alapult, anélkül hogy a fordító nevét szerepeltették volna. Az első, melyből hiányzott az előszó és a harmadik rész, azzal a céllal látott napvilágot, hogy a Kommunista Kiáltvány olcsó, népszerű formában hozzáférhető legyen. Az Era Nuova című folyóirat támogatá­sával először 1897. május elsején jelent meg a liguriai Diano Marinában, nyolcezer példányban. Az előszók nélküli második kiadás a firenzei Nerbini Kiadónál látott napvilágot 1901-ben.
 
5. A Kommunista Kiáltvány a XIX. század végén és a fasiszta korszakban
 
Az 1890-es években Marx és Engels írásainak terjesztése hatalmasat lépett előre. Jelentősen hozzájárult Marx munkáinak széles körű meg­ismertetéséhez a kiadói struktúrák megszilárdulása a Partido Socialista Italiano (Olasz Szocialista Párt) keretein belül, illetve a számtalan kisebb-nagyobb folyóirat és kiadóvállalat működése, továbbá Engelsnek a Critica Socialéval való együttműködése. De mindez nem volt elegendő ahhoz, hogy az eredendő torzításoktól megszabaduljanak. Sok kísérlet történt arra, hogy Marx eszméit a legkülönfélébb elméletekkel házasítsák össze mind a „elméleti szocializmus" (Kathedersozialismus), mind a munkás­mozgalom részéről, melyek elméleti hozadékaira - noha akkorra jelentős eredményei is mutatkoztak - továbbra is Marx szövegeinek felületes ismerete nyomta rá a bélyegét.
 
Marx hírneve vitán felül állt, de a korszak szocialista személyiségeinek sokaságában még ekkor sem ismerték fel, hogy ő primus inter pares. Először is, elméletének tolmácsolói elképesztően felkészületlennek bizonyultak; jó példa erre Achille Loria, „az olasz közgazdászok között a legszocialistább, legmarxistább" figura, 26 aki kijavította és tökéletesítette Marx munkáit, miközben senkinek sem volt fogalma arról, milyen is az igazi Marx, akinek a műveit ez a jó szocialista tökéletesítette. Loriát jól ismerjük Engelsnek A tőke harmadik kötetéhez írt előszavából: „Határ­talan pökhendiség, párosulva azzal, hogy angolna-simasággal bújik ki lehetetlen helyzetekből, hősi megvetést tanúsít, ha rúgásokat kap, mohó sietséggel kisajátítja mások teljesítményeit, tolakodó vásári kikiáltó módjára reklámozza magát, baráti klikk révén megszervezi hírnevét - ki mérkőzhet mindebben vele?" 27 Egy anekdota, melyet Benedetto Croce mesélt róla 1896-ban, segíthet megértenünk, hogyan hamisította meg és torzította el a Marxról és műveiről kialakult képet. 1867-ben Nápolyban az Internacionálé első olasz szekciójának megalakítása alkalmából egy ismeretlen külföldi, egy „nagyon magas, hirtelenszőke, a régi összees­küvők modorában és titokzatosan beszélő férfi" is segédkezett a kör elismertetésében. Sok évvel később egy nápolyi ügyvéd, aki részt vett a fenti eseményen, teljes meggyőződéssel állította, hogy „a magas, szőke férfi Karl Marx volt", 28 és hosszas rábeszéléssel lehetett csak eltántorítani ettől az álláspontjától. Mivel számtalan, Marxszal kapcsolatos koncepciót az „illusztris Loria" 29 vitt be az olasz köztudatba, könnyen arra a követ­keztetésre juthatunk, hogy a kezdetekkor Marxként azonosított figura eltorzított alak volt, egy „magas és szőke" Marx. 30
 
Ezt az állapotot csak Antonio Labriola munkássága változtatta meg; neki köszönhető Marx gondolatainak hiteles bemutatása Olaszország­ban: nem magyarázni akarta, a korhoz igazítani vagy „kiegészíteni" más szerzők segítségével. 31 Itt, ebben az esetben a kulcsszöveg a Saggi sulla concezione materialistica della storia (Esszék a történelem materialista felfogásáról) volt, melyet Labriola 1895 és 1897 között adott ki, s melynek első darabja, az In memoria del Manifesto dei comunisti, pontosan a Kommunista Kiáltvány genezisének kérdéskörére koncentrált. Engelsnek röviddel halála előtt írt elismerő szavai 32 garantálták, hogy „marxista" oldalról Labriola műve vált a legjelentősebb kommentárrá és hivatalos magyarázó szöveggé.
 
Ilyen módon sok, Olaszországban kialakult tévhittel szemben fel lehetett lépni. Labriola szerint a forradalom „nem eredhet a kevesek által vezetett tömegfelkelésből, hanem az magának a proletariátusnak a cselekedete kell legyen, és lesz is". 33 „A kritikai kommunizmus" - a nápolyi filozófus szerint ez volt a legalkalmasabb terminus Marx és Engels műveinek meghatározására - „nem gyárt forradalmakat, nem készít elő felkeléseket, nem látja el fegyverekkel a lázadókat. Egyszóval, ez nem szemináriumi kurzus, ahol a proletárforradalom magasabb tisztjeit képzik; nem több, és nem is kevesebb, mint ennek a forradalomnak az öntudata." 34 Ebből következően a Kommunista Kiáltvány nem „a proletárforradalom kézi-könyve", 35 hanem inkább eszköz arra, hogy megmutassa annak a szoci­alizmusnak a naivitását, mely azt hiszi, hogy „forradalom nélkül, vagyis a társadalom általános alapstruktúrájának fundamentális megváltoztatása nélkül" megvalósulhat. 36
 
Labriola személyében az olasz munkásmozgalom végre olyan teoreti­kusra talált, aki egyszer s mindenkorra tudományos méltóságot biztosított a szocializmusnak, amely így áthatotta és új életre keltette a nemzeti kultúrát, és egyidejűleg az európai filozófia és a marxizmus legjavával is kiállta az összehasonlítást. Ám marxizmusának rigorozitása, mely a közvetlen politikai körülményekkel problematikus viszonyban állt, és amely az elméleti kompromisszumok iránt meglehetősen kritikusnak mutatkozott, Labriola elméletét kissé időszerűtlenné tette.
 
A századfordulón napvilágot látott La filosofia di Marx című Gentile-könyv (erről a könyvről később Lenin azt írta, hogy „figyelemre méltó" 37 ), Croce írásai, ahol a „szocializmus haláláról" 38 beszélt, valamint Francesco Saverio Merlino és Antonio Graziadei harcos politikai szövegei mind azt mutatták, hogy Olaszországba is betört a „marxizmus válságának" vihara. Ám Németországgal ellentétben az Olasz Szocialista Párton belül nem létezett „ortodox" marxista irányzat: a harcot a kétféle „revizionizmus" képviselői vívták meg, az egyik reformista, a másik forradalmi-szindika-lista alapon állt. 39
 
Ugyanebben a korszakban, 1899 és 1902 között, az olasz olvasók Marx és Engels műveinek túlnyomó részét már fordításban is olvashat­ták. Ebben a közegben jelent meg a Kommunista Kiáltvány új fordítása, mely Labriola In memoria del Manifesto dei comunisti című műve har­madik kiadásának függeléke volt; a könyv Olaszországban a második világháború végéig nem jelent meg újra. Egyesek szerint maga Labriola fordította a szöveget, mások szerint viszont felesége, Rosalia Carolina De Sprenger, mindenesetre számtalan pontatlanságot tartalmazott, illetve egyes részek ki is maradtak belőle. A további kiadásokban nem is használták ezt a fordítást.
 
így aztán főképpen Bettini verzióját jelentették meg az 1940-es évek végéig. 1910-től számtalanszor újranyomták, és sok kiadása a „Societá editrice Avanti" gondozásában látott napvilágot; ez a szervezet volt az Olasz Szocialista Párt propagandájának fő szervezője. Két olyan kiadás is volt 1914-ben, melyek különösen is figyelemre méltóak; a második még Engelsnek A kommunizmus alapelvei című művét is tartalmazta, s 1914 és 1916 (majd 1921 és 1922) között bekerült Marx és Engels művei (Opere) első kötetébe. Ez a válogatás jól tükrözte a korszakra jellemző zűrzavart, mert - akárcsak Németországban - helyt kaptak benne Lassalle különféle írásai is. Aztán következett egy újabb kiadás 1917-ben, kettő 1918-ban, melyek függelékben közölték a kienthali kon­ferencián elfogadott 14 pontot és a zimmerwaldi konferencia kiáltványát, majd pedig 1920-ban megjelent Gustavo Sacerdote fordítása (1922-ben kétszer is újranyomták), a korábbi szöveg javított változata, s a sort egy 1925-ös kiadás zárta. Ezen Avanti-kiadványokon túl 1920 és 1926 között hét reprint kiadást jelentettek meg kisebb kiadók.
 
