Categories
Journalism

لليسار إرث عميق في معارضة الحرب

مارسيلو موستو

نشر المقال في موقع جاكوبين بتاريخ 4 نيسان/أبريل 2022

لليسار تقليد عريق وغني في معارضة العسكرة يعود تاريخه إلى الحرب العالمية الأولى. وهذا التاريخ هو مصدر ممتاز لفهم أسباب الحرب في ظل الرأسمالية ولمساعدة اليساريين على الحفاظ على موقف واضح في معارضتها.

في وقت تبحث العلوم السياسية عن الدوافع الأيديولوجية والسياسية والاقتصادية وحتى النفسية وراء نشوب الحرب، قدمت النظرية الاشتراكية مساهمة فريدة من خلال توضيح العلاقة بين تطور الرأسمالية والحرب. لطالما نظّر اليسار ضد الحرب، كما توفر المواقف الأساسية للمنظّرين الاشتراكيين والمنظمات الاشتراكية طوال 150 سنة الماضية مورداً مفيداً لمعارضة العدوان الروسي على أوكرانيا، وفي الوقت عينه لمعارضة حلف شمال الأطلسي.

نادراً ما تكون للحروب- يجب عدم الخلط بينها وبين الثورات- أثراً ديموقرطياً الذي أمِلَ به منظرو الاشتراكية. في الواقع، لقد أُثبت في كثير من الأوقات أن الحروب هي أسوأ طريقة للقيام بالثورة، سواء بسبب التكلفة البشرية أو بسبب تدمير قوى الانتاج التي تتضمنها. إذا كان هذا الأمر صحيحاً في الماضي، فهو بات أكثر وضوحاً اليوم حيث تنتشر أسلحة الدمار الشامل على نطاق واسع.

الأسباب الاقتصادية للحرب

ضمن مناقشات الأممية الأولى، صاغ سيزار دو بايب، أحد قادتها الأساسيين، ما بات يعرف بالموقف الكلاسيكي للحركة العمالية حيال مسألة الحرب: أي، أن الحروب لا مهرب منها في ظل نظام الانتاج الرأسمالي. في المجتمع المعاصر، لا تنشأ الحروب بسبب طموحات الملوك أو الأفراد الآخرين إنما من النموذج الاقتصادي والاجتماعي المهيمن. جاء الدرس المستفاد من الحركة العمالية أن أي حرب يجب اعتبارها “حرباً أهلية”، [بمعنى تحويلها إلى] صدام شرس بين العمال وبين من حرمهم من الوسائل الضرورية للبقاء على قيد الحياة.

لم يطور ماركس على الإطلاق أي موقف ثابت أو منهجي بشأن الحرب في كتاباته. في كتاب رأس المال، الجزء الأول منه، حاجج أن العنف هو قوة اقتصادية، “قابلة كل مجتمع قديم حامل بمجتمع جديد”. لكنه لم يفكر بالحرب باعتبارها طريقاً مختصراً للتحويل الثوري للمجتمع، كان الهدف الأساسي لنضاله السياسي هو أن يلتزم العمال بمبدأ التضامن الأممي.

إلا أن الحرب كانت سؤالاً مهماً بالنسبة لفريدريك إنغلز لدرجة أنه خصص واحدة من كتاباته الأخيرة [1893]. في كتيبه المعنون: “هل يمكن نزع سلاح أوروبا؟” لاحظ أن السنوات الـ 25 الماضية، حاولت كل قوة عظمى التفوق على منافسيها لناحية الاستعدادات العسكرية للحرب. وقد شمل ذلك مستويات غير مسبوقة من إنتاج الأسلحة ما دفع بالقارة العجوز إلى أن تكون أقرب “إلى حرب تدميرية لم يشهدها العالم من قبل”.

وبحسب ما قاله إنغلز: “لقد جرى تطبيق نظام الجيوش الدائمة إلى أقصى الحدود في كل أنحاء أوروبا بحيث سيؤدي إما إلى خراب اقتصادي للشعوب بسبب كلفته الاقتصادية، أو أن يتحول إلى حرب إبادة شاملة”. وقد شدد على أنه يجري الحفاظ على نظام الجيوش الدائمة لأسباب تتعلق بالسياسات الداخلية وفي نفس الوقت لأسباب عسكرية خارجية. وأضاف إنغلز أن الهدف من هذه الجيوش “هو توفير الحماية ليس ضد العدو الخارجي بقدر ما هو حماية [الأنظمة] من العدو الداخلي”، وذلك من خلال تقوية القوى القمعية للبروليتاريا والنضالات العمالية. ولأن الطبقات الشعبية دفعت أكثر من أي فئة أخرى تكاليف الحرب، سواء من خلال الضرائب أو عبر تزويد القوى العسكرية بالمحاربين، على الحركة العمالية النضال من أجل “التخفيض التدريجي لمصطلح الخدمة [العسكرية] بموجب معاهدة دولية” ومن أجل نزع السلاح كسبيل وحيد وفعال لـ”ضمان السلام”.

الاختبارات والانهيارات

لم يمر وقت طويل قبل أن يتحول الجدال النظري في زمن السلم إلى أهم قضية سياسية في العصر. بداية، عارض ممثلو الحركة العمالية أي دعم للحرب حين اندلع النزاع الفرنسي البروسي (الصراع الذي سبق كومونة باريس) عام 1870. وأدان نائبا الحزب الاشتراكي الديمقراطي ويلهلم ليبكنخت وأوغوست بيبل أهداف ألمانيا البسماركية التوسعية وصوتا ضد اعتمادات الحرب. وكان قرارهما “رفض مشروع القانون للحصول على تمويل إضافي لمتابعة الحرب” وقد أدى موقفهما هذا إلى سجنهما لمدة عامين بتهمة الخيانة العظمى، إلا أنهما ساعدا في إظهار للطبقة العاملة طريقة بديلة للبناء على الأزمة.

وفي وقت استمرت القوى الأوروبية العظمى بتوسعها الامبريالي، اكتسب الجدال حول الحرب وزناً كبيراً في مناقشات الأممية الثانية. فجاء القرار الذي تبناه المؤتمر التأسيسي ليكرس السلام كـ”شرط مسبق لا غنى عنه لأي تحرر عمالي”.

ولأن السياسة العدوانية للإمبراطورية الألمانية (Weltpolitik) قد غيرت الوضع الجيوسياسي، غرست في الوقت عينه المبادئ المناهضة للعسكرة جذوراً عميقة في الحركة العمالية وأثرت على المناقشات حول النزاعات المسلحة. لم يعد ينظر إلى الحرب بكونها مجرد تسريع لانهيار النظام (فكرة يسارية تعود إلى أيام شعار ماكسيميليان روبسبيير: “لا ثورة من دون ثورة”). إنما بات ينظر إليها كخطر له نتائج كارثية على البروليتاريا، مثل الفقر والجوع والبطالة.

لخص القرار حول “العسكرة والصراعات الدولية”، الذي تبناه مؤتمر الأممية الثانية في شتوتغارت عام 1907، كل النقاط الأساسي التي باتت تراثاً للحركة العمالية. من بينها التصويت ضد اعتمادات الحرب التي تزيد الإنفاق العسكري، رفض الجيوش الدائمة، وتفضيل نظام الميليشيات الشعبية.

مع مرور السنوات، ومع تراجع التزام الأممية الثانية بالسلام، ومع حلول زمن الحرب العالمية الأولى، صوتت غالبية الأحزاب الاشتراكية لدعمها- هذا المسار كان له نتائج بالغة السوء. بحجة أن “فوائد التقدم” لا ينبغي أن يحتكرها الرأسماليون، جاءت الحركة العمالية حتى تشارك في الأهداف التوسعية للطبقات الحاكمة وأغرقت بالأيديولوجيا القومية. بهذا المعنى، أثبتت الأممية الثانية أنها عاجزة عن مواجهة الحرب، وتخلت عن هدفها في الحفاظ على السلام.

ضد هذا المشهد، كانت روزا لوكسمبورغ وفلاديمير لينين من أكثر المعارضين للحرب. بوضوح ومبدئية، أظهرت لوكسمبورغ كيف أن العسكرة هي العامود الفقري للدولة وناضلت حتى يصبح شعار “الحرب على الحرب” الشعار “الأساسي لسياسات الطبقة العاملة”. وكما كتبت في كتاب أزمة الاشتراكية الديمقراطية في ألمانيا، فإن الأممية الثانية قد انقسمت لأنها فشلت في “تحقيق تكتيك ونضال مشترك للبروليتاريا في كل الدول”. مذاك، أصبح “الهدف الأساسي” للبروليتاريا هو “محاربة الامبريالية وتجنب الحروب، خلال فترات السلام كما في الحرب”.

في كتيبه الاشتراكية والحرب– واحد من كتاباته خلال الحرب العالمية الأولى- كان للينين الفضل العظيم في إظهار مسألتين أساسيتين. الأولى متعلقة بـ”التزوير التاريخي” حيث مهما حاولت البرجوازية أن تعطي لما كان يحصل “معنى تقدمي للتحرر الوطني” في حين كانت في الواقع حروباً لـ”النهب”.

الثانية، كانت إخفاء التناقضات من قبل الاشتراكيين الإصلاحيين الذين استبدلوا الصراع الطبقي بادعاءات تتعلق “بفتات الفوائد التي تجنيها بواسطة البرجوازيات الوطنية خلال نهب الدول الأخرى”. أشهر أطروحة في كتيبه- أنه على الثوار رفع شعار “تحويل الحرب الامبريالية إلى حرب أهلية”- تفرض على الذين يريدون تحقيق “سلام ديمقراطي دائم” أن يناضلوا من أجل شن “حرب أهلية ضد حكوماتهم والبرجوازية”. كان لينين مقتنعاً بما أثبت التاريخ عدم دقته: أن أي صراع طبقي خلال الحرب سيؤدي “من دون شك” إلى خلق روح ثورية بين الجماهير.

خطوط التماس

لم تنتج الحرب العالمية الأولى انقسامات فقط ضمن الأممية الثانية إنما أيضاً وسط الحركة الأناركية. ففي مقال كتبه بعد نشوب النزاع، كتب بيتر كروبوتكين أن “مهمة أي شخص تعنيه فكرة التطور الإنساني هو أن يسحق الاجتياح الألماني لغربي أوروبا”.

في رده على كروبوتكين، حاجج الأناركي إريكو مالاتيستا أنه، وعلى الرغم من عدم كونه سلامياً وعلى الرغم من كامل المشروعية بحمل السلاح في حرب تحريرية، ليست الحرب العالمية- كما كانت تشدد البرجوازية- صراعاً من “أجل الصالح العالم ضد العدو المشترك” للديمقراطية إنما هي مثال إضافي لقمع الطبقة الحاكمة للجماهير العمالية. كان مدركاً أن “النصر الألماني سيؤدي من دون شك إلى انتصار العسكرة، ولكن كذلك انتصار الحلفاء يعني هيمنة روسية-بريطانية على أوروبا وآسيا”.

في بيان الـ 16، أيد كروبوتكين الحاجة إلى “مقاومة المعتدي عندما يشكل دماراً لكل آمالنا في التحرر”. فانتصار الوفاق الثلاثي ضد ألمانيا سيكون أهون الشرين ولن يسبب أي شيء لتقويض الحريات الموجودة. من جهة ثانية، أعلن مالاتيستا ورفاقه الموقعون على المانيفستو الأناركي الأممي المناهض للحرب: “لا يمكن التمييز بين الحروب الهجومية وتلك الدفاعية”. أكثر من ذلك، أضافوا: “أنه لا يحق لأي من المتحاربين الادعاء بالمطالبة بالحضارة، كما لا يحق لأي منهم التحجج بالدفاع المشروع عن النفس”. بالنسبة إلى مالاتيستا، وإيما غولدمان، وفريديناند نيوينهويس، والأغلبية العظمى من الحركة الأناركية، كانت الحرب العالمية الأولى حلقة أخرى في الصراع بين الرأسماليين من مختلف القوى الامبريالية، والتي كانت تحصل على حساب الطبقة العاملة. من دون “لكن” أو “إنما” أصروا على الشعار التالي: “لا أحد ولا قرش للجيش”، ورفضوا بشدة أي دعم، حتى غير مباشر، لاستمرار الحرب.