A huszadik század első évtizedében az Olasz Szocialista Párt napi gyakorlatából száműzte a marxizmust. Egy híres parlamenti vitában 1911-ben Giovanni Giolitti miniszterelnök kijelentette: „A Szocialista Párt jelentősen mérsékelte programját. Karl Marx a padlásra került." 40
 
A Marx írásait kommentáló művek, melyek nem sokkal korábban még elárasztották a könyvpiacot, mostanra eltűntek. És ez a tendencia foly­tatódott az 1910-es években annak ellenére, hogy Rodolfo Mondolfo filozófiai tanulmányai és néhány más munka jelezte, hogy „visszatértek Marxhoz". Időközben, más társadalmi körökben, a polgári tábor „a marxizmus széthullását" ünnepelte, a katolikus egyház előítéletektől terhes elítélő véleménye pedig hosszú időn át megbénította az elemzési kísérleteket.
 
1922-ben a fasiszta barbárság tört be az olasz színtérre; a következő évre a Kommunista Kiáltvány minden példányát eltávolították a nyilvános és az egyetemi könyvtárak polcairól. 1924-ben Marx minden munkája és a munkásmozgalommal bármilyen értelemben összefüggésbe hozható irodalom feketelistára került. Végül 1926-ban „a szélsőséges fasiszta" törvények elrendelték az ellenzéki pártok feloszlatását, és ezzel kezdetét vette a modern olasz történelem legtragikusabb korszaka.
 
Leszámítva a féltucatnyi gépelt vagy stencilezett, illegálisan készült kiadást, az 1926 és 1943 között olaszul kiadott néhány Marx-írás külföl­dön látott napvilágot; ezek között szerepelt a Kommunista Kiáltvány két, Franciaországban 1931-ben és 1939-ben megjelent változata, továbbá egy 1944-ben, Moszkvában kiadott, Palmiro Togliatti által készített új for­dítás. Ugyanakkor A Kommunista Párt kiáltványának három, egymástól független kiadása kivételt jelentett a konspirációs kényszer okozta űrben. Kettő „a tudós kutatók" sürgető követelésének eleget téve 1934-ben jelent meg; az első a Politica ed economia című, Robert Michels által szerkesz­tett kötetben (Michels maga fésülte át Bettini fordítását 41 ), melyben helyet kapott Labriola, Loria, Pareto, Weber és Simmel néhány szövege is; a má­sodik Firenzében jelent meg; a Labriola-féle fordítás pedig szerepelt a Le carte dei diritti című gyűjteményben, ami „A liberalizmus és a szocializmus klasszikusai" című sorozat első kötete volt. A harmadik 1938-ban jelent meg, ismét Labriola fordításában, ám ekkor Croce szerkesztésében a The Materialist Conception of History című Labriola-esszékötet függelékeként. A válogatás tartalmazta továbbá Croce később híressé vált, igen kifejező című esszéjét is: Come nacque e come mori il marxismo teorico in Italia (1895-1900) (Hogyan született és hogyan halt meg az elméleti marxizmus [1895-1900]). De az idealista filozófus tévedett. Az olasz „marxizmus" nem halt meg, csak visszaszorult Antonio Gramsci Börtönfüzeteinek lapjaira, melyek elméleti és politikai értéke nem sokkal később feltárult.
 
A fasizmus elsöprése lehetővé tette a Kommunista Kiáltvány számos új kiadását. Az Olasz Kommunista Párt helyi szervezetei, melyek már koráb­ban is támogattak kisebb kiadókat a felszabadult déli országrészekben, új életet leheltek Marx és Engels szövegeibe; 1943-ban három kiadás, 1944-ben pedig nyolc kiadás jelent meg. És ez a folyamat a következő években is töretlenül haladt előre: 1945-ben, a háború befejezésekor kilenc kiadást ért meg a Kiáltvány, 1948-ban, a századik évfordulón pedig egészen kivételes ünneplésben részesült.
 
6. Összegzés

Ez a történeti áttekintés világos mutatja, Olaszország mennyire elmaradt a többi európai ország mögött a Kommunista Kiáltvány publikálásában. Míg akadtak olyan országok, ahol ez volt Marx és Engels első, a nem­zeti nyelvre lefordított műve, itt csak számos más írást követve látott napvilágot. 42 Politikai hatása szerény volt, és közvetlenül soha nem alakította a munkásmozgalom alapvető dokumentumait; mint ahogyan nem volt döntő hatással a szocialista vezetők politikai tudatosságának formálódására sem. Ugyanakkor rendkívül nagy figyelmet szenteltek neki a társadalomtudósok (Labriola történetét fentebb bemutattuk), és sokféle kiadása révén jelentős szerepet játszott a párttagság soraiban, míg végül legjelentősebb politikai kiindulópontjuk is ez a szöveg lett.

Százhatvan évvel a Kiáltvány első megjelenése után Marx megszám­lálhatatlanul sok követőjének, ellenfelének és magyarázójának elemzései során a mű a legeltérőbb periódusokon ment át és a legkülönbözőbb módokon közelítették meg: mint a „tudományos szocializmus" mérföld­kövét vagy mint a Victor Considerant-féle Manifeste de la démocratie gyenge másolatát; mint uszító hatású szöveget, mely az osztályok közötti gyűlöletet szítja fel, vagy mint a nemzetközi munkásmozgalom felszaba­dulásának szimbólumát; mint antik klasszikust vagy mint a „kapitalista globalizáció" mai valóságát előrevetítő látnoki szöveget. Ám bármelyik magyarázatot fogadja is el az ember, egy dolog kétségtelen: a történe­lemben kevés olyan mű akad, mely ennyire életképesnek bizonyult és amely ilyen széles körben ismert volna. Mert a Kommunista Kiáltványnak újabb és újabb kiadásai látnak napvilágot, melyekről Latin-Amerikában és Japánban, az Egyesült Államokban és szerte Európában beszélgetnek és vitatkoznak az olvasók.

Ha egy szöveg örök érvényessége abban áll, hogy képes beérni vagy új gondolatokat életre segíteni, akkor elmondhatjuk, hogy a Kommunista Kiáltványnak kétségtelenül birtokában van ez az erény.

----------------------------------

1 Lásd Marcello Musto: Karl Marx: a befejezetlenség egyetemleges bája. Eszmélet, 72. sz. (2006), 96-99.; uő: Korunknak címzett bírálat: Karl Marx újra­felfedezéséhez. Eszmélet, 76. sz. (2007).

2 Lásd különösen Eric J. Hobsbawm: „Introduction" to Karl Marx and Friedrich Engels. The Communist Manifesto, London, Verso, 1998.

3 „Carlo Marx capo supremo dell'Internazionale". Il proletario Italiano (Turin), 1871. július 27.

4 Lásd Roberto Michels: Storia del marxismo in Italia. Luigi Mongini Editore, Roma, 1909, 15. A szerző hangsúlyozza, hogy „kezdetben a politikus Marx sar­kallta az olaszokat arra, hogy felfedezzék a tudós Marxot is".

5 „Carlo Marx capo supremo dell'Internazionale", i. m.

6 Vö. Renato Zangheri, Storia del socialismo italiano. Vol. 1. Turin: Einaudi, 1993, 338.

7 így tett például az Oddino Morgari által írt kézikönyv: L'arte della propagan­da socialista. Florence: Libr. Editr. Luigi Contigli, 1908 (2. kiad.), 15. A szerző azt tanácsolja a párt propagandistáinak, hogy oktatási módszerük a következő legyen: először olvastassák el az érdeklődőkkel Darwin és Spencer elméletének összefoglalását, ami a modern gondolkodásról általános képet nyújt, és aztán ezt egészítsék ki Marx elméletének ismertetésével, aki így „a csodálatos triád" egyik tagjaként megfelelő módon megkoronázza a „kortárs szocialisták bibliáját". Lásd Michels: Storia del marxismo in Italia, i. m. 102.

8 Lásd Enrico Ferri Socialism and Positive Science (Darwin - Spencer - Marx) című népszerű könyvét; London, Independent Labour Party, 1905 [1894]. A bevezetésben a szerző ezt írja: „Célom az, hogy bebizonyítsam: a marxista szo­cializmus gyakorlatilag nem más, mint a modern tudományos forradalomnak a társadalmi életre való, gyümölcsöző gyakorlati kiterjesztése [...], melynek alapjait és rendszeres formáját Charles Darwin és Herbert Spencer adták meg."

9 Lásd például „Macerata Demokratikus Szövetsége" 1871. december 22-én kelt, Marxnak címzett levelét. Ez a szervezet Marxot így nevezte: „tiszteletbeli tri­umvir Giuseppe Garibaldi és Giuseppe Mazzini oldalán". Amikor 1872. január 2-án Engels beszámolt erről Wilhelm Liebknechtnek, ezt írta: „A romagnai Maceratában egy társaság három tiszteletbeli elnököt választott: [G.] Garibaldit, Marxot és Mazzinit. Ez a zűrzavar pontosan megmutatja neked, hogyan áll a közvélemény az olasz munkások között. Csak Bakunyin hiányzik még ahhoz, hogy komplett legyen a dolog." Karl Marx és Friedrich Engels művei (a továbbiakban MEM), 33. köt., Budapest, Kossuth, 1975, 355.

10 Lásd Michels: Storia del marxismo in Italia, i. m. 101., itt a szerző megál­lapítja, hogy „sok ember Scháfflét tekinti az összes marxista között a legigazibb marxistának".

11 Vö. Paolo Favilli: Storia del marxismo italiano. Dalle origini alla grande guerra. Milan: Franco Angeli, 2000 (1996), 50.

12 Vö. Roberto Michels: Storia critica del movimento socialista italiano. Dagli inizi fino al 1911, i. m. 135. A szerző megfogalmazása szerint Olaszországban a marxizmus „követői majdnem kivétel nélkül nem rendelkeztek alapos tudással a mester tudományos munkásságát illetően, hanem kisebb jelentőségű politikai írá­sainak és néhány közgazdaságtani szöveggyűjteménynek a felületes ismeretéből merítettek, illetve gyakorta - és ez a legrosszabb eset - a német szociáldemokrata epigonoktól szerezték tudásukat".

13 Vö. Antonio Labriola: Socialism and Philosophy. St. Louis: Telos Press, 1980, 120.: „Sokan vallották azt [Olaszországban], hogy azok között, akik elfogadják a szocializmust, és nem pusztán csak az agitátorok, az előadók vagy képviselője­löltek, sokan érzik úgy, hogy csak abban az esetben lehetséges a szocializmust tudományos meggyőződésként elfogadniuk, ha valamilyen formában összekap­csolható a dolgok többi, eredendő koncepciójával, mely többé-kevésbé minden tudomány mélyén ott rejtőzik. Ezzel magyarázható sokaknak az a mániája, hogy a szocializmus látóterébe minden egyéb tudományt is beállítsanak, melyekről tudomásuk van."

14 Vö. Michels: Storia del marxismo in Italia, i. m. 99.

15 MEM, 4. köt., 441.

16 Lásd Engels Marxhoz írott 1848. április 25-i levelét, MEM, 27. köt., 115.

17 Lásd Karl Marx Vogt úr című művét, MEM, 14. köt., 379.

18 A Kommunista Párt kiáltványa bibliográfiájáról és kiadásának történetéről lásd Bert Andréas alapvető fontosságú munkáját: Le Manifeste Communiste de Marx et Engels. Milan: Feltrinelli, 1963.

19 Vito Cusumano: Le scuole economiche della Germania in rapporto alla questione sociale. Giuseppe Marghieri Editore, Prato 1875, 278.

20 La Plebe (Milan), 1883. április, no. 4.

21 Dall'Enza: „Carlo Marx e il socialismo scientifico e razionale". Gazzetta Piemontese (Turin), 1883. március 22.

22 Vö. Andréas: i. m. 145.

23 Engels Pasquale Martignettihez, 1891. április 2., MEM, 38. köt., 68.

24 Lotta di classe (Milan), I/8, 17-18, 1892. szeptember.

25 Carlo Marx - Friedrich Engels: Il Manifesto del Partito Comunista. Milan: Uffici della Critica Sociale, 1893, 2.

26 Filippo Turati írása Achille Loriának 1890. december 26-án, melyet a Paolo Favilli könyvéhez készült Függelékben közölt: Il Socialismo italiano e la teoria economica di Marx (1892-1902). Nápoly: Bibliopolis, 1980, 181-182.

27 Friedrich Engels: Előszó Karl Marx A tőke harmadik kötetéhez. MEM, 25. köt., 22.

28 Benedetto Croce: Materialismo storico ed economia marxistica. Naples: Bibliopolis, 2001, 65.

29 Engels: Előszó..., i. m. 22.

30 Croce: i. m. 65.

31 Lásd „Antonio Labriola a Benedetto Croce, 25-V-1895". In Croce: i. m. 269.

32 „Minden nagyon jó, csak néhány kisebb ténybeli félreértés van benne, s az elején egy kissé túl tudományos a kifejezésmód. Nagyon kíváncsi vagyok a többire." Friedrich Engels levele Antonio Labriolának, 1895. július 8. előtt. MEM, 39. köt., 494.

33 Antonio Labriola, „In Memory of the Communist Manifesto". In uő: Essays on the Materialistic Conception of History (1903), újranyomva New Yorkban: Monthly Review Press, 1966, 59. A fordítást kiigazították.

34 Labriola: i. m. 53.

35 Uo. 40.

36 Uo. 84.

37 Vlagyimir Iljics Lenin: Karl Marx (Rövid életrajzi tanulmány a marxizmus ismertetésével), LÖM, 26. köt., Kossuth, 1971, 80.

38 Erről lásd Croce esszéjét: Come nacque e come mori il marxismo teorico in Italia (1895-1900). In Croce: i. m. 265-305.

39 Vö. Michels: Storia del marxismo in Italia, i. m. 120.

40 A fent említett mondatok 1911. április 8-án hangzottak el a parlamentben.

41 A Bettini-féle fordításon ekkor elvégzett változtatások ténylegesen torzítani, illetve kiiktatni igyekeztek a szöveg bizonyos részeit annak érdekében, hogy jobban megfeleljen a fasiszta ideológia követelményeinek és kihúzza a szöveg „méregfogát".

42 Marx és Engels főbb műveinek olasz nyelvű fordításai - beleértve A Kom­munista Párt kiáltványát is - a következő sorrendben láttak napvilágot:

  • 1871: Karl Marx: La guerra civile in Francia (A polgárháború Franciaor­szágban);
  • 1873: Friedrich Engels: Dell'autoritá (A hatalomról); 1873: Karl Marx: Dell'indifferenza in materia politica (A politikai közömbös­ségről);
  • 1879: Carlo Cafiero: Il capitale di Carlo Marx brevemente compendiato da Carlo Cafiero (Karl Marx A tőkéjének Carlo Cafiero által rövidített válto­zata);
  • 1882-84: Karl Marx: Il capitale (A tőke);
  • 1883: Friedrich Engels: L'evoluzione del socialismo dall'utopia alla scienza (A szocializmus fejlődése az utópiától a tudományig);
  • 1885: Friedrich Engels: L'origine della famiglia, della proprietá privata e dello Stato (A család, a magántulajdon és az állam eredete);
  • 1889: Karl Marx - Friedrich Engels: Manifesto del partito comunista (Bissolati fordítása);
  • 1891: Karl Marx - Friedrich Engels: Manifesto del partito comunista (Gori fordítása);
  • 1892: Karl Marx - Friedrich Engels: Manifesto del partito comunista (Bettini fordítása).
Fordította: Baráth Katalin
July 2008

Vicisitudes y nuevos estudios de la ideología Alemana

I. Revistas de estudios marxianos

Los múltiples intentos de publicar las obras completas de Marx y Engels han visto florecer, a propósito de sus ediciones, algunos periódicos que tenían el objetivo de acompañar y promover los trabajos, además de ofrecer una contribución a la investigación.

June 2008

A Grundrisse terjesztése és fogadtatásavilágszerte. Fejezet a marxizmus történetéből

1858-1953: száz év magány

Amikor 1858-ban Marx befejezte a Grundrisse írását, és nekilátott A politikai gazdaságtan bírálatához (Zur kritik der politischen Ökonomie) című műve kidolgozásának, akkor a korábbiból egyes részeket átvett ebbe az újabb művébe, de aztán soha többé nem nyúlt hozzá.