كما أثارت المواقف تجاه الحرب جدالاً داخل الحركة النسوية. شجعت حاجة النساء للحلول مكان الرجال المجندين في الوظائف- بأجور قليلة وظروف عمل استغلالية للغاية- لدعم الحرب من جزء كبير من الحركة المؤيدة لحق النساء بالاقتراع الحديثة الولادة. بعض القائدات ذهبن بعيداً بحيث رفعن العرائض المطالبة بتعديل القوانين بحيث يتاح للنساء التطوع في الجيش. رغم ذلك، استمرت العناصر الأكثر راديكالية في مناهضة الحرب. عملت النسويات الشيوعيات على فضح الحكومات المخادعة، والتي كانت تستغل الحرب للتراجع عن الإصلاحات الاجتماعية الأساسية.

كانت كلارا زيتكين وألكسندرا كولونتاي وسيلفيا بانكهورست، وطبعا روزا لوكسمبورغ من بين الأوائل اللواتي انطلقن بشكل واضح وشجاع على الطريق الذي سيظهر للأجيال الآتية كيف أن النضال ضد العسكرة كان أساسياً في النضال ضد البطريركية. لاحقاً، أصبح رفض الحرب عنصراً مميزاً من يوم المرأة العالمي، وظهرت معارضة موازنات الحرب عند اندلاع أي نزاع جديد بشكل بارز ضمن العديد من منصات الحركة النسائية العالمية.

مع صعود الفاشية واندلاع الحرب العالمية الثانية، تصاعد العنف بشكل أكبر. بعد أن هاجمت قوات أدولف هتلر الاتحاد السوفياتي عام 1941، أصبحت الحرب الوطنية الكبرى التي انتهت بهزيمة النازية عنصراً أساسياً في تشكل الوحدة الوطنية الروسية التي نجت بعد سقوط جدار برلين واستمرت حتى اليوم.

مع انقسام العالم إلى كتلتين، أدرك جوزف ستالين أن المهمة الأساسية للحركة الشيوعية العالمية كانت حماية الاتحاد السوفياتي. فجاء إنشاء منطقة عازلة من 8 دول من أوروبا الشرقية ركيزة أساسية لهذه السياسة. منذ عام 1961، وتحت قيادة نيكيتا خروتشيف، بدأ الاتحاد السوفياتي مساراً سياسياً جديداً بات معروفاً باسم “التعايش السلمي”. ورغم ذلك، إن هذه المحاولة في التعاون البنّاء كانت متجهة نحو الولايات المتحدة فقط، وليس إلى الدول “الاشتراكية القائمة فعليا”.

كان الاتحاد السوفياتي قد سحق الثورة المجرية بوحشية عام 1956. كما قام بالأمر عينه في تشيكوسلوفاكيا. فبمواجهة مطالب الدمقرطة خلال “ربيع براغ” قرر المكتب السياسي للحزب الشيوعي السوفياتي بالإجماع إرسال نصف مليون جندي وآلاف الدبابات. أوضح ليونيد بريجنيف القرار بالإشارة إلى ما سماه “السيادة المحدودة” لدول تحالف وارسو: “عندما تحاول القوى المعادية للاشتراكية تحويل تطور بعض الدول الاشتراكية نحو الرأسمالية، فإنها لا تصبح مشكلة للبلد المعني فحسب، إنما هي مشكلة مشتركة تعني كل الدول الاشتراكية”. وبحسب المنطق المعادي للديمقراطية، فإن تعريف ما كان وما لم يكن “اشتراكياً” يرجع بطبيعة الحال إلى القرار التعسفي للقادة السوفيات.

مع اجتياح أفغانستان عام 1979، بات الجيش الأحمر من جديد أداة أساسية لسياسة موسكو الخارجية، والتي استمرت بالمطالبة بالحق بالتدخل فيما وصفته بـ”المنطقة الأمنية الخاصة بها. لم تؤدِ هذه التدخلات العسكرية إلى تخفيض عام للتسلح فحسب إنما كذلك شوهت سمعة الاشتراكية وأضعفتها عالمياً. كان ينظر على نحو متزايد إلى الاتحاد السوفياتي على أنه قوة امبريالية تتصرف بطرق لا تختلف عن تلك التي تقوم بها الولايات المتحدة، والتي، دعمت سراً إلى هذا الحد أو ذاك الانقلابات وساعدت في الإطاحة بالحكومات المنتخبة ديمقراطياً في أكثر من 20 دولة في العالم.

أن تكون يسارياً يعني أن تكون ضد الحرب

مع نشوب الحرب الروسية-الأوكرانية، يواجه اليسار من جديد مسألة كيفية اتخاذ موقف حين تتعرض سيادة دولة للهجوم. من الخطأ أن ترفض حكومات مثل فنزويلا إدانة الاجتياح. وهذا ما سيجعل إدانة أعمال عدوانية مستقبلية ومحتملة تشنها الولايات المتحدة يبدو أقل مصداقية. يمكن تذكر كلمات لينين في الثورة الاشتراكية وحق الشعوب في تقرير مصيرها:

“إن حقيقة أن النضال من أجل التحرر الوطني ضد قوة امبريالية، يمكن أن تستعمله، في ظل ظروف معينة، قوة “عظمى” أخرى خدمة لمصالحها الامبريالية، يجب ألا يؤدي إلى حث الاشتراكية الديمقراطية على التخلي عن اعترافها بحق الشعوب بتقرير مصيرها”.

لقد أيد اليسار تاريخياً مبدأ حق الشعوب بتقرير مصيرها ودافع عن حق الدول في رسم حدودها انطلاقاً من الإرادة الصريحة لشعبها. وفي إشارة مباشرة إلى أوكرانيا، وفي نتائج المناقشة حول الحق بتقرير المصير، حاجج لينين:

“إذا انتصرت الثورة الاشتراكية في بتروغراد وبرلين ووارسو، فإن الحكومة الاشتراكية البولندية كالحكومتين الاشتراكيتين الروسية والألمانية، ستتخلى عن “الاحتفاظ القسري” للأوكرانيين، على سبيل المثال، داخل حدود الدولة البولندية”.

لماذا نقترح، إذاً، التنازل عن أي شيء مختلف للحكومة القومية بقيادة فلاديمير بوتين؟

من ناحية أخرى، استسلم الكثير من اليساريين لإغراء أن يكونوا- سواء مباشرة أو غير مباشرة، مشجعين على التحارب ومغذين لقيام “الوحدة الوطنية”. مثل هذا الموقف اليوم يزيل الفروق بين الأطلسية والسلامية. يظهر التاريخ أنه عندما لا تعارض الحرب، تفقد بذلك القوى التقدمية جزءاً أساسياً من سبب وجودها وينتهي بها الأمر إلى ابتلاع أيديولوجية المعسكر التي تناهضه. يحدث ذلك عندما تجعل الأحزاب اليسارية من وجوده افي الحكومة الدافع الأساسي لعملها السياسي- كما فعل الشيوعيون الإيطاليون في دعم تدخلات الناتو في كوسوفو وأفغانستان، أو كما يفعل الكثيرون اليوم مثل أونيداس بوديموس الذي انضم إلى الجوقة في البرلمان الاسباني المؤيدة لإرسال أسلحة إلى الجيش الأوكراني.

البونابرتية ليست الديمقراطية

خلال تحليله للحرب بالقرم، عام 1854، عارض ماركس الديمقراطيين الليبراليين الذين أيدوا التحالف المناهض لروسيا:

“من الخطأ وصف الحرب ضد روسيا بأنها حرب بين الحرية والاضطهاد. بغض النظر عن واقع أنه إذا كان الأمر هو كذلك، إن الحرية ستكون للغير الذين يمثلهم بونابرت، إن الهدف المعلن للحرب هو الحفاظ… على معاهدة فيينا- المعاهدة التي هي نفسها تلغي حرية واستقلال الأمم”.

إذا استبدلنا بونابرت بالولايات المتحدة ومعاهدات فيينا بالناتو، ستبدو هذه الملاحظات كما لو أنها كتبت اليوم.

في الخطاب المهيمن الحالي، غالباً ما يتهم أولئك الذين يعارضون القومية الروسية والأوكرانية، إضافة إلى معارضتها[ي] لتوسع الناتو، بالتردد السياسي أو بالسذاجة. ولكن هذا ليس هو واقع الحال. إن موقف أولئك الداعين إلى سياسة عدم الانحياز هو الطريقة الأكثر فعالية لإنهاء الحرب بأسرع وقت ممكن وضمان عدم سقوط المزيد من الضحايا. من الضروري مواصلة النشاط الديبلوماسي انطلاقاً من نقطتين أساسيتين: وقف التصعيد العسكري وحياد أوكرانيا المستقلة.

أكثر من ذلك، على الرغم من تزايد الدعم للناتو في كل أنحاء أوروبا منذ بدء اجتياح روسيا لأوكرانيا، فمن الضروري العمل بجدية أكبر للتأكد من أن الرأي العام لا يرى في أكبر آلة حرب وأكثرها عدوانية في العالم- أي الناتو- كحل لمشاكل الأمن العالمي. يجب التأكيد على أنها منظمة خطيرة وغير فعالة، بحيث تعمل، في سعيها إلى التوسع والسيطرة الأحادية، على زيادة التوترات المفضية إلى الحروب في العالم.

بالنسبة لليسار، لا يمكن أن تكون الحرب “استمراراً للسياسة بوسائل أخرى”، إذا استعدنا قول كارل فون كلاوزفيتز الشهير. في الواقع، إنها تدل فقط على فشل السياسة. إذا كان اليسار يرغب بأن يصبح مهيمناً وأن يظهر على أنه قادر على استعمال تاريخه لمهام الحاضر، عليه أن يكتب على راياته شعارات مثل “ضد العسكرة” و”لا للحرب!”.

Categories
Journalism

HỒ SƠ CÁ NHÂN MỚI CỦA MARX ĐƯỢC TIẾT LỘ SAU TUYỂN TẬP MARX – ENGELS (MEGA²)

Từ hơn một thập kỷ nay, các tờ báo và tạp chí có uy tín với lượng người đọc rộng rãi đã mô tả Karl Marx như lý thuyết gia có tầm nhìn xa, người có khả năng dự đoán được thời sự tương lai. Nhiều tác giả có quan điểm ủng hộ ý tưởng của Marx là giải pháp thay thế cho chủ nghĩa tư bản. Hầu như ở khắp mọi nơi, ông là chủ đề của trường đại học và các hội nghị liên trường. Sau hai mươi năm hoặc hơn bị lãng quên, các tác phẩm của ông, được tái bản hoặc xuất bản trong các ấn bản mới đã gặt hái được nhiều thành công trên các kệ sách, việc nghiên cứu tác phẩm của ông được đẩy mạnh đã thu về lượng người đọc ngày càng nhiều. Năm 2017 và 2018 đã mang lại cường độ mạnh mẽ hơn nữa cho thời kỳ của sự phục hưng ” Marx ” [1] trên khắp thế giới, nhờ vào nhiều ý tưởng ​​tổ chức kỷ niệm 150 năm ngày xuất bản Tư Bản và kỷ niệm hai trăm năm ngày sinh của Marx.