January 2008

Ο ΜΑΡΞ ΣΤΟ ΠΑΡΙΣΙ: ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΚΑΙ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ 1844

1. Π αρίσι: Η πρωτεύουσα του νέου κόσμου

Το Παρίσι είναι ένα «θαυμαστό τέρας, ένα καταπληκτικό περίπλεγμα από αισθήσεις, μηχανές και σκέψεις, η πόλη των εκατό χιλιάδων μυθιστορημάτων, η κεφαλή του κόσμου».[1] Έτσι περιέγραψε ο Μπαλζάκ σε μια από τις αφηγήσεις του την επίδραση της γαλλικής πρωτεύουσας πάνω σε όλους όσους δεν την γνώριζαν καλά.

January 2008

A importância de Marx, 150 anos depois do Grundrisse

January 2008

Распространение и изучение марксовоих Грюндриссе в мире. Введение

January 2008

La crisis del capitalismo y la importancia actual de Marx 150 años después de los Grundrisse. Entrevista a Eric Hobsbawm

Entrevista con Eric Hobsbawm

"Para cualquier interesado en las ideas, sea un estudiante universitario o no, es patentemente claro que Marx es y permanecerá como una de las grandes mentes filosóficas y analistas económicas del siglo diecinueve y, en su máxima expresión, un maestro de una prosa apasionada.

January 2008

Difusão e recepção do Manifesto do partido comunista na Itália entre 1889 e 1945

I. Prólogo

Em razão de conflitos teóricos ou de acontecimentos políticos, o inte- resse pela obra de Marx nunca foi constante e, desde quando se mani- festou, viveu momentos indiscutíveis de declínio. Da “crise do marxismo” à dissolução da Segunda Internacional, das discussões sobre os limites da teoria da mais valia às tragédias do comunismo soviético, as críticas às idéias de Marx pareceram, cada vez mais, superar de modo definitivo o seu horizonte conceitual. Porém, sempre houve um “retorno a Marx”.1 Constantemente se desenvolveu uma nova necessidade de voltar à sua obra que, através da crítica à economia política, das formulações sobre a alienação ou das brilhantes páginas dos phamphlet políticos, exerce um fascínio irresistível sobre seguidores e opositores.

Não obstante, com o findar do século, tivesse sido decretado por unanimidade o seu esquecimento, inesperado, há alguns anos por essa parte, Marx se reapresentou sobre o palco da história. Na verdade, hou- ve uma real e verdadeira retomada de interesse a seu respeito e, nas estantes de bibliotecas da Europa, Estados Unidos e Japão, os seus es- critos têm sido ressuscitados cada vez com maior frequência.

A redescoberta de Marx baseia-se na sua persistente capacidade explicativa do presente, do qual ele permanece como instrumento indis- pensável para poder compreendê-lo e transformar. Diante da crise da sociedade capitalista e das profundas contradições que a atravessam, volta-se a questionar esse autor deixado de lado, rápido demais, depois de 1989. Assim, a afirmação de Jacques Derrida – “será um erro não ler, reler e discutir Marx”2 – que poucos anos atrás parecia uma provocação isolada, tornou-se cada vez mais compartilhada. Do fim dos anos 90, de fato, semanários, periódicos, emissoras de rádio e TV não fazem outra coisa senão discutir sobre o pensador mais atual dos nossos tempos: Karl Marx. O primeiro artigo que produziu certo eco nesta direção foi “The Return of Karl Marx”, publicado na revista americana The New Yorker.3 Depois foi a vez da BBC, que em 1999 conferia a Marx o cetro de maior pensador do milênio. Alguns anos mais tarde, o bimestral do Nouvel Observateur foi inteiramente dedicado ao tema “Karl Marx – le penseur du troisieme millenaire?”4 E, pouco depois, a Alemanha pagou o seu tri- buto àquele que havia obrigado ao exílio por quarenta anos: em 2004, mais de 500 mil telespectadores da televisão nacional ZDF indicaram Marx como a terceira personalidade alemã de todos os tempos (primeiro, ali- ás, na categoria “atualidade”) e, durante as últimas eleições políticas, a conhecida revista Der Spiegel retratava-o na capa, com o título “Ein Gespent kehrt zurük” (Um fantasma voltou), com os dedos em sinal de vitória.5 Para completar essa curiosa coleção, há uma pesquisa feita em 2005 pelo canal de rádio BBC 04 que deu a Marx a palma de filósofo mais amado pelos ouvintes ingleses.

Também a literatura sobre Marx, abandonada quase completamente há 15 anos, dá sinais efusivos de retomada, e, ao lado do florescer de novos estudos significativos, despontam, em várias línguas, opúsculos de título Why read Marx today? Um consenso análogo atinge as revistas internacionais abertas às contribuições concernentes a Marx e ao mar- xismo, assim como voltaram a ser de moda convenções, cursos e seminá- rios universitários dedicados a esse autor. Além disso, ainda que timi- damente ou de forma um pouco confusa, da América Latina ao movimen- to alter-mundialista, uma nova exigência de Marx chega também da es- fera política.

Mais uma vez, o texto marxiano que mormente suscitou o envolvimento de leitores e estudiosos foi o Manifesto do Partido Comunista. Em 1998, de fato, por ocasião do 150o aniversário de sua publicação, o Manifesto de Marx e Engels foi impresso em dezenas de novas edições em todos os cantos do planeta e celebrado não só como a mais formidável previ- são do desenvolvimento do capitalismo em escala mundial, mas tam- bém como o texto político mais lido na história da humanidade.6 Por esse motivo, pode ser interessante retomar os acontecimentos que acompanharam a sua primeira difusão na Itália.

II. Karl Marx: o menosprezo italiano

Na Itália, as teorias de Marx gozaram de extraordinária popularida- de. Inspirando partidos, organizações sindicais e movimentos sociais, influíram, como nenhuma outra, na transformação da vida política nacio- nal. Difundidas em todos os campos da ciência e da cultura mudaram, irreversivelmente, a sua abordagem e até mesmo o léxico. Concorrendo para a tomada de consciência da própria condição de classes subalter- nas, foram o principal instrumento teórico no processo de emancipação de homens e mulheres.

O nível de difusão que alcançaram pode ser comparado ao de pou- cos países. É mister perguntar-se, portanto, sobre a origem desta noto- riedade. Isto é, quando se falou pela primeira vez de Karl Marx? Quando apareceu nos jornais esse nome, com base nos primeiros escritos tradu- zidos? Quando a fama se propagou no imaginário coletivo de operários e militantes socialistas? E, sobretudo, de que maneira e em que circuns- tâncias se consolidou a afirmação do seu pensamento?

As primeiríssimas traduções dos escritos de Marx, quase completa- mente desconhecido durante as ações revolucionárias de 1848, apare- ceram somente na segunda metade dos anos 60. Todavia, foram pouco numerosas e relacionadas somente à Mensagem Inaugural e aos Estatu- tos da Associação Internacional dos Trabalhadores.7 Para esse atraso, sem dúvida concorreu o isolamento de Marx e Engels da Itália, com a qual, não obstante o fascínio que nutriam pela sua história e cultura e o interesse demonstrado pela sua realidade, não mantiveram correspon- dência epistolar até o ano de 1860 e relações políticas efetivas antes de 1870.8

Um primeiro interesse pela figura de Marx floresceu somente por co- incidência da experiência revolucionária da Comuna de Paris. Ao “funda- dor e chefe geral da Internacional”,9 de fato, a imprensa nacional, assim como a miríade de folhetins operários existentes, dedicaram, em poucas semanas, flashes biográficos e a publicação de extratos de cartas e de resoluções políticas (entre essas, A guerra civil na França). Mesmo nessa circunstância, os escritos impressos – que, incluindo aqueles de Engels, chegaram ao número de 85 somente no biênio 1871-1872 – referiam-se exclusivamente a documentos da Internacional, testemunho de uma aten- ção inicialmente política e só posteriormente de caráter teórico.10 Além disso, em alguns jornais apareceram descrições fantasiosas que colabo- raram para conferir à sua imagem uma aura legendária: “Carlo Marx é um homem astuto e corajoso a toda prova. Viagens rápidas entre um e ou- tro Estado, contínuas transformações, fazem com que atire sobre si a vigilância de todos os espiões policiais da Europa”.11

A autoridade que começou a envolver o seu nome foi tão grande quanto genérica.12 Durante esse período, de fato, manuais de propagan- da difundiram as concepções de Marx – ou pelo menos aquelas presumi- das como tais – juntamente àquelas de Darwin e Spencer.13 O seu pensa- mento foi considerado sinônimo de legalismo14 ou de positivismo.15 As suas teorias foram, de maneira inverossímil, sintetizadas com aquelas de seus opostos como Fourier, Mazzini, Bastiat.16 A sua figura, aproximada – segundo os equívocos – àquela de Garibaldi17 ou de Schäffle.18

O interesse dirigido a Marx, além de permanecer assim tão aproxi- mativo, não se traduziu nem mesmo numa adesão às suas posições po- líticas. Entre os internacionalistas italianos – que no confronto entre Marx e Bakunin tomaram parte de maneira quase maciça por este último –, de fato, a sua elaboração permaneceu quase desconhecida e o conflito no seio da Internacional foi percebido mais como um confronto pessoal en- tre os dois do que propriamente como uma contenda teórica.19

Não obstante tudo isso, no decênio seguinte, marcado pela hegemonia do pensamento anárquico – que se impôs facilmente na rea- lidade italiana caracterizada mais pela ausência do modelo de um moder- no capitalismo industrial e pela conseqüente limitada consistência da clas- se operária, do que pela viva tradição conspirativa reforçada pela recen- te revolução no país20 –, os elementos teóricos de Marx foram-se afir- mando lentamente nas filas do movimento operário.21 Aliás, paradoxal- mente, conheceram uma primeira divulgação exatamente através dos anarquistas, que compartilhavam completamente as teorias da auto- emancipação operária e da luta de classes, presentes nos Estatutos e nas Mensagens e Instruções da Internacional.22 A seguir, eles continua- ram a publicar Marx, muitas vezes polemizando o socialismo que fora verbosamente revolucionário, mas que na prática era legalista e revisionista. A mais importante iniciativa realizada foi, sem dúvida, a pu- blicação, em 1879, do compêndio do primeiro livro de O Capital, organiza- do por Carlo Cafiero. Foi a primeira ocasião em que, mesmo de maneira popularizada, os principais conceitos teóricos de Marx puderam começar a circular na Itália.

III. Os anos 80 e o “marxismo sem Marx”

Os escritos de Marx não foram traduzidos nem mesmo nos anos 80. Exceto por pouquíssimos artigos publicados pela imprensa socialista, as únicas obras publicadas foram de Engels (O Socialismo Utópico e o Socia- lismo Científico, em 1883, e A Origem da família, da propriedade privada e do Estado, em 1885) e vieram à luz – em edições de reduzidíssima difusão – somente graças à tão obstinada quanto virtuosa iniciativa do socialista de Benavento, Pasquale Martignetti. Por outro lado, começaram a ocu- par-se de Marx setores importantes da cultura oficial, que nutriram a respeito dele menores dificuldades do que aquelas manifestadas, ao con- trário, no âmbito alemão. Assim, por iniciativa dos mais importantes ní- veis editoriais e acadêmicos, a prestigiadíssima Biblioteca do Economis- ta, a mesma que Marx tinha consultado muitas vezes no curso das suas pesquisas do British Museum, publicou, entre os anos de 1882 e 1884, separadamente, e em 1886, em um único volume, o primeiro livro de O Capital. Diante da demonstração da vacuidade do movimento italiano, Marx fora informado sobre essa iniciativa, que foi a única tradução da obra realizada na Itália até depois da Segunda Guerra Mundial, só casu- almente e dois meses antes da morte.23 Engels, ao contrário, somente em 1893!24

Mesmo numa realidade ainda limitada, como aquela que se tentou até aqui brevemente descrever, a primeira circulação do marxismo pode ser datada justamente nesse período. Todavia, por causa do número reduzidíssimo de traduções dos escritos de Marx e do difícil acesso a eles, essa difusão quase nunca aconteceu através de fontes originais, mas de referências indiretas, citações de segunda mão, compêndios por obra da miríade de escritores-leitores ou auto-proclamados continuadores, surgidos da noite para o dia.25

Durante esses anos, desenvolveu-se um verdadeiro processo de osmose cultural, que atingiu não só as diversas concepções socialistas presentes no território, mas também ideologias que nada tinham a ver com o socialismo. Estudiosos, agitadores políticos e jornalistas forma- ram as próprias idéias hibridando o socialismo com todos os outros ins- trumentos teóricos de que dispunham.26 E se o marxismo conseguiu se afirmar rapidamente em relação a outras doutrinas, justamente em ra- zão da ausência de um socialismo autóctone, o êxito dessa homogeneização cultural foi o nascimento de um marxismo empobreci- do e falsificado.27 Um marxismo passe-partout. Sobretudo, um marxismo sem consciência de Marx, visto que os socialistas italianos que o tinham lido nos seus textos originais podiam, ainda, ser contados nos dedos.28

Ainda que elementar e impuro, determinista, e em função das contin- gências políticas, esse marxismo foi, de qualquer forma, capaz de confe- rir uma identidade ao movimento dos trabalhadores, para afirmarem-se no Partido dos Trabalhadores Italianos, constituído em 1892, e até mes- mo ampliar a própria hegemonia na cultura e na ciência italiana.29

Do Manifesto do Partido Comunista, até o fim dos anos 80, não há ain- da nenhum traço. Não obstante isso, ele exercerá, junto com o seu prin- cipal intérprete, Antônio Labriola, um papel importante no rompimento daquele marxismo adulterado que tinha, até então, caracterizado a rea- lidade italiana. Porém, antes de falar disso é necessário voltar um pouco.

IV. As primeiras publicações do Manifesto na Itália

O prólogo à primeira impressão do Manifesto do Partido Comunista anunciava a sua publicação “em inglês, francês, alemão, italiano, flamengo e dinamarquês”.30 Na verdade, esse propósito não foi realizado. Ou, como seria melhor afirmar, o Manifesto tornou-se um dos escritos mais difundi- dos na história da humanidade, mas não segundo os planos dos seus autores.

A primeira tentativa de tradução do Manifesto para o italiano e para o espanhol foi realizada em Paris, por Hermann Ewerbeck, membro dirigente da Liga dos Comunistas da capital francesa.31 Todavia, não obstante a distância de anos, e no Herr Vogt Marx apontasse erroneamente a existência de uma edição italiana,32 essa empresa nunca foi realizada. Do projeto inicial, a única tradução realizada foi a inglesa de 1850, pre- cedida da sueca de 1848. Sucessivamente, em seguida àquela das re- voluções do biênio 1848-1849, o Manifesto foi esquecido. As únicas reimpressões, duas nos anos 50 e três nos anos 60, apareceram em língua alemã, e pelo aparecimento de novas traduções seria necessário esperar duas décadas. Em 1869, de fato, foi enviada para a tradução a edição russa e, em 1871, a sérvia. No mesmo período, em Nova Iorque, veio à luz a primeira versão inglesa publicada nos Estados Unidos (1871) e a primeira tradução francesa (1872). Ainda em 1872, saiu em Madri a primeira tradução espanhola, seguida, no ano seguinte, da portugue- sa, feita a partir daquela.33

Nessa época, na Itália, o Manifesto ainda era desconhecido. A sua primeira breve exposição, composta de resumos e trechos de texto, apa- receu somente em 1875, na obra de Vito Cusumano, Le scuole economiche della Germania in rapporto alla questione sociale. Lia-se nela: “do ponto de vista do proletariado este programa é tão importante quanto a Declara- ção dos Direitos do Homem para a burguesia: esse é um dos fatos impor- tantes do século XIX, um daqueles fatos que caracterizam, que dão nome e endereço a um século”.34 Posteriormente, as referências ao Manifesto foram pouco freqüentes. Porém, o escrito foi citado, em 1883, nos artigos que deram notícia sobre a morte de Marx. O folhetim socialista La Plebe falava dele como um “dos documentos fundamentais do socialismo con- temporâneo [...] símbolo da maioria do proletariado socialista do ociden- te e da América do Norte”.35 O quotidiano burguês Gazzetta Piemontese, ao contrário, apresentava Marx como o autor do “famoso Manifesto Co- munista, que se tornou o lábaro do socialismo militante, o catecismo dos deserdados, o evangelho sob o qual votam, juram, combatem os operá- rios alemães e a maior parte dos operários ingleses”.36 A despeito des- sas apreciações, a sua impressão teve, porém, de esperar ainda mais.