Những ý tưởng của Marx đã thay đổi thế giới. Ngày nay, mặc dù các lý thuyết của Marx được phổ biến ở dạng trở thành những hệ tư tưởng và học thuyết nhà nước để thống trị nhân loại trong thế kỷ XX, nhưng vẫn không có ấn bản đầy đủ về tất cả các tác phẩm và bài báo của ông. Lý do đó là do tính cách cẩn thận, không xuất bản nếu như tác phẩm đó không được hoàn chỉnh trong công việc của Marx; số lượng các công trình ông đã xuất bản ít hơn đáng kể so với tổng số các dự án còn dang dở, chưa nói đến máy in và những nhân viên in ấn. Cuộc sống nghèo khổ khắc nghiệt, cũng như sức khỏe ốm yếu liên miên của ông đã làm tăng thêm những lo lắng hàng ngày của ông; phương pháp nghiêm khắc và sự tự phê phán nghiêm khắc đã làm tăng thêm khó khăn trong nhiều công việc. Hơn nữa, niềm đam mê kiến ​​thức của ông vẫn không thay đổi theo thời gian và luôn thúc đẩy ông tiếp tục nghiên cứu những điều mới, và nhờ vào nó cũng như sự lao động không ngừng nghỉ của ông, ông đã mang lại những trái ngọt lý thuyết phi thường cho tương lai.

Ấn bản có giá trị đặc biệt trongi việc đánh giá lại thành tựu của Marx là ấm phẩm đã tái công bố vào năm 1998 Marx-Engels-Gesamtaus-gabe (MEGA2), ấn bản lịch sử phê phán đã tập hợp các tác phẩm hoàn chỉnh của Marx và Friedrich Engels. Hai mươi tám tập nữa đã xuất hiện (40 tập được xuất bản từ năm 1975 đến năm 1989), [2] và những tập khác đang trong quá trình chuẩn bị. MEGA2 được chia thành bốn phần: (1) tất cả các tác phẩm, bài báo và bản thảo do Marx và Engels viết (trừ Tư Bản); (2) Tư Bản và tất cả các nguyên vật liệu của nó; (3) thư từ – bao gồm 4.000 bức thư của Marx và Engels và 10.000 bức thư của những người khác gửi cho họ, một số lượng lớn được công bố lần đầu tiên trong MEGA2; và (4) các đoạn trích, chú thích, và tham khảo. Phần thứ tư này làm chứng cho những lao động thực sự mang tính bách khoa của Marx: Marx thường xen kẽ [3] các ghi chú với các đoạn trích từ các cuốn sách ông đã đọc, ông suy ngẫm về những gì có trong đó kể từ khi còn ở trường đại học, biến nó thành thói quen để ông biên soạn tác phẩm của mình. Công trình văn học của Marx có khoảng hai trăm cuốn sách ghi chú. Chúng rất cần thiết để hiểu được nguồn gốc lý thuyết của ông và về những yếu tố mà ông không thể phát triển như mong muốn. Các đoạn trích còn sót lại, trong khoảng thời gian dài từ 1838 đến 1882, được viết bằng tám ngôn ngữ (tiếng Anh, tiếng Hy Lạp cổ, tiếng Latinh, tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Nga) và đề cập đến những lĩnh vực đa dạng nhất. Chúng được lấy từ các tác phẩm triết học, lịch sử nghệ thuật, tôn giáo, chính trị, luật pháp, văn học, lịch sử, kinh tế chính trị, quan hệ quốc tế, công nghệ, toán học, sinh lý học, địa chất học, thiên văn học, nông học, nhân chủng học, hóa học , và vật lý — không chỉ bao gồm sách và các bài báo, tạp chí mà còn cả các biên bản cơ bản cũng như các số liệu thống kê và báo cáo của chính phủ. Kho kiến ​​thức khổng lồ này, phần lớn được xuất bản trong những năm gần đây hoặc vẫn đang chờ được in ra, chúng đều là cơ sở xây dựng nên lý thuyết phê phán của Marx và đây là lần đầu tiên MEGA2 đã cho chúng ta cơ hội để được tiếp cận với chúng. [4]

Những tài liệu vô giá này, nhiều tài liệu chỉ có bằng tiếng Đức và do đó chỉ có giới nhỏ các nhà nghiên cứu đọc được đã cho chúng ta thấy một Marx rất khác với tài liệu mà nhiều nhà phê bình, hoặc các môn đồ tự phong, đã trình bày trong một thời gian dài. Thật vậy, việc tiếp thu văn bản mới trong MEGA2 có thể nói rằng, trong số các tác phẩm kinh điển về tư tưởng chính trị, kinh tế và triết học, Marx là tác giả có hồ sơ cá nhân thay đổi nhiều nhất trong những thập kỷ mở đầu của thế kỷ XXI. Bối cảnh chính trị mới, sau khi Liên Xô tan rã, cũng đã góp phần vào nhận thức mới mẻ này. Sự chấm dứt của chủ nghĩa Mác-Lênin đã giải phóng công việc của Marx khỏi gông cùm của một hệ tư tưởng cách xa quan niệm về xã hội của ông vài năm trời như thế này.

Nghiên cứu gần đây đã bác bỏ các cách tiếp cận khác nhau làm mất đi giá trị quan niệm của Marx về xã hội cộng sản về sự phát triển vượt trội của lực lượng sản xuất. Ví dụ, nó đã cho thấy tầm quan trọng của ông đối với vấn đề sinh thái: trong những lần lặp đi lặp lại, ông đã tố cáo sự thật rằng việc mở rộng phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa không chỉ làm gia tăng việc ăn cắp sức lao động của người lao động mà còn cướp đoạt tài nguyên thiên nhiên. Marx đã đi sâu vào nhiều vấn đề khác mà mặc dù thường bị các học giả đánh giá thấp, hoặc thậm chí phớt lờ công trình của ông, nhưng lại cho thấy tầm quan trọng cốt yếu đối với nền chính trị của thời đại chúng ta. Trong số này có quyền tự do cá nhân trong lĩnh vực kinh tế và chính trị, giải phóng giới, phê phán chủ nghĩa dân tộc, tiềm năng giải phóng của công nghệ, và các hình thức chủ sở hữu tập thể không do nhà nước kiểm soát. Vì vậy, ba mươi năm sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, người ta mới có thể đọc thấy một Marx rất không giống như nhà lý thuyết theo thuyết giáo điều, kinh tế học và Châu Âu đã bị xuyên tạc quá lâu.

I. Khám phá mới về sự ra đời của quan niệm duy vật về lịch sử
Vào tháng 2 năm 1845, 15 tháng ở ở Paris rất quan trọng cho sự nghiệp chính trị của ông, Marx buộc phải chuyển đến Brussel, nơi ông được phép cư trú với điều kiện là ông ” không được công bố bất cứ điều gì về nền chính trị hiện tại ”. (Marx 1975b: 677). Trong ba năm ở thủ đô Bỉ, ông đã nghiên cứu hiệu quả về kinh tế chính trị và hình thành ý tưởng viết lách, cùng với Engels, Joseph Weydemeyer và Moses Hess, một nhà phê phán triết học Đức hiện đại , với những tác giả đứng đầu trong triết học Đức hiện đại là Ludwig Feuerbach, Bruno Bauer, và Max Stirner, và về chủ nghĩa xã hội Đức được giải thích bởi các nhà tiên tri khác nhau ” (Marx 1976: 72). Kết quả sau đó, các văn bản phê phán được xuất bản có tựa đề là Hệ tư tưởng Đức, có mục đích kép: chống lại các hình thức mới nhất của chủ nghĩa tân Hegel ở Đức, và sau đó, như Marx đã viết cho nhà xuất bản Carl Wilhelm Julius Leske vào ngày 1 tháng 8 năm 1846, ” để chuẩn bị xuất bản cho công chúng về quan điểm được áp dụng trong quan điểm kinh tế của tôi, quan điểm hoàn toàn trái ngược với học thuật của Đức trong quá khứ và hiện tại” (Marx và Engels 1982: 50; xem Musto 2018: 57). Bản thảo này ông đã làm cho đến tháng 6 năm 1846, nhưng chưa bao giờ được hoàn thành và xuất bản, tuy nhiên nó đã giúp ông xây dựng các quan điểm của mình rõ ràng hơn trước, mặc dù vẫn chưa ở dạng hoàn chỉnh, và hơn 40 năm sau Engels đã tự định nghĩa cho công chúng là ” quan niệm duy vật về lịch sử ” (F.Engels 1990a: 519) [5]

Ấn bản đầu tiên của Hệ Tư Tưởng Đức, xuất bản năm 1932, cũng như tất cả các ấn bản sau đó, chỉ kết hợp các sửa đổi nhỏ, đã được gửi đến các nhà xuất bản với vẻ ngoài của một cuốn sách đã hoàn chỉnh. Đặc biệt, những người biên tập bản thảo này đã biên tập chưa hoàn chỉnh và tạo ra nhận định sai lầm rằng Hệ tư tưởng Đức đã bao gồm một chương mở đầu quan trọng về Feuerbach, trong đó Marx và Engels đã đặt ra một cách thấu đáo các quy luật của ” chủ nghĩa duy vật lịch sử ” (một thuật ngữ Marx không bao giờ sử dụng). Như đã nói bởi Althusser, đây là nơi mà họ đã hình thành “một sự phá vỡ nhận thức luận rõ ràng” với các tác phẩm trước đây của họ (Althusser 1996: 33). Hệ Tư tưởng Đức đã sớm trở thành một trong những văn bản triết học quan trọng nhất của thế kỷ XX. Theo Henri Lefebvre (1968: 71), nó đặt ra ” những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử. ” Maximilien Rubel (1980: 13) cho rằng ” bản thảo này chứa đựng tuyên bố công phu nhất về khái niệm duy vật và phê phán về lịch sử. ” David McLellan (1975: 37) cũng thẳng thắn không kém khi khẳng định rằng nó ” chứa tài liệu chi tiết nhất của Marx về quan niệm duy vật của ông về lịch sử. ”

Nhờ Tập I / 5 của MEGA2, Deutsche Ideologie: Manuskripte und Drucke (1845–1847) (Marx và Engels 2017; 1893), những giả thuyết tuyên bố như vậy hiện đã giảm bớt và Hệ tư tưởng Đức đã khôi phục lại tính không hoàn chỉnh ban đầu của nó [ cuốn sách vốn chưa bao giờ hoàn chỉnh]. Ấn bản này – bao gồm 17 bản thảo với tổng số 700 trang cộng với phê phán hệ thống 1200 trang cung cấp các biến thể và tương quan của tác giả và chỉ ra quan hệ tương quan của mỗi phần được thiết lập một lần và cho tất cả các ký tự rời rạc của văn bản [6] – sự ngụy biện Marx nhiều nhất nằm trong các tác phẩm ” chủ nghĩa khoa học ” và tất cả các bản thảo của Hệ tư tưởng Đức. Đối với việc phê phán triết học Đức trong cuộc đời của Marx cũng là một lời cảnh báo gay gắt chống lại các xu hướng chỉ diễn giải xã hội trong tương lai: ‘‘ Không chỉ trong các câu trả lời, ngay cả trong các câu hỏi của nó cũng có một sự thần bí ’’ (Marx và Engels 1976: 28).