Em 1885, depois de ter recebido uma cópia do Manifesto de Engels, Martignetti fez uma primeira tradução. Mas, por falta de dinheiro, a edição nunca foi publicada. A primeira tradução italiana apareceu, com mais de quarenta anos de atraso, somente em 1889, ano em que já tinham sido publicadas 21 edições em alemão, 12 em russo, 11 em francês, 8 em inglês, 4 em espanhol, 3 em dinamarquês (a primeira em 1884), 2 em sueco, e 1, respectivamente, em língua portuguesa, checa (1882), polonesa (1883), norueguesa (1886) e iídiche (1889). O texto italiano foi enviado para o prelo com o título de Manifesto dei socialisti redatto da Marx e Engels (Manifesto dos socialistas redigido por Marx e Engels), em dez fascículos entre agosto e novembro, no jornal democrático de Cremona L’Eco del Popolo. Essa versão, porém, distinguiu-se pela péssi- ma qualidade, em que faltavam os prefácios de Marx e Engels, a terceira seção (“Literatura socialista e comunista”) e diversas outras partes que foram omitidas ou resumidas. Além disso, a tradução de Leonida Bissolati, feita a partir da edição alemã de 1883 e confrontada com aquela france- sa de 1885, organizada por Laura Lafargue, simplificava as expressões mais complicadas. Portanto, mais que uma tradução, tratou-se da popularização de um escrito, com certo número de passagens textual- mente traduzidos.37

A segunda edição italiana, que foi a primeira editada em brochura, foi publicada em 1891. A tradução, realizada a partir da francesa de 1885 do jornal parisiense Le Socialiste, e o prefácio foram obra do anarquista Pietro Gori. O texto é marcado pela ausência do preâmbulo e pela presença de diversos erros. O editor Flaminio Fantuzzi, também próximo às posições anarquistas, advertiu Engels apenas superficialmente sobre os fatos e este, em uma carta a Martignetti, expressou o seu desconforto pelos “prefácios de desconhecidos tipo Gori”.38

A terceira tradução italiana saiu em 1892, em folhetim no periódico Lotta di Classe, de Milão. Essa versão, que se apresentava como a primei- ra e única tradução italiana do Manifesto, “e que não é uma traição”,39 foi feita por Pompeo Bettini a partir da edição alemã de 1883. Ainda que também apresentasse erros e simplificações de algumas passagens, so- bressaiu-se às outras, teve numerosas reedições até 1926 e deu início ao processo de formação da terminologia marxista na Itália.40 No ano seguinte, com algumas correções e melhoramentos de estilo e com a indicação de que “a versão completa [tinha sido] feita a partir da 5a edição alemã (Berlim, 1891)”,41 essa tradução apareceu em brochura, em mil cópias. Em 1896, houve a reimpressão de duas mil cópias. O texto continha os prefácios de 1872, 1883 e 1890, traduzidos por Filippo Turati, diretor de Critica Sociale, à época a principal revista do socialismo italiano, e o apropriado prefácio “Ao leitor italiano”, conseguido com êxi- to junto a Engels para a ocasião, a fim de distinguir a nova edição da- quelas que tinham-na precedido. O prefácio italiano foi o último escrito para o Manifesto por um de seus autores.

Nos anos seguintes foram publicadas duas outras edições que, ain- da que carentes da indicação do tradutor, retomavam pontualmente a versão de Bettini. A primeira – na qual faltava, porém, o prefácio – e a terceira edição foram realizadas para dar ao Manifesto uma edição popu- lar e barata. Ela foi promovida por ocasião do 1o de Maio de 1897, pela revista Era Nuova, e surgiu em Diano Marina (Ligúria) em oito mil cópias. A segunda, sem prefácio, em Firenze, pelo editor Nerbini, em 1901.

V. O Manifesto entre fins de Oitocentos e o fascismo

Nos anos 90, o processo de difusão dos escritos de Marx e Engels teve um grande progresso. A consolidação das estruturas editoriais, da- quele que tinha-se tornado o Partido Socialista Italiano, a obra realizada por diversos jornais e pequenos editores e a colaboração de Engels à Critica Sociale foram circunstâncias que concorreram para determinar um conhecimento maior da obra de Marx. Isso não bastou, porém, para de- ter o processo de alteração que acompanhava a sua divulgação. A esco- lha de combinar as concepções de Marx com as teorias mais disparata- das foi obra tanto daquele fenômeno denominado “socialismo catedráti- co” quanto do movimento operário, cujas contribuições teóricas, mesmo tendo-se tornado pouco consistentes, ainda se caracterizavam por um dificílimo conhecimento dos escritos de Marx.

Marx já gozava de indiscutível notoriedade, mas ainda era conside- rado um primus inter pares na multidão dos socialistas existentes.42 Sobretudo, fora colocado em circulação por péssimos intérpretes do seu pensamento. Tome-se o exemplo daquele que foi considerado “o mais socialista, o mais marxista [...] dos economistas italianos”,43 Achille Loria, corretor e aperfeiçoador daquele Marx que ninguém conhecia suficien- temente para dizer em que tivesse sido melhorado. Já que é conhecida a sua descrição ilustrada por Engels no “Prefácio ao Livro III” de O Capi- tal – “indiscrição ilimitada, agilidade de enguia para escapar de situa- ções insustentáveis, heróico desdém aos golpes recebidos, prontidão em apropriar-se de produtos alheios”44 –, para melhor descrever a falsi- ficação sofrida por Marx, pode ser útil lembrar uma anedota contada, em 1896, por Benedetto Croce. Em 1867, em Napoli, por ocasião da constituição da primeira seção italiana da Internacional, um desconheci- do personagem estrangeiro, “muito alto e muito loiro, de modos pareci- dos com os dos antigos conspiradores e de fala misteriosa”, interveio para convalidar o nascimento do círculo. Por muitos anos, um advogado napolitano, presente no encontro, continuou convicto de que “aquele homem alto e loiro tivesse sido Karl Marx”,45 e foi necessário um grande esforço para que se conseguisse convencê-lo do contrário. Vez que na Itália muitos conceitos marxistas foram introduzidos pelo “ilustre Loria”,46 pode-se concluir que o que fora inicialmente divulgado foi um Marx desnaturado, um Marx, também esse, “alto e loiro”.47

Tal realidade mudou somente graças à obra de Labriola, que primei- ro introduziu na Itália o pensamento marxista de maneira autêntica. Mais que ser interpretado, atualizado ou “completado” com outros autores, pode-se afirmar que, graças a ele, Marx foi revelado pela primeira vez.48 Esta empresa deu-se através dos Saggi sulla concezione materialistica della storia (Ensaios sobre a concepção materialista da história), publicados por Labriola entre 1895 e 1897. O primeiro desses, In memoria del Mani- festo dei comunisti (Em memória do Manifesto dos comunistas), consistia justamente em um estudo sobre a gênese do Manifesto que, posterior- mente à aprovação alcançada junto a Engels pouco antes da sua mor- te,49 tornou-se o seu mais importante comentário e a interpretação oficial da parte “marxista”.

Muitos dos limites da realidade italiana puderam assim ser enfrenta- dos. Segundo Labriola, a revolução “não pode proceder a partir do tumulto de uma turba guiada por alguns, mas deve ser e será o resultado dos próprios proletários”.50 “O comunismo crítico [que para o filósofo napolitano era o nome mais apropriado para descrever as teorias de Marx e Engels] não fabrica as revoluções, não prepara as insurreições, não arma os tumultos [...], enfim, não é um seminário em que se forme o estado maior dos capitães da revolução proletária; mas é somente a consciên- cia de tal revolução”.51 O Manifesto, portanto, não é “o vademecum da revolução proletária”,52 mas o instrumento para desmascarar a ingenui- dade do socialismo que se pensa possível “sem a revolução, ou se- ja, sem uma fundamental mutação da estrutura elementar e geral da sociedade”.53

Com Labriola, o movimento operário italiano teve, finalmente, um teórico capaz de, contemporaneamente, igualar-se aos níveis máximos da filosofia e do marxismo europeu. Todavia, o rigor de seu marxismo, problemático pelas imediatas circunstâncias políticas e crítico dos com- promissos teóricos, decretou também a sua desatualização.54

Encravada entre os dois séculos, de fato, a publicação de La filosofia di Marx (A filosofia de Marx), de Giovanni Gentile (livro marcado posterior- mente, por Lênin, como “digno de atenção”55), dos escritos de Croce que proclamavam a “morte do socialismo”56 e – no âmbito militar – dos valo- res de Francesco Saverio Merlino57 e de Antonio Graziadei,58 também ins- piraram na Itália o vento da “crise do marxismo”. Contudo, no Partido Socialista Italiano não havia, como na Alemanha, um marxismo ortodoxo e, na realidade, o embate foi travado entre dois “revisionismos”, um re- formista e outro sindical-revolucionário.59

Nesse mesmo período, a partir de 1899 e até 1902, deu-se uma proliferação de traduções de Marx e Engels que forneceram ao leitor italiano boa parte das obras disponíveis à época. Foi nesse contexto que, em 1902, como apêndice à 3a edição do escrito de Labriola (Em memó- ria do Manifesto dos comunistas), apareceu uma nova tradução do Mani- festo, a última feita na Itália até o fim da Segunda Guerra Mundial. Essa – cuja paternidade foi dada por alguns a Labriola e, por outros, à sua mulher Rosalia Carolina De Sprenger – continha algumas inexatidões e omissões e foi retomada em poucas reedições do texto.

A versão mais utilizada até a segunda metade do pós-guerra foi, então, aquela de Bettini, reproduzida em numerosas reimpressões. A uma primeira, de 1910, seguiram-se diversas, organizadas pela Socieda- de Editora Avanti, que se tornou o principal veículo de propaganda do Partido Socialista. Particularmente duas, em 1914, das quais a segunda continha Os fundamentos do comunismo de Engels. Ainda entre 1914 e 1916 (reimpressa no biênio 1921-1922), foi inserida no primeiro tomo da edição das Obras de Marx e Engels, que, a despeito da confusão geral dominante, na Itália – como na Alemanha – foram reunidas, junto àque- las de Lassalle. Depois, em 1917, por duas vezes em 1918, tendo como apêndice os 14 pontos da Conferência de Kienthal e o manifesto da Con- ferência de Zimmerwald, em 1920 (com duas reimpressões em 1922) em uma tradução revista por Gustavo Sacerdote, e, enfim, em 1925. A essas edições Avanti, acrescentem-se outras sete reimpressões que aparece- ram, em editoras menores, entre 1920 e 1926.

Durante a primeira década do século, o marxismo se despediu da prática política quotidiana do Partido Socialista Italiano. Em um famoso debate parlamentar de 1911, de fato, o presidente do conselho, Giovanni Giolitti, afirmava: “o Partido Socialista moderou demais o seu programa. Karl Marx fora mandado para a geladeira”.60 Os comentários aos textos de Marx, que pouco tempo antes tinham invadido o mercado literário, arrefeceram. E, se se exclui o “retorno a Marx” dos estudos filosóficos de Rodolfo Mondolfo,61 além de outras poucas exceções, o mesmo se verifi- cou durante os anos 10. Quanto às iniciativas por obra de outras realida- des, o campo burguês havia há tempos celebrado a “dissolução do mar- xismo”, enquanto na Igreja Católica as condenações preconceituosas prevaleceram sobre as tentativas de análise.

Em 1922, irrompe a barbárie fascista. Em 1923, todos os exemplares do Manifesto foram retirados das bibliotecas públicas e das universida- des. Em 1924, todas as publicações de Marx e aquelas ligadas ao movi- mento operário foram queimadas.62 As leis “fascistíssimas” de 1926, en- fim, decretaram a dissolução dos partidos de oposição e deram início ao período mais trágico da história moderna italiana.

Se não se levam em consideração algumas edições datilografadas e mimeografadas, os poucos escritos de Marx publicados em língua italiana entre 1926 e 1943 apareceram no exterior (entre os quais se destacam duas versões do Manifesto impressas na França, em 1931 e 1939, e uma outra publicada em Moscou, em 1944, com uma nova tradução de Palmiro Togliatti). Únicas exceções a tal complô de silêncio foram três diferentes edições do Manifesto do Partido Comunista. Duas delas apareceram, “para uso de estudiosos” e com direito à consulta somente através de solicita- ção prévia, em 1934. A primeira, da coletânea Política e economia, que alinhava, ao lado de Marx, textos de Labriola, Loria, Pareto, Weber e Rimmel; a tradução era aquela de Bettini revisitada pelo organizador Robert Michels.63 A segunda, em Florença, na versão de Labriola, em um outro volume coletivo, Le carte dei diritti (As cartas dos direitos), primeiro tomo da coleção “Clássicos do liberalismo e do socialismo”. E depois do último, em 1938, desta vez sob a organização de Croce, como apêndice a uma coleção de ensaios sobre Labriola, intitulada La concezione materialistica della storia (A concepção materialista da história), na tradu- ção feita por ele mesmo. O volume incluía também um ensaio de Croce, que se tornou famoso, de título bastante explícito, Come nacque e come morì il marxismo teorico in Italia (1895-1900) (Como nasceu e como mor- reu o marxismo teórico na Itália (1895-1900)). O filósofo idealista, po- rém, se enganava. O marxismo italiano não estava morto, mas somente aprisionado nos Quaderni del cárcere (Cadernos do cárcere), de Antonio Gramsci,64 que logo mostrariam todo o seu valor teórico e político.

Com a liberação do fascismo, o Manifesto recomeçou a aparecer em diversas edições. Federações provinciais do Partido Comunista Italiano, iniciativas e editoras pequenas e particulares na Itália meridional já libe- rada deram ao texto de Marx e Engels um novo fôlego. Três edições apa- recerem em 1943 e oito, em 1944. E assim paulatinamente nos anos su- sucessivos: das nove edições publicadas no fim da guerra, em 1945, à façanha de 1948, por ocasião do centenário.

VI. Conclusão

Repercorrendo a história da edição italiana do Manifesto do Partido Comunista, fica evidente o enorme atraso com que foi publicada. Contra- riamente a muitos países em que o Manifesto foi o primeiro escrito de Marx e Engels a ser traduzido, na Itália apareceu só depois de outras obras.65 Também a sua influência política foi modesta e ele nunca incidiu diretamente sobre os principais documentos do movimento operário. Tanto menos foi determinante na formação da consciência política dos dirigen- tes socialistas. Todavia, foi de grande relevância para os estudiosos (veja- se o caso de Labriola) e, através de suas edições, teve um papel impor- tante entre os militantes, até se tornar a referência teórica privilegiada.

Mais de 150 anos de sua publicação, estudado por incalculáveis exegetas, opositores e seguidores de Marx, o Manifesto atravessou as mais variadas estações e foi lido nos modos mais diversos. Pedra angu- lar do “socialismo científico” ou plágio do Manifeste de la démocratie, de Victor Considerant; texto incendiário culpado de ter fomentado o ódio entre as classes do mundo ou símbolo da libertação do movimento ope- rário internacional; clássico do passado ou obra de vanguarda da reali- dade moderna da “globalização capitalista”. Qualquer que seja a inter- pretação considerada, uma coisa é certa: pouquíssimos outros escritos na história podem vangloriar-se de análoga vitalidade e difusão. Ainda hoje, de fato, o Manifesto continua a ser impresso e a ser assunto seja na América Latina como na China, nos Estados Unidos como na Itália e em toda a Europa.

Se a perpétua juventude de um escrito está na sua capacidade de saber envelhecer, ou seja, de ser capaz de estimular novos pensamen- tos, pode-se afirmar que o Manifesto possui, sem dúvida, essa virtude.

January 2008

Dissemination and Reception of the Grundrisse in the World

A Contribution to the History of Marxism

I. 1858-1953: One hundred years of solitude

Having abandoned the Grundrisse in May 1858 to make room for work on the A Contribution to the Critique of Political Economy, Marx used parts of it in composing this latter text but then almost never drew on it again. In fact, although it was his habit to invoke his own previous studies, even to transcribe whole passages from them, none of the preparatory manuscripts for Capital, with the exception of those of 1861-3, contains any reference to the Grundrisse. It lay among all the other drafts that he had no intention of bringing into service as he became absorbed in solving more specific problems than they had addressed.