Trong cùng thời gian đó, nhà cách mạng trẻ sinh ra ở Trier đã mở rộng các nghiên cứu mà ông đã bắt đầu ở Paris. Năm 1845, ông dành tháng Bảy và tháng Tám ở Manchester để nghiên cứu tài liệu kinh tế rộng lớn bằng tiếng Anh và biên soạn chín cuốn sách ghi chú (cái gọi là Manchester Notebooks), chủ yếu từ các sách hướng dẫn về kinh tế chính trị và sách về lịch sử kinh tế. Tập MEGA2 IV / 4, Exzerpte und Notizen Juli bis tháng 8 năm 1845 (Marx và Engels 1988), chứa năm cuốn sổ đầu tiên trong số những cuốn sổ này, cùng với ba cuốn ghi chép của Engels cùng thời ở Manchester. Volume IV / 5, Exzerpte und Notizen Juli 1845 bis Dezember 1850 (Marx và Engels 2015; 650), hoàn thành loạt văn bản này và cung cấp những phần chưa được xuất bản trước đây của chúng cho các nhà nghiên cứu. Nó bao gồm Ghi chú – các cuốn 6, 7, 8 và 9, chứa các đoạn trích của Marx từ 16 tác phẩm về kinh tế chính trị. Phần lớn nhất trong nhóm kinh tế chính trị này đến từ “Những điều sai trái và Thuốc chữa bệnh” của John Francis Bray (1839) và bốn văn bản của Robert Owen, đặc biệt là Cuốn sách về Thế giới Đạo đức Mới (1849) của ông, tất cả đều là mối quan tâm lớn của Marx vào thời điểm đó. Chủ nghĩa xã hội ở Anh và sự tôn trọng sâu sắc của ông đối với Owen, một tác giả mà quá nhiều người theo chủ nghĩa Marx đã quá vội vàng viết tắt là ”người không tưởng. ” cùng thời kỳ.

Những nghiên cứu này về lý thuyết xã hội chủ nghĩa và kinh tế chính trị không gây trở ngại cho việc tham gia chính trị theo thói quen của Marx và Engels. 800 trang và hơn thế nữa của Tập I / 7 được xuất bản gần đây, Werke, Artikel, Entwurfe, Februar bis Oktober 1848 (Marx và Engels 2016; 1294), cho phép chúng ta đánh giá cao quy mô của cuốn sách này vào năm 1848, một trong những vấn đề chiếm nhiều năm hoạt động chính trị và báo chí nhất trong cuộc đời của các tác giả Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản. Sau khi một phong trào cách mạng có quy mô và cường độ chưa từng có đã đẩy trật tự chính trị và xã hội của lục địa châu Âu vào khủng hoảng, các chính phủ đã thực hiện mọi biện pháp đối phó có thể để chấm dứt các cuộc nổi dậy. Bản thân Marx đã nói về hậu quả và bị trục xuất khỏi Bỉ vào tháng Ba. Tuy nhiên, một nền cộng hòa vừa mới được tuyên bố ở Pháp, và Ferdinand Flocon, bộ trưởng trong Chính phủ Provional, đã mời Marx trở lại Paris: ‘‘ Marx thân yêu và dũng cảm. . .”

Sau đấy, Marx phải bỏ qua các nghiên cứu về kinh tế chính trị và tham gia hoạt động báo chí để ủng hộ cuộc cách mạng, giúp lập biểu đồ gợi ý về một bài giảng chính trị. Sau một thời gian ngắn ở Paris, vào tháng 4, ông chuyển đến Rhineland và hai tháng sau đó bắt đầu chỉnh sửa Neue Rheinische Zeitung, lúc đó được thành lập ở Cologne. Một cách mạng với cường đố lớn và trụ cột của nó có ý nghĩa chính nghĩa của những người nổi dậy và thúc giục giai cấp vô sản thúc đẩy ” cuộc cách mạng xã hội và đại chúng ” (Marx 1977: 178).

Gần như tất cả các bài báo trong Neue Rheini- sche Zeitung đều được xuất bản ẩn danh. Một trong những điểm đáng khen của MEGA2 tập I / 7 là đã gán tên chính xác tác giả của 36 văn bản, Marx viết gì hoặc Engels viết gì, trong khi các bộ tuyển tập trước đó khiến chúng ta nghi ngờ về việc ai đã viết đoạn văn nào. Trong tổng số 275, đầy đủ 125 được in ở đây lần đầu tiên trong một ấn bản của các tác phẩm của Marx và Engels. Một phụ lục cũng bao gồm 16 tài liệu thú vị chứa các tài liệu về một số công việc của hai ông tại các cuộc họp của Liên minh những người cộng sản, tổng hợp của Hiệp hội Dân chủ Cologne và Liên minh Vienna. Những người quan tâm đến hoạt động chính trị và tạp chí của Marx trong ” năm khởi nghĩa’ 1848”, sẽ tìm thấy ở đây nhiều tài liệu vô giá để nâng cao kiến ​​thức của họ.

II. Tư Bản: Phê phán chưa hoàn thành
Phong trào cách mạng nổi lên khắp châu Âu vào năm 1848 đã bị đánh bại trong một khoảng thời gian ngắn, và vào năm 1849, sau hai lệnh trục xuất khỏi Phổ và Pháp, Marx không còn lựa chọn nào khác hơn là phải băng qua eo biển Manche. Ông ở lại Anh như một người lưu vong và không quốc tịch trong suốt phần đời còn lại của mình, nhưng lệnh cấm của châu Âu không thể giới hạn tài năng của ông trong việc viết bài phê phán kinh tế chính trị của mình. Vào thời điểm đó, London là trung tâm kinh tế và tài chính hàng đầu thế giới, là ” tiền đề của vũ trụ địa lý ” (Marx 1978: 134), và có vị trí thuận lợi nhất để quan sát sự phát triển kinh tế mới nhất của xã hội tư bản. Marx cũng nhận việc trở thành phóng viên của New-York Tribune, tờ báo có số lượng phát hành lớn nhất tại Mỹ. Trong nhiều năm, Marx đã chờ đợi sự bùng nổ của một cuộc khủng hoảng mới, và khi cuộc khủng hoảng này thành hiện thực vào năm 1857, ông đã dành nhiều thời gian của mình để phân tích những đặc điểm chính của nó. Tập I / 16, Artikel Oktober 1857 bis Dezember 1858 (Marx và Engels 2018; 1181 ), bao gồm 84 bài báo mà ông đã xuất bản. Từ mùa thu năm 1857 đến cuối năm 1858 trên tờ New-York Tribune, bao gồm những bài thể hiện những đánh giá đầu tiên của ông đối với cuộc khủng hoảng tài chính năm 1857. Nhật báo Mỹ thường in các bài xã luận không ký tên, nhưng nghiên cứu về ấn bản mới này của MEGA2 đã làm cho nó có thể quy kết thêm hai bài báo cho Marx, cũng như bổ sung bốn bài đã được các biên tập viên sửa đổi đáng kể và một bài nữa mà vẫn chưa xác định được tác giả là ai.

Trong thời gian này Marx bị thúc đẩy về kinh tế gia đình nên ông cũng tham gia ủy ban biên tập của The New American Cyclopædia và đồng ý biên soạn một số mục cho dự án này (MEGA2 tập I / 16 gồm 39 bài trong số này). Mặc dù khoản thanh toán $2 cho mỗi trang là rất thấp nhưng nó vẫn là một phần bổ sung cho tình hình tài chính tồi tệ của ông lúc bấy giờ. Hơn nữa, ông giao phần lớn công việc cho Engels, để ông có thể dành nhiều thời gian hơn cho các bài viết về kinh tế của mình.

Công việc của Marx trong thời kỳ này rất đáng chú ý và có phạm vi rộng lớn. Cùng với những cam kết thực tế của mình, từ tháng 8 năm 1857 đến tháng 5 năm 1858, ông đã điền vào tám cuốn sổ nổi tiếng được gọi là Grundrisse. Nhưng ông cũng tự đặt cho mình nhiệm vụ khó khăn là nghiên cứu tương tự về cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới lần thứ nhất. Tập IV / 14, Exzerpte, Zeitungsausschnitte und Notizen zur Weltwirtschaftskrise (Krisen- hefte), tháng 11 năm 1857 bis Februar 1858 (Marx 2017; 680), phần này bổ sung vào kiến ​​thức cho chúng ta một cách rõ ràng và liên kết nhất về quá trình sản xuất lý thuyết kinh tế của Marx. Trong một bức thư gửi cho Engels ngày 18 tháng 12 năm 1857, Marx đã mô tả sự bùng nổ trong các hoạt động sôi nổi của mình:

Tôi đang làm việc rất nhiều, theo luật tôi đặt ra là làm việc cho đến 4 giờ sáng. Tôi đang tham gia vào một nhiệm vụ quan trọng kép: 1. Xây dựng các phác thảo [Grundrisse] về kinh tế chính trị. (Vì lợi ích của công chúng, điều hoàn toàn cần thiết là phải đi sâu tìm hiểu vấn đề, cũng như đối với cá nhân tôi, để thoát khỏi cơn ác mộng này.) 2. Cuộc khủng hoảng hiện tại. Ngoài các bài báo cho Tribune [New-York], tất cả những gì tôi làm là ghi chép về nó, tuy nhiên, việc này chiếm một khoảng thời gian đáng cân nhắc. Tôi nghĩ rằng, đối với số báo mùa xuân, chúng ta phải làm một tập sách nhỏ về cuộc khủng hoảng này như một lời nhắc nhở với công chúng Đức rằng chúng ta vẫn đang tiếp tục làm việc, và luôn như vậy. (Marx và Engels 1983: 224)

Vì vậy, kế hoạch của Marx là thực hiện đồng thời hai dự án: một tác phẩm lý thuyết về sự phê phán phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và một cuốn sách mang tính thời sự nghiêm ngặt hơn về sự thăng trầm của cuộc khủng hoảng đang diễn ra. Đây là lý do tại sao trong cái gọi là Sổ tay về khủng hoảng, không giống như các tập tương tự trước đó, Marx không biên soạn các phần trích từ công trình của các nhà kinh tế học khác mà thu thập một lượng lớn các bản tin về sự sụp đổ của các ngân hàng lớn, về sự thay đổi của giá thị trường chứng khoán, những thay đổi trong các mô hình thương mại, tỷ lệ thất nghiệp và sản lượng công nghiệp. Ông đặc biệt chú ý đến việc phân biệt những phân tích của ông với những phân tích của rất nhiều người khác, cũng như những người chỉ quy các cuộc khủng hoảng là do việc cấp tín dụng sai và sự gia tăng của hiện tượng đầu cơ. Marx đã chia các ghi chú của mình cho ba cuốn sổ riêng biệt. Trong cuốn đầu tiên và ngắn nhất, mang tên ‘‘ 1857 France ’’, ông thu thập dữ liệu về tình hình thương mại của Pháp và các chỉ số đo lường chính do Ngân hàng Pháp thực hiện. Cuốn thứ hai, “Cuốn sách về cuộc khủng hoảng năm 1857″, dài gần gấp đôi và chủ yếu đề cập đến nước Anh và thị trường tiền tệ. Các chủ đề tương tự cũng được trình bày trong cuốn sổ thứ ba dài hơn một chút, ‘‘ Sách về cuộc khủng hoảng thương mại ’’, trong đó Marx chú thích các dữ liệu và tin tức về quan hệ lao động, sản xuất nguyên liệu thô và thị trường lao động.

Công việc của Marx vẫn nghiêm túc như mọi khi: ông sao chép từ hơn một chục tạp chí và tờ báo, theo thứ tự thời gian, những phần thú vị nhất của nhiều bài báo và bất kỳ thông tin nào khác mà ông có thể sử dụng để tóm tắt những gì đang xảy ra. Mặc dù ông cũng thường xuyên tham khảo Morning Star, The Manchester Guardian và The Times nhưng nguồn chính của ông là The Economist – một tuần thôi mà ông đã viết được khoảng một nửa số ghi chú của mình. Tất cả các phần trích dẫn được biên dịch bằng tiếng Anh. Trong những cuốn sổ ghi chép này, Marx không gò bó mình trong việc chép lại những bản tin chính liên quan đến Mỹ và Anh. Ông cũng theo dõi các sự kiện quan trọng nhất ở các nước Châu Âu khác – đặc biệt là Pháp, Đức, Áo, Ý, và Tây Ban Nha – và dành sự quan tâm sâu sắc đến các nơi trên thế giới, đặc biệt là Ấn Độ và Trung Quốc, Viễn Đông, Ai Cập, và thậm chí cả Brazil và Úc.

Nhiều tuần trôi qua, Marx từ bỏ ý định xuất bản một cuốn sách về cuộc khủng hoảng và tập trung toàn bộ sức lực vào công trình lý thuyết phê phán kinh tế chính trị mà theo quan điểm của ông thì không thể chậm trễ hơn nữa. Tuy nhiên, Sổ tay về cuộc khủng hoảng vẫn đặc biệt hữu ích trong việc bác bỏ một ý tưởng sai lầm về những phỏng đoán về Marx trong thời kỳ này. Trong một bức thư ngày 16 tháng 1 năm 1858, gửi cho Engels, ông viết rằng ” liên quan đến phương pháp ” để sử dụng cho công việc của mình ” Logic của Hegel rất hữu ích cho ông ” và nói thêm rằng ông muốn làm nổi bật nó ” ở các khía cạnh hợp lý ” (Marx và Engels 1983: 249). Trên cơ sở này, một số người nghiên cứu công trình của Marx đã kết luận rằng khi viết cuốn Grundrisse, ông đã dành thời gian đáng kể để nghiên cứu lối viết luận của Hegel. Nhưng việc xuất bản Tập IV / 14 nói rõ rằng mối quan tâm chính của ông vào thời điểm đó là phân tích thực nghiệm các sự kiện liên quan đến cuộc khủng hoảng kinh tế lớn mà ông đã dự đoán từ rất lâu.

Những nỗ lực không ngừng của Marx để hoàn thành ” phê phán kinh tế chính trị ” của ông cũng là chủ đề chính của Tập III / 12, Tóm tắt, tháng 1 1862 đến tháng 9 năm 1864 (Marx và Engels 2013; 1529 ) trong đó có thư từ của ông bắt đầu từ năm 1862 cho đến khi thành lập Hiệp hội nam giới lao động liên quốc gia. Sau đó 425 bức thư còn sót lại, 112 bức thư trao đổi giữa Engels và Marx, trong khi 35 bức thư được viết cho và 278 bức nhận được từ những người thứ ba (227 bức trong nhóm này được xuất bản lần đầu tiên ở ấn bản này). Việc bao gồm ấn bản sau – sự khác biệt đáng kể nhất so với tất cả các ấn bản trước đã tạo thành một kho tàng giàu có cho độc giả quan tâm, cung cấp vô số thông tin mới về các sự kiện và lý thuyết mà Marx và Engels đã học được từ phụ nữ và nam giới mà họ có một cam kết chính trị chung.

Giống như tất cả các tập thư MEGA2 khác, tập này cũng kết thúc bằng một tập hợp các bức thư do Marx và Engels viết, hoặc gửi cho nhau, Marx và Engels không để lại nhiều dấu vết chứng minh bản thân họ là chủ của những bức thư. Những con số này lên đến tổng số 125, gần một phần tư số còn nguyên vẹn, và bao gồm đầy đủ 57 bức do Marx viết. Trong những trường hợp này, ngay cả những nhà nghiên cứu khắt khe nhất cũng không thể làm gì hơn là suy đoán về các giả thuyết phỏng đoán khác nhau.

Trong số các điểm thảo luận chính trong thư từ của Marx từ đầu những năm 1860 là Nội chiến Hoa Kỳ, cuộc nổi dậy của người Ba Lan chống lại sự chiếm đóng của Nga và sự ra đời của Đảng Dân chủ Xã hội của Đức lấy cảm hứng từ các nguyên tắc của Ferdinand Lassalle. Tuy nhiên, một chủ đề liên tục lặp đi lặp lại là cuộc đấu tranh của ông đã đạt được tiến bộ trong việc viết Capital.

Trong thời kỳ này, Marx đã đưa ra một lĩnh vực nghiên cứu mới: ” Các lý thuyết về giá trị thặng dư. ” Trong hơn mười cuốn sổ ghi chép, ông đã phân tích tỉ mỉ cách tiếp cận của các nhà kinh tế học lớn trước ông, ý tưởng cơ bản của ông là ” tất cả các nhà kinh tế học đều mắc lỗi, không phải xem xét giá trị thặng dư ở dạng thuần túy, mà ở dạng lợi nhuận và địa tô cụ thể ” (Marx 1988: 348). Trong khi đó, hoàn cảnh kinh tế của Marx tiếp tục tuyệt vọng. Vào ngày 18 tháng 6 năm 1862, ông viết cho Engels: ” Mỗi ngày, vợ tôi nói rằng cô ấy ước cô ấy và những đứa trẻ được an toàn trong nấm mồ của họ, và tôi thực sự không thể trách cô ấy, vì những sỉ nhục, dằn vặt và cảnh giác mà một người phải trải qua. Trong hoàn cảnh như vậy quả thực là không thể diễn tả được. ” Tuy nhiên, Marx đã cố gắng ” làm việc chăm chỉ ” và bày tỏ sự hài lòng với Engels: ” Thật kỳ lạ, chất xám của tôi hoạt động tốt hơn trong hoàn cảnh nghèo đói xung quanh hơn nhiều năm qua” ( Marx và Engels 1985: 380). Vào ngày 10 tháng 9 cùng năm, Marx viết cho Engels rằng ông có thể sẽ nhận được một công việc ‘‘trong một văn phòng đường sắt ’’ trong năm mới (sđd.:417). Vào ngày 28 tháng 12, ông ấy nhắc lại với người bạn của mình Ludwig Kugel- mann rằng mọi thứ đã trở nên tuyệt vọng đến mức ông ấy đã ‘‘ quyết định trở thành một ‘người năng suất’ ’’; cuối cùng ông đã không nhận được công việc đấy. Marx đã kể lại với lời châm biếm điển hình của ông: ‘‘ May quá — hay có lẽ tôi nên nói không may? —Tôi không nhận được công việc vì chữ tôi xấu quá ’’ (sđd.:436).

Cùng với những căng thẳng về tài chính, Marx đã phải gánh chịu rất nhiều vấn đề về sức khỏe. Tuy nhiên, từ mùa hè năm 1863 đến tháng 12 năm 1865, ông bắt tay vào việc chỉnh sửa thêm các phần khác nhau mà ông đã quyết định chia nhỏ trong Tư Bản. Cuối cùng, ông đã soạn thảo được bản thảo đầu tiên của Tập Một; bản thảo duy nhất của Tập ba, trong đó ông trình bày mấu chốt duy nhất của mình về quá trình hoàn chỉnh của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa; và một phiên bản đầu tiên của Tập hai, trình bày tổng quát đầu tiên về quá trình luân chuyển của tư bản.

Tập II / 11 của MEGA2, Manuskripte zum zweiten Buch des ” Kapitals, ” 1868 bis 1881 (Marx và Engels 2008; 1850), chứa tất cả các bản thảo cuối cùng liên quan đến Tập hai của Tư bản mà Marx đã soạn thảo từ năm 1868 đến 1881. Chín trong số mười bản thảo này đã không được xuất bản trước. Vào tháng 10 năm 1867, Marx trở lại viết Capital, Tập hai, nhưng các vấn đề sức khỏe khác nhau buộc ông phải gián đoạn đột ngột. Vài tháng sau, sau gần ba năm đã trôi qua kể từ khi tập 1 của ông được xuất bản, ông mới có thể làm việc trở lại. Marx đã hoàn thành hai chương đầu tiên vào mùa xuân năm 1868, nhưng các nhóm bản thảo khác khiến ông phải hoàn thành vào cuối năm đó là về mối quan hệ giữa giá trị thặng dư và tỷ suất lợi nhuận, quy luật tỷ suất lợi nhuận và các biến thái của tư bản. Phiên bản mới của chương thứ ba đã được hoàn thiện trong vòng hai năm tới. Tập II / 11 kết thúc với một số văn bản ngắn mà lúc bấy giờ Marx đã rất già và ông đã viết trong khoảng thời gian từ tháng 2 năm 1877 đến mùa xuân năm 1881.

Các bản thảo của Tư bản, Tập hai, được giữ nguyên bất cứ thứ gì ngoại trừ trạng thái dứt khoát trình bày một số vấn đề lý thuyết. Tuy nhiên, phiên bản cuối cùng của Tập hai đã được Engels xuất bản vào năm 1885, và hiện nó xuất hiện trong Tập II / 13 của MEGA2, mang tên Karl Marx: Das Kapital: Kritik der Politischen O¨ konomie, Band Zweiter. Herausge- geben von Friedrich Engels, Hamburg 1885 (Marx 2008; 800). Cuối cùng, Tập II / 4.3, O¨ konomische Manu- skripte 1863–1868, Teil 3 (Marx 2012; 1065 ), [7] hoàn thành phần thứ hai của một phần nhỏ của văn bản này gần đây đã được dịch sang tiếng Anh với tên gọi ‘‘ Marx’s Economic Manuscript of 1867–68 (Excerpt) ’’ (Marx 2019). MEGA2 Tập này, nối tiếp II / 4.1 và II / 4.2 trong loạt trước, [8] gồm 15 bản thảo chưa được xuất bản cho đến nay từ mùa thu năm 1867 đến cuối năm 1868. Bảy trong số này là các mảnh bản thảo của Capital, Tập ba; chúng có một công cụ tính toán rất rời rạc, và Marx không bao giờ cập nhật chúng theo cách phản ánh sự tiến bộ trong nghiên cứu của ông. Ba phần khác liên quan đến Tập Hai, trong khi năm phần còn lại giải quyết các vấn đề liên quan đến sự phụ thuộc lẫn nhau giữa Tập Hai và Ba và bao gồm các bình luận về các đoạn trích từ các tác phẩm của Adam Smith và Thomas Malthus. Những thứ này đặc biệt kích thích đối với các nhà kinh tế quan tâm đến lý thuyết của Marx về tỷ suất lợi nhuận và những ý tưởng của ông về lý thuyết giá cả. Các nghiên cứu ngữ văn liên quan đến phần trước của tập này cũng đã chỉ ra rằng bản thảo gốc của Capital, Tập Một (trong đó ” Chương Sáu: Kết quả của Quy trình Sản xuất Ngay lập tức ” từng được coi là phần duy nhất còn sót lại) có từ giai đoạn 1863–64, và rằng Marx đã cắt và dán nó vào bản sao ông chuẩn bị xuất bản. [9]

Với việc xuất bản MEGA2 tập II / 4.3, tất cả các văn bản phụ trợ liên quan đến Capital đã được cung cấp, từ cuốn ” Giới thiệu ” nổi tiếng, được viết vào tháng 7 năm 1857 – những sự sụp đổ lớn nhất trong thời kỳ tồn tại của chủ nghĩa tư bản, cho đến những mảnh cuối cùng được phát hành vào mùa xuân năm 1881. Chúng ta đang nói đến 15 tập cùng với rất nhiều cuốn sách bổ sung cồng kềnh tạo thành một bộ máy phê phán đáng gờm cho văn bản chính. Chúng bao gồm tất cả các bản thảo từ cuối những năm 1850 và đầu những năm 1860, phiên bản đầu tiên của Capital xuất bản năm 1867 (các phần trong số đó sẽ được sửa đổi trong các lần xuất bản tiếp theo), bản dịch tiếng Pháp được Marx viết xuất hiện từ năm 1872 đến năm 1875, và tất cả những thay đổi mà Engels đã thực hiện cho các bản thảo của Tập hai và ba đã khiến cho quá trình biên soạn Tư Bản bị lệch. Nó không phải cường điệu khi nói rằng chỉ đến bây giờ chúng ta mới có thể hiểu đầy đủ về giá trị, giới hạn và sự chưa hoàn thiện của các tác phẩm của Marx

Công việc biên tập mà Engels đảm nhận sau cái chết của bạn mình để chuẩn bị cho các phần chưa hoàn thành của Capital để xuất bản là vô cùng phức tạp. Các kịch bản, bản nháp và các đoạn nhỏ khác nhau của các Tập Hai và Ba, được viết từ năm 1864 đến năm 1881, tương ứng với khoảng 2.350 trang của MEGA2. Engels đã xuất bản thành công Tập hai vào năm 1885 và Tập ba vào năm 1894. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng hai tập này xuất hiện từ việc tái thiết các văn bản không hoàn chỉnh, thường bao gồm các tài liệu không đồng nhất. Chúng được viết trong hơn một khoảng thời gian và do đó bao gồm các phiên bản khác nhau, và đôi khi mâu thuẫn các ý tưởng của Marx.