January 2008

I Manoscritti economico-filosofici del 1844 di Karl Marx: vicissitudini della pubblicazione e interpretazioni critiche

Introduzione

I Manoscritti economico-filosofici del 1844 costituiscono uno degli scritti di Karl Marx più celebri e diffusi in tutto il mondo. Tuttavia, questo testo, tanto dibattuto e di così grande incidenza, nel dibattito marxista, per l’interpretazione complessiva della concezione del suo autore, è rimasto per lungo tempo sconosciuto. Infatti, dalla sua stesura a quando esso è stato dato alle stampe è passato quasi un secolo.

January 2008

Diffusione e recezione dei Grundrisse nel mondo. Un contributo alla storia dei Marxismi

I. 1858-1953: Cen'anni di solitudine

Tralasciati nel maggio del 1858 per fare posto alla stesura di Per la critica dell’economia politica, dopo essere stati adoperati per la redazione di questo testo, i Grundrisse non furono quasi più riutilizzati da Marx.

January 2008

La riscoperta di Karl Marx

Introduzione

Pochi uomini hanno scosso il mondo come Karl Marx. Alla sua scomparsa, passata pressoché inosservata, fece immediatamente seguito, con una rapidità che nella storia ha rari esempi ai quali poter essere confrontata, l’eco della fama.

January 2008

Karl Marx à Paris. Manuscrits et notes de lecture de 1844

I. Paris capitale du monde nouveau

Paris est une « monstrueuse merveille, stupéfiant ensemble de mouvements, machines et pensées, la cité des cent mille romans, la tête du monde » [1]; Balzac décrivait ainsi dans un de ses récits, l’effet que la capitale française produisait sur ceux qui ne la connaissaient pas à fond.

December 2007

Karl Marx: Le charme indiscret de l'inacheve

Depuis quelques années les chercheurs internationaux ont tourné à nouveau leur attention vers un auteur méconnu: Karl Marx.

September 2007

The rediscovery of Karl Marx

Few men have shaken the world like Karl Marx. His death, almost unnoticed, was followed by echoes of fame in such a short period of time that few comparisons could be found in history. His name was soon on the lips of the workers of Detroit and Chicago, as on those of the first Indian socialists in Calcutta.

September 2007

Marx contra Vogt. Apuntes para una bioografía intelectual de los años 1860-1861

A través del último volumen de la Marx-Engels Gesamtausgabe (MEGA2), accedemos a la publicación completa de la correspondencia de Karl Marx entre 1860-1861: un capítulo demasiado poco explorado de su biografía intelectual.

June 2007

Korunknak címzett bírálat - Karl Marx újrafelfedezéséhez

Mély teoretikus dimenziókban mozog a Marx kutató szerző tanulmánya: egyfelől az alapító atya hagyatékának szisztematizálását állítja szembe a dialektika nyitottságával, másfelől a mozgalmi szükségletek tudománnyal szembeni eluralkodását látja érvényre jutni az oroszországi recepció során.

January 2007

Vicissitudini della pubblicazione e interpretazioni critiche dei Manoscritti economico filosofici del 1844 di Karl Marx

I. Introduzione

I Manoscritti economico-filosofici del 1844 costituiscono uno degli scritti di Karl Marx più celebri e diffusi in tutto il mondo. Tuttavia, questo testo, tanto dibattuto e di così grande incidenza per l’interpretazione complessiva della concezione del suo autore, è rimasto per lungo tempo sconosciuto.

January 2007

Marx in Paris: Manuskripte und exzerpthefte aus dem jahr 1844

I. PARIS: Hauptstadt der neuen Welt

Paris ist ein «wunderbare[s] Ungeheuer, eine erstaunliche Verschlingung von Regungen, Maschinen und Gedanken, die Stadt der hunderttausend Romane, das Haupt der Welt»[1]. So beschrieb Balzac in einer seiner Erzählungen die Wirkung der französischen Hauptstadt auf alle, die sie nicht genau kannten.

January 2007

Diffusione e recezione del Manifesto in Italia dal 1889 al 1945

I. Prologo

A causa di conflitti teorici o di vicende politiche, l’interesse per l’opera di Marx non è mai stato costante e, sin da quando si è manifestato, ha vissuto indiscutibili momenti di declino.

January 2007

Karl Marx: La indiscreta fascinación de lo inconcluso

De unos años a la fecha ha recuperado la atención de los estudiosos internacionales un autor casi olvidado: Karl Marx.

October 2006

Marx ai tempi de Il signor Vogt. Appunti di biografia intellettuale (1860-1861)

I. Vicissitudini editoriali delle opere di Marx ed Engels

A dispetto dell’enorme diffusione degli scritti e dell’ampia affermazione delle loro teorie, Marx ed Engels rimangono ancora privi di un’edizione integrale e scientifica delle proprie opere.

September 2006

Kyousanto senngen fukyusi kenkyu no totatuten to kadai

July 2006

Italia ni okeru kyousanto senngen no hukyu to zyuyo: 1889 nen kara 1945 nen

January 2006

Hitotsu no yokai no asiato wo otte: bunkengaku to tetsugaku tono hazama ni okeru marukusu no sakuhin napori kokusai kaig

January 2006

Karl Marx: befejezetlenség egyetemleges baja (Marx-Engels-Gesamtausgabe)

Az utóbbi egynéhány évben a nemzetközi tudóstársadalom megújult figyelemmel kíséri egy félreértett szerző: Karl Marx munkásságát. Bár gondolatrendszere kétségkívül régimódi, ám tagadhatatlan, hogy tudományos eredményei nélkülözhetetlenek jelenünk megértéséhez. Ráadásul elmondhatjuk, hogy végre visszakerült a tudomány szabad területére.

January 2006

Karl Marx: la indiscreta fascinación de lo inacabado 

De unos años a la fecha ha recuperado la atención de los estudiosos internacionales un autor casi olvidado: Karl Marx. Su pensamiento, tan fuera de moda aparentemente, como irrenunciable todavía para la comprensión del presente, ha retornado a los campos libres del saber.

December 2005

Odissea e nuove prospettive dell'opera di Marx

I. Incompiutezza versus sistematizzazione

Pochi uomini hanno scosso il mondo come Karl Marx.

Alla sua scomparsa, passata pressoché inosservata, fece immediatamente seguito, con una rapidità che nella storia ha rari esempi ai quali poter essere confrontata, l’eco della fama. Ben presto, il nome di Marx fu sulle bocche dei lavoratori di Chicago e Detroit, così come su quelle dei primi socialisti indiani a Calcutta.

August 2005

Marx a Parigi: La critica del 1844

I. Parigi: Capitale del mondo nuovo

Parigi è una «mostruosa meraviglia, stupefacente insieme di movimenti, macchine e pensieri, la città dai centomila romanzi, la testa del mondo» [1]. Così Balzac descriveva, in uno dei suoi racconti, l’effetto che la capitale francese produceva su quanti non la conoscevano a fondo.

January 2005

Le inesauribili avventure delle edizioni di Marx ed Engels

Da qualche anno è ritornato all’attenzione degli studiosi internazionali un autore misconosciuto: Karl Marx. Il suo pensiero, tanto apparentemente fuori moda quanto ancora irrinunciabile per la comprensione del presente, è riconsegnato ai liberi campi del sapere. La sua opera, liberata dall’odiosa funzione di instrumentum regni cui era stata in passato strumentalmente destinata, diviene oggetto di rinnovato interesse.

January 2005

Internationale Marx-Konferenz in Neapel

January 2005

Vicissitudini e nuovi studi de L’ideologia Tedesca

In occasione della pubblicazione del primo volume della nuova serie del «Marx-Engels Jahrbuch», la storia e le più recenti acquisizioni filologiche del famoso manoscritto marxiano e delle sue edizioni. Dai lavori della nuova edizione storico-critica emerge un autore misconosciuto.

I molteplici tentativi di pubblicazione delle opere complete di Marx ed Engels hanno visto fiorire, contestualmente alle loro edizioni, alcuni periodici che avevano lo scopo di accompagnarne e promuoverne i lavori, nonché offrire un contributo alla ricerca.

November 2004

La 'nuova Mega' e il carteggio Marx-Engels del 1858-1859

Le vicende della pubblicazione delle opere complete di Marx ed Engels e lo stato attuale della «MEGA²». L’ultimo volume edito presenta la corrispondenza del 1858-1859.

Sono gli anni dei Grundrisse, di Per la critica dell’economia politica e della collaborazione con la «New-York Tribune», tra crisi economica e indicibili ristrettezze personali.

September 2004

MEGA2, Rieditare Marx e Engels

January 2003