III. Quốc tế, các nghiên cứu của Marx về tư bản, và các công trình nghiên cứu cuối cùng của Engels
Ngay sau khi xuất bản Tư bản, Marx tiếp tục hoạt động dân quân và cam kết không ngừng với công việc của Hiệp hội những người đàn ông làm việc quốc tế. Giai đoạn này trong tiểu sử chính trị của ông được ghi lại trong Tập I / 21, Werke, Artikel, Entwurfe, tháng 9 năm 1867 đến tháng 3 1871 (Marx và Engels 2009; 2.432), trong đó có hơn 150 văn bản và tài liệu cho giai đoạn này từ năm 1867 đến năm 1871, cũng như biên bản của 169 cuộc họp của Đại hội đồng ở London trong đó Marx đã đề cập đến (bị bỏ qua trong tất cả các ấn bản trước đó của các tác phẩm của Marx và Engels [10]) . Như vậy, nó cung cấp tài liệu nghiên cứu cho những năm quan trọng trong cuộc đời của Quốc tế. Ngay từ những ngày đầu tiên, vào năm 1864, những ý tưởng của Pierre-Joseph Proudhon đã trở thành bá chủ ở Pháp, nói tiếng Pháp, Thụy Sĩ, và Bỉ, và những người theo chủ nghĩa tương hỗ – cái tên mà những người theo tư tưởng của ông tự phong và cho rằng họ là cánh ôn hòa nhất của Quốc tế. Cực kỳ thù địch với sự can thiệp của nhà nước vào bất kỳ lĩnh vực nào, họ phản đối xã hội hóa ruộng đất và tư liệu sản xuất cũng như mọi hành vi sử dụng đình công làm vũ khí. Các văn bản được xuất bản trong tập này cho thấy Marx đã đóng một vai trò quan trọng như thế nào trong cuộc đấu tranh lâu dài nhằm giảm bớt ảnh hưởng của Proudhon ở Quốc tế. Chúng bao gồm các tài liệu liên quan đến việc chuẩn bị các đại hội Brussels (1868) và Basel (1869), nơi Liên bang đưa ra tuyên bố rõ ràng đầu tiên về việc xã hội hóa các phương tiện sản xuất của các cơ quan nhà nước và ủng hộ quyền xóa bỏ quyền sở hữu cá nhân đối với đất đai. Điều này đánh dấu một thắng lợi quan trọng của Marx và sự xuất hiện đầu tiên của các nguyên tắc xã hội chủ nghĩa trong chương trình chính trị của một tổ chức công nhân lớn.

Ngoài chương trình chính trị của Hiệp hội Lao động Quốc tế, cuối những năm 1860 và đầu những năm 1870 có rất nhiều xung đột xã hội. Nhiều công nhân tham gia các hoạt động phản đối đã quyết định liên lạc với Quốc tế, tổ chức có tiếng tăm ngày càng lan rộng, và yêu cầu tổ chức này ủng hộ các cuộc đấu tranh của họ. Thời kỳ này cũng chứng kiến ​​sự ra đời của một số bộ phận IWMA của công nhân Ireland ở Anh. Marx đã lo lắng về sự chia rẽ mà chủ nghĩa dân tộc bạo lực đã tạo ra trong hàng ngũ giới tư sản, và trong một tài liệu được gọi là ” Hiệp hội bí mật ”, ông nhấn mạnh rằng ” giai cấp tư sản Anh không chỉ bóc lột sự khốn cùng của người Ireland để kìm hãm tầng lớp lao động ở Anh bằng cách cưỡng bức nhập cư của những người Ireland nghèo ”; nó cũng đã chứng tỏ có thể chia công nhân ‘‘ thành hai phe thù địch ’’ (Marx 1985: 120). Theo quan điểm của ông, ‘‘ một quốc gia nô lệ cho một quốc gia khác thì sẽ tự rèn giũa cho chính mình xiềng xích ’’ (sđd.). Và cuộc đấu tranh giai cấp không thể trốn tránh một vấn đề quyết định như vậy. Một chủ đề chính khác trong tập sách, được đặc biệt chú ý trong các bài viết của Engels trong The Pall Mall Gazette, là sự phản đối cuộc chiến tranh Pháp-Phổ 1870–71.

Công việc của Marx trong Hiệp hội những người đàn ông làm việc quốc tế kéo dài từ năm 1864 đến năm 1872 và Tập IV / 18 hoàn toàn mới, Exzerpte und Notizen, Februar 1864 bis Oktober 1868, tháng 11 năm 1869, Ma¨rz, April, Juni 1870, Dezember 1872 (Marx và Engels 2019; 1294) cung cấp phần chưa biết cho đến nay của các nghiên cứu mà ông đã thực hiện trong những năm đó. Nghiên cứu của Marx diễn ra gần đồng thời với việc in Tập một của Tư bản hoặc sau năm 1867 khi ông chuẩn bị xuất bản Tập hai và ba. Tập MEGA2 này bao gồm năm cuốn sách trích dẫn và bốn cuốn sổ ghi chép tóm tắt của hơn một trăm tác phẩm đã xuất bản, báo cáo về các cuộc tranh luận của quốc hội và các bài báo tạp chí. Phần lớn và quan trọng nhất về mặt lý thuyết của những tài liệu này liên quan đến nghiên cứu của Marx về nông nghiệp, lợi ích chính của ông ở đây là tiền thuê mặt bằng, khoa học tự nhiên, điều kiện nông nghiệp ở các nước châu Âu khác nhau và Hoa Kỳ, Nga, Nhật Bản và Ấn Độ, và các hệ thống sở hữu đất đai trong các xã hội tiền tư bản.

Marx chăm chú đọc Hóa học trong Ứng dụng của nó vào Nông nghiệp và Sinh lý học (1843), một công trình của nhà khoa học người Đức Justus von Liebig mà ông cho là cần thiết vì nó cho phép ông sửa đổi niềm tin trước đây của mình rằng những khám phá khoa học của nông nghiệp hiện đại đã giải quyết được vấn đề bổ sung đất. Kể từ đó, ông ngày càng quan tâm sâu sắc đến cái mà ngày nay chúng ta gọi là ” sinh thái học ”, đặc biệt là xói mòn đất và phá rừng. Trong số những cuốn sách khác gây ấn tượng mạnh mẽ với Marx trong thời kỳ này, một vị trí đặc biệt được giao cho phần “Giới thiệu về lịch sử hình thành của Đức, Nông trại, Làng, Thị trấn và Cơ quan Công quyền (1854)” của nhà lý luận chính trị và pháp lý. nhà sử học Georg Ludwig von Maurer. Trong một bức thư gửi cho Engels vào ngày 25 tháng 3 năm 1868, ông nói rằng ông đã tìm thấy những cuốn sách của Maurer ” cực kỳ quan trọng ”, vì chúng tiếp cận theo một cách hoàn toàn khác ” không chỉ thời nguyên thủy mà còn toàn bộ quá trình phát triển sau này của các thành phố đế quốc tự do, của các chủ điền trang có quyền miễn trừ, quyền công quyền, và cuộc đấu tranh giữa nông nô tự do và chế độ nông nô ” (Marx và Engels 1987: 557). Marx tiếp tục tán thành sự chứng minh của Maurer rằng tài sản tư nhân về đất đai thuộc về một giai đoạn lịch sử chính xác và không thể được coi là tài sản tự nhiên của nền văn minh nhân loại.

Cuối cùng, Marx đã đi sâu nghiên cứu ba tác phẩm tienesg Đức của Karl Fraas: Khí hậu và thế giới rau quả xuyên suốt các thời đại, Lịch sử của cả hai (1847), Lịch sử nông nghiệp (1852), và Bản chất của nông nghiệp (1857). Ông thấy cuốn đầu tiên trong số này ” rất thú vị ”, đặc biệt đánh giá cao phần mà Fraas đã chứng minh rằng ” sự thay đổi khí hậu và thực vật trong thời kỳ lịch sử. ” Ông mô tả tác giả là ” một người theo thuyết Darwin trước Darwin, ” người thừa nhận rằng ” tất cả các loài đã phát triển trong thời gian lịch sử.” Marx cũng bị ấn tượng bởi những cân nhắc sinh thái của Fraas và mối quan tâm liên quan của ông rằng ” trồng trọt – khi nó tiến hành trong quá trình sinh trưởng tự nhiên và không được kiểm soát một cách có ý thức sắp xếp đằng sau” (với tư cách là một nhà tư sản, ông đương nhiên là không đạt đến điểm này). Marx có thể phát hiện ra trong tất cả những điều này ” một khuynh hướng xã hội chủ nghĩa vô thức ” (Marx và Engels 1987: 558–59).

Sau khi xuất bản cái gọi là Sổ tay về Nông nghiệp, có thể lập luận với nhiều bằng chứng hơn trước rằng sinh thái học có thể đóng một vai trò lớn hơn nhiều trong suy nghĩ của Marx nếu ông có đủ năng lượng để hoàn thành hai tập cuối cùng của Tư bản.[11] Tất nhiên, phê bình sinh thái của Marx là phản kỹ thuật số vì lực đẩy của nó và, ngoài những hy vọng mà ông đặt vào tiến bộ khoa học, liên quan đến việc đặt câu hỏi về phương thức sản xuất nói chung.

Quy mô các nghiên cứu của Marx trong khoa học tự nhiên đã trở nên rõ ràng hoàn toàn kể từ khi xuất bản MEGA2 tập IV / 26, Exzerpte und Notizen zur Geologie, Mineralogie und Agrikulturchemie, tháng 3 đến tháng 9 năm 1878 (Marx 2011; 1104). Vào mùa xuân và mùa hè năm 1878, địa chất, khoáng vật học và hóa học nông nghiệp là trọng tâm trong các nghiên cứu của Marx hơn là kinh tế chính trị. Ông đã biên soạn các phần trích dẫn từ một số cuốn sách, bao gồm Lịch sử Tự nhiên của Nguyên liệu Thương mại (1872) của John Yeats, Sách về Tự nhiên (1848) của nhà hóa học Frie-drich Schoedler, và Các yếu tố của Hóa học và Địa chất Nông nghiệp (1856 ), bởi nhà hóa học và nhà khoáng vật học James Johnston. Giữa tháng 6 và đầu tháng 9, ông đang vật lộn với cuốn Sổ tay hướng dẫn học sinh của Joseph Jukes về Địa Lý (1857) (xem Marx 2011: 139–679), từ đó ông đã sao chép số lượng lớn nhất các phần trích dẫn. Trọng tâm chính của chúng là các câu hỏi về phương pháp luận khoa học, các giai đoạn phát triển của địa chất như một ngành và tính hữu ích của nó đối với sản xuất công nghiệp và nông nghiệp.

Những hiểu biết như vậy đã đánh thức trong Marx nhu cầu phát triển các ý tưởng của ông về lợi nhuận, mà lần cuối cùng đã chiếm lĩnh ông một cách sâu sắc vào giữa những năm 1860, khi ông viết bản thảo của phần ” Sự chuyển đổi của lợi nhuận thặng dư thành tiền thuê đất. ”trong Tư Bản, Tập ba. Một số bản tóm tắt của các văn bản khoa học tự nhiên có có ích rất lớn cho tài liệu mà ông đang nghiên cứu. Nhưng các đoạn trích khác, hướng nhiều hơn đến các khía cạnh lý thuyết, được dùng để hoàn thành Tập Ba. Engels sau này nhắc lại rằng Marx đã ‘‘ tiêm vào đầu. . . thời tiền sử, nông học, quyền sở hữu đất của Nga và Mỹ, địa chất, v.v., đặc biệt để giải quyết vấn đề lý thuyết ở một mức độ nào đó. . . đã được nhắc đến, bao gồm cả phần tiền thuê mặt bằng trong Tập III của Tư bản ” (Engels 1990b: 341) .[12] Các tập này của MEGA2 đều quan trọng hơn vì chúng dùng để làm các tin đồn huyền thoại, được lặp lại trong một số tiểu sử và nghiên cứu về Marx, rằng sau Tư bản, ông đã thỏa mãn trí tò mò về trí tuệ của mình và hoàn toàn từ bỏ việc học và nghiên cứu mới. [13]

Ba cuốn sách của MEGA2 được xuất bản trong thập kỷ trước liên quan đến tác phẩm quá cố của Engels. Tập I / 30, Werke, Artikel, Entwurfe Mai 1883 bis tháng 9 năm 1886 (Engels 2011; 1154) chứa 43 văn bản mà ông đã viết trong ba năm sau khi Marx qua đời. Trong số 29 tờ quan trọng nhất trong số này, 17 bài bao gồm các bài báo đã xuất hiện trên một số tờ báo chính của báo chí giai cấp công nhân châu Âu. Vì trong thời kỳ này, ông chủ yếu chăm chú vào việc biên tập các bản thảo Tư bản chưa hoàn chỉnh của Marx, nhưng Engels vẫn không bỏ qua việc can thiệp vào một loạt các vấn đề lý luận và chính trị đang nhức nhối. Ông cũng đưa ra một tác phẩm luận chiến nhằm vào sự trỗi dậy của chủ nghĩa lý tưởng trong giới học thuật Đức, Ludwig Feuerbach và Sự cáo chung của triết học cổ điển Đức. [14] văn bản khác, được xuất bản dưới dạng phụ lục trong tập MEGA2 này, là một số bản dịch của chính Engels và một loạt bài báo có chữ ký của các tác giả khác, những người được hưởng lợi từ sự cộng tác của ông.

MEGA2 cũng đã xuất bản một bộ thư từ mới của Engels. Tập III / 30, Briefwechsel Oktober 1889 bis tháng 11 năm 1890 (Engels 2013; 1512 trang), chứa 406 lá thư còn sót lại trong tổng số 500 lá thư trở lên mà ông đã viết trong khoảng thời gian từ tháng 10 năm 1889 đến tháng 11 năm 1890. Hơn nữa, lần đầu tiên việc đưa vào các bức thư từ những người có liên quan khác đã đánh giá cao hơn nữa những đóng góp mà Engels đã đóng góp vào sự phát triển của các đảng công nhân ở Đức, Pháp và Anh, trên một loạt các vấn đề lý luận và tổ chức. Một số nội dung được đề cập liên quan đến sự ra đời và nhiều cuộc tranh luận đang diễn ra ở Quốc tế thứ hai, đại hội thành lập diễn ra vào ngày 14 tháng 7 năm 1889.

Cuối cùng, Tập I / 32, Werke, Artikel, Entwurfe Marz 1891 bis tháng 8 năm 1895 (Engels 2010; 1590), tập hợp các bài viết trong bốn năm rưỡi cuối đời của Engels. Có một số tạp chí dành cho các tờ báo xã hội chủ nghĩa lớn thời bấy giờ, bao gồm Die Neue Zeit, Le Socialiste, và Critica Sociale, nhưng cũng có phần mở đầu và lời nói sau cho các bản tái bản khác nhau các tác phẩm của Marx và Engels, bản chép lại các bài phát biểu , các cuộc phỏng vấn và lời chào tới các đại hội quốc hội, tường thuật các cuộc trò chuyện, các tài liệu mà Engels đã soạn thảo cùng với những người khác, và một số bản dịch.

Do đó, ba tập sách này sẽ tỏ ra rất hữu ích cho việc nghiên cứu sâu hơn về những đóng góp về lý luận và chính trị muộn của ông. Nhiều ấn phẩm và hội nghị quốc tế được lên kế hoạch cho kỷ niệm hai trăm năm ngày sinh của ông (1820–2020). Mặc dù Engels sẽ không thể hiểu được hết Marx sau mười hai năm khi Marx qua đời, nhưng ông đã cống hiến sức lực của mình cho việc truyền bá chủ nghĩa Marx.

IV. Một Marx khác?
Vì sao khi xem xét lại các phê phán lịch sử trong tác phẩm của Marx đã khiến ông nổi lên trở lại? Ở một số khía cạnh nhất định, ông khác với nhà tư tưởng Mác mà nhiều người theo và những người chống đối đã trình bày trong nhiều năm — không nói đến những bức tượng đá được tìm thấy ở các quảng trường công cộng dưới chế độ không tự do của Đông Âu. Mặt khác, sẽ gây hiểu lầm khi những người quá phấn khích tung hô rằng ” Marx chưa được biết đến ” sau khi mỗi văn bản mới xuất hiện lần đầu tiên như các nghiên cứu gần đây đã đảo lộn mọi thứ mà thế giới vốn đã biết về ông. Điều mà MEGA2 cung cấp, đúng hơn, là cơ sở văn bản để suy nghĩ lại về một Marx khác biệt: không khác biệt bởi vì cuộc đấu tranh giai cấp đã loại bỏ tư tưởng của ông ấy (như một số học giả mong muốn, trong một biến thể của khúc ca cũ tác biệt ” nhà kinh tế học Marx ” ra và chống lại’ ‘nhà chính trị gia Marx’ , hay một “triết gia Marx”) và cố gắng thuyết phục mọi người rằng ông không có viết cái này, không có viết cái kia; những người đã được chuyển đổi Marx thành một kẻ giáo điều, thành kẻ thù truyền kiếp của “chủ nghĩa xã hội thực sự đang tồn tại”, chỉ biết giải quyết xung đột giai cấp.

Những tiến bộ mới đạt được trong các nghiên cứu của Marx cho thấy rằng việc chú giải công trình của Marx, cũng như nhiều lần khác trong quá khứ, ngày càng trở nên tinh vi hơn. Trong một thời gian dài, nhiều người theo chủ nghĩa Marx đã đánh giá cao các tác phẩm của Marx thời trẻ — chủ yếu là Bản thảo kinh tế và triết học năm 1844 và Hệ tư tưởng Đức — trong khi Tuyên ngôn của Đảng cộng sản vẫn là văn bản được đọc và trích dẫn rộng rãi nhất của ông. Tuy nhiên, trong những tác phẩm đầu tiên đó, người ta tìm thấy nhiều ý tưởng đã được thay thế trong tác phẩm sau này của ông. Trong một thời gian dài, khó khăn khi tiếp cận các tác phẩm nghiên cứu của Marx trong hai thập kỷ cuối đời của ông đã cản trở kiến ​​thức của chúng ta về những thành tựu quan trọng mà ông đã đạt được. Nhưng trên hết là ở Tư bản và những bản thảo sơ bộ của nó, cũng như trong những nghiên cứu trong những năm cuối của ông, mà chúng ta tìm thấy những phản ánh quý giá nhất về sự phê phán xã hội tư sản. Những điều này phản ánh kết luận cuối cùng, mặc dù không phải là cuối cùng, mà Marx đã đưa ra. Nếu được xem xét một cách nghiêm túc dưới ánh sáng của những thay đổi trên thế giới kể từ khi ông qua đời, chúng có thể vẫn sẽ hữu ích cho nhiệm vụ lý thuyết hóa, sau những thất bại của thế kỷ XX, một mô hình kinh tế – xã hội thay thế cho chủ nghĩa tư bản.

Ấn bản MEGA2 đã đưa ra lời nói dối cho tất cả những tuyên bố rằng Marx là một nhà tư tưởng, người đã luôn được biết đến như “Thế này, thế kia”. Vẫn còn rất nhiều điều để học hỏi từ Marx. Ngày nay, có thể làm được điều này bằng cách nghiên cứu không chỉ những gì ông đã viết trong các tác phẩm đã xuất bản của mình mà còn cả những câu hỏi và nghi ngờ trong các bản thảo chưa hoàn thành của ông.

 

Người dịch: Sally Mju

 

Chú thích
[1] Trong số các tác phẩm chính gần đây đánh dấu sự quan tâm trở lại này, xem Musto 2020a.

[2] Tomes II / 4.1 và II / 4.2 đã được xuất bản trước sự gián đoạn của MEGA2, trong khi Tome II / 4.3 ra mắt vào năm 2012. Cuốn sách gồm ba phần này nâng tổng số tập MEGA2 đã xuất bản lên 67 kể từ năm 1975. Trong tương lai, một số tập tiếp theo sẽ chỉ được xuất bản trong dạng in nghiêng.

[3] Đặc biệt liên quan đến nội dung thư viện Marx là việc xuất bản tập MEGA2. IV / 32, Die Bibliotheken von Karl Marx và Friedrich Engels (Marx và Engels 1999), bao gồm một mục lục 1.450 cuốn sách (trong tổng số 2.100 tập) — 2/3 trong số đó thuộc sở hữu của Marx và Engels. Việc biên soạn này trình bày tất cả các trang của mỗi tập mà Marx và Engels đã để lại chú thích và phần lề.

[4] Để xem lại tất cả 13 tập MEGA2 xuất bản từ 1998 — năm bắt đầu xuất bản lại — đến 2007, hãy xem Musto 2007. Trong tiểu luận đánh giá này, thảo luận về 15 tập — tổng cộng 20.508 trang — đã xuất bản giữa năm 2008 và 2019.

[5] Trên thực tế, Engels đã sử dụng cách diễn đạt này vào năm 1859, trong bài phê bình cuốn sách Đóng góp vào phê phán kinh tế chính trị của Marx, nhưng bài báo không có tiếng vang và thuật ngữ này chỉ bắt đầu được lưu hành sau khi xuất bản cuốn sách của ông Ludwig Feuerbach và Kết thúc Triết học cổ điển Đức.

[6] Một vài năm trước khi xuất bản MEGA2 tập I / 5, trên cơ sở ấn bản tiếng Đức của cuốn Tư tưởng Marx / Engels / Weydemeyer Die Deutsche Ideologie: Artikel, Druck- vorlagen, Entwurfe, Reinschriariesfragmente und Notizen zu I. Feuerbach und II Sankt Bruno, xuất hiện như một số đặc biệt (tập 2003) của Marx-Engels Jahrbuch, Terrell Carver và David Blank (2014) đã cung cấp một ấn bản tiếng Anh mới của cái gọi là ” Chương về Feuerbach. ” Hai tác giả tranh cãi về độ trung thực tối đa với bản gốc, hơn nữa còn chỉ trích ấn bản của Marx-Engels Jahr-buch (hiện được kết hợp trong MEGA2 quyển I / 5) với lý do rằng, phù hợp với các nhà biên tập thế kỷ hai mươi, nó sắp xếp các bản thảo rời rạc như thể chúng tạo thành bản thảo của một tác phẩm gắn kết hoàn chỉnh.

[7] Một phần nhỏ của văn bản này gần đây đã được dịch sang tiếng Anh với tên gọi ‘‘ Marx’s Economic Manuscript of 1867–68 (Excerpt) ’’ (Marx 2019).

[8] Tập II / 4.2 gần đây đã được dịch sang tiếng Anh với tên Fred Moseley (ed.), Bản thảo kinh tế của Marx năm 1864–1865 (2015).

[9] Xem Carl-Erich Vollgraf, ‘‘ Einfu¨ hrung, ’’ trong MEGA2 vol. II / 4.3: 421–74 (Marx 2012).

[10] Một số trong số chúng — như các nghị quyết và quyết nghị được trình bày trước các đại hội của Liên quốc gia — thay vào đó đã được đưa vào tuyển tập Công nhân Đoàn Kết! Quốc tế 150 năm sau (Musto 2014), xuất hiện nhân dịp kỷ niệm 150 năm thành lập tổ chức này

[11] Về những câu hỏi này, hãy xem thêm tác phẩm của Kohei Saito (một trong những người biên tập MEGA2 tập IV / 18), Chủ nghĩa kinh tế xã hội của Karl Marx: Tư bản, Bản chất và Phê bình Chưa hoàn thiện về Kinh tế Chính trị (2017).

[12] Mối quan tâm lớn của Marx đối với khoa học tự nhiên, trong một thời gian dài hầu như hoàn toàn không được biết đến, cũng được thể hiện rõ trong MEGA2 tập IV / 31, Nat- urwissenschaftliche Exzerpte und Notizen, Mitte 1877 bis Anfang 1883 (Marx và Engels 1999), trình bày các ghi chú về hóa học hữu cơ và vô cơ do Marx thực hiện sau năm 1877.

[13] Xem Marcello Musto, Những năm cuối cùng của Karl Marx: Tiểu sử trí thức (2020b). Một cột mốc quan trọng sẽ là việc xuất bản bộ sách do David Smith biên tập, Marx’s World: Global Society và Capital Accumulation in Marx’s Late Manuscripts (xuất bản năm 2021).

 

Tài liệu tham khảo
Althusser, Louis. 1996. For Marx. New York: Verso.

Bray, John Francis. 1893. Labour’s Wrongs and Labour’s Remedy. Leeds, UK: D. Green.

Carver, Terrell, and David Blank. 2014. Marx and Engels’s ‘‘German Ideology’’ Manuscripts: Presen- tation and Analysis of the ‘‘Feuerbach Chap- ter.’’New York: Palgrave Macmillan.

Engels, Friedrich. 1990a. Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Philosophy. Pp. 353–98 in Marx-Engels Collected Works, vol. 26. London: Lawrence and Wishart.

Engels, Friedrich. 1990b. ‘‘Marx, Heinrich Karl.’’ Pp. 332–43 in Marx-Engels Collected Works, vol. 27. London: Lawrence and Wishart.

Engels, Friedrich. 2010. Marx-Engels-Gesamtaus- gabe (MEGA2). Vol. I/32, Werke, Artikel, Entwu¨ rfe, Ma¨rz 1891 bis August 1895, edited by Peer Ko¨ sling. Berlin: Akademie.

Engels, Friedrich. 2011. Marx-Engels-Gesamtaus- gabe (MEGA2). Vol. I/30, Werke, Artikel, Entwu¨ rfe, Mai 1883 bis September 1886, edited by Renate Merkel-Melis. Berlin: Akademie.

Engels, Friedrich. 2013. Marx-Engels-Gesamtaus- gabe (MEGA2). Vol. III/30, Briefwechsel Oktober 1889 bis November 1890, edited by Gerd Callesen and Svetlana Gavril’cˇenko. Berlin: Akademie.

Lefebvre, Henri. 1968. Dialectical Materialism. London: Cape Editions.

Marx, Karl. 1975a. ‘‘A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Law.’’ Pp. 3–129 in Marx-Engels Collected Works, vol. 3. London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl. 1975b. ‘‘Marx’s Undertaking Not to Publish Anything in Belgium on Current Politics.’’ P. 677 in Marx-Engels Collected Works, vol. 4. London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl. 1976. ‘‘Declaration against Karl Gru¨ n.’’ Pp. 72–74 in Marx-Engels Collected Works, vol. 6. London: Lawrence and Wishart. Marx, Karl. 1977. ‘‘The Bourgeoisie and the Counter-Revolution.’’ Pp. 154–78 in Marx- Engels Collected Works, vol. 8. London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl. 1978. The Class Struggles in France, 1848 to 1850. Pp. 45–146 in Marx-Engels Collect- ed Works, vol. 10. London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl. 1985. ‘‘Confidential Communication.’’ Pp. 112–24 in Marx-Engels Collected Works, vol. London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl. 1988. Marx-Engels Collected Works. Vol. 30, Economic Manuscript of 1861–63. London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl. 2008. Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. II/13, Das Kapital: Kritik der Politischen O¨ konomie, Zweiter Band. Herausge- geben von Friedrich Engels, Hamburg 1885. Berlin: Akademie.

Marx, Karl. 2011. Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. IV/26, Exzerpte und Notizen zur Geologie, Mineralogie und Agrikulturchemie, Ma¨rz bis September 1878, edited by Anneliese Griese, Peter Kru¨ ger, and Richard Sperl. Berlin: Akademie.

Marx, Karl. 2012. Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. II/4.3, O¨ konomische Manuskripte 1863–1868, Teil 3, edited by Carl-Erich Vollgraf. Berlin: Akademie.

Marx, Karl. 2015. Marx’s Economic Manuscript of 1864–1865. Boston: Brill.

Marx, Karl. 2017. Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. IV/14, Exzerpte, Zeitungsaussch- nitte und Notizen zur Weltwirtschaftskrise (Krisenhefte), November 1857 bis Februar 1858, edited by Kenji Mori, Rolf Hecker, Izumi Omura, and Atsushi Tamaoka. Berlin: De Gruyter.

Marx, Karl. 2019. ‘‘Marx’s Economic Manuscript of 1867–68 (Excerpt).’’ Historical Materialism 27(4):162–92.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 1976. The German Ideology. Pp. 19–539 in Marx-Engels Collected Works, vol. 5. London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 1982. Marx- Engels Collected Works. Vol. 38, Letters 1844–London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 1983. Marx- Engels Collected Works. Vol. 40, Letters 1856–London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 1985. Marx- Engels Collected Works. Vol. 41, Letters 1860–London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 1987. Marx- Engels Collected Works. Vol. 42, Letters 1864–London: Lawrence and Wishart.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 1988. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. IV/4, Exzerpte und Notizen Juli bis August 1845, edited by Nelly Rumjanzewa, Ljudmila Vasina, Sora Kasmina, Marija Marinitschewa, and Alexan- der Russkich. Berlin: Dietz.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 1999a. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. IV/32, Die Bibliotheken von Karl Marx und Friedrich Engels: Annotiertes Verzeichnis des ermittelten Bestandes, edited by Hans-Peter Harstick, Richard Sperl, and Hanno Strauß. Berlin: Akademie Verlag.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 1999b. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. IV/31, Naturwissenschaftliche Exzerpte und Notizen, Mitte 1877 bis Anfang 1883, edited by Annalise Griese, Friederun Fessen, Peter Ja¨ckel, and Gerd Pawelzig. Berlin: Akademie.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 2008. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. II/11, Manuskripte zum zweiten Buch des ‘‘Kapitals,’’ 1868 bis 1881, edited by Teinosuke Otani, Ljud- mila Vasina, and Carl-Erich Vollgraf. Berlin: Akademie.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 2009. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. I/21, Werke, Artikel, Entwu¨ rfe, September 1867 bis Ma¨rz 1871, edited by Ju¨ rgen Herres. Berlin: Akademie.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 2013. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. III/12, Briefwechsel, Januar 1862 bis September 1864, edited by Galina Golovina, Tat’jana Gioeva, and Rolf Dlubek. Berlin: Akademie.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 2015. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. IV/5, Exzerpte und Notizen Juli 1845 bis Dezember 1850, edited by Georgij Bagaturija, Timm Graßmann, Aleksandr Syrov, and Ljudmila Vasina. Berlin: De Gruyter.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 2016. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. I/7, Werke, Artikel, Entwu¨ rfe, Februar bis Oktober 1848, edited by Ju¨ rgen Herren and Franxcois Melis. Berlin: De Gruyter.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 2017. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. I/5, Deutsche Ideologie, Manuskripte und Drucke (1845–1847), edited by Ulrich Pagel, Gerald Hubmann, and Christine Weckwerth. Berlin: De Gruyter.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 2018. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. I/16, Artikel Oktober 1857 bis Dezember 1858, edited by Claudia Rechel and Hanno Strauß. Berlin: De Gruyter.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 2019. Marx- Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Vol. IV/18, Exzerpte und Notizen, Februar 1864 bis Oktober 1868, November 1869, Ma¨rz, April, Juni 1870, Dezember 1872, edited by Teinosuke Otani,

Kohei Saito, and Timm Graßmann. Berlin: De Gruyter.

McLellan, David. 1975. Karl Marx. London: Fontana.

Musto, Marcello. 2007. ‘‘The Rediscovery of Karl Marx.’’ International Review of Social History 52(3):477–98.

Musto, Marcello, ed. 2014. Workers Unite! The International 150 Years Later. New York: Bloomsbury.

Musto, Marcello. 2018. Another Marx: Early Manu- scripts to the International. London: Bloomsbury Academic.

Musto, Marcello, ed. 2020a. The Marx Revival: Key Concepts and New Interpretations. Cambridge, UK: Cambridge University Press.

Musto, Marcello. 2020b. The Last Years of Karl Marx: An Intellectual Biography. Stanford, CA: Stanford University Press.

Owen, Robert. 1849. The Book of the New Moral World. London: Home Colonization Society.

Rubel, Maximilien. 1980. Marx: Life and Works. London: Macmillan.

Saito, Kohei. 2017. Karl Marx’s Ecosocialism: Capi- tal, Nature and the Unfinished Critique of Political Economy. New York: Monthly Review Press.

Smith, David, ed. Forthcoming 2021. Marx’s World: Global Society and Capital Accumulation in Marx’s Late Manuscripts. New Haven, CT: Yale University Press.

Categories
Journalism

Chiến tranh và Cánh tả

Nguyên nhân kinh tế của chiến tranh
Mặc dù khoa học chính trị đã tìm ra các động cơ tư tưởng, chính trị, kinh tế và thậm chí cả động cơ tâm lý đằng sau dẫn đến chiến tranh, nhưng lý thuyết xã hội chủ nghĩa đã có một trong những đóng góp thuyết phục nhất bằng cách nêu bật mối liên hệ giữa sự phát triển của chủ nghĩa tư bản và sự lan rộng của chiến tranh.

Trong các cuộc tranh luận của Quốc tế thứ nhất (1864-1872), César de Paepe, một trong những nhà lãnh đạo chính, đã xác định được câu hỏi về quan điểm cổ điển của phong trào công nhân: cụ thể là các cuộc chiến tranh là không thể tránh khỏi dưới chế độ sản xuất tư bản chủ nghĩa. Trong xã hội đương đại, chúng được tạo ra không phải bởi tham vọng của bọn quân phiệt hay các cá nhân nào khác mà bởi mô hình kinh tế – xã hội thống trị đã tạo ra. Phong trào xã hội chủ nghĩa cũng cho thấy những bộ phận người dân nào bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi hậu quả thảm khốc của chiến tranh. Tại đại hội của Quốc tế được tổ chức vào năm 1868, các đại biểu đã thông qua một đề nghị kêu gọi người lao động theo đuổi việc “xoá bỏ chiến tranh đến cùng ”, vì họ là những người phải trả giá bằng kinh tế hay bằng máu của mình, cho dù họ có thuộc phe chiến thắng hay phe bại trận thì đó đều là các quyết định của các giai cấp thống trị và các chính phủ đại diện cho họ. Nền văn minh trong phong trào công nhân đã dạy cho ta một bài học niềm tin rằng bất kỳ cuộc chiến tranh nào cũng nên được coi là “một cuộc nội chiến”, một cuộc đụng độ dữ dội giữa những người lao động và những người đã tước đoạt của họ những phương tiện cần thiết để tồn tại. Họ cần phải hành động kiên quyết chống lại bất kỳ cuộc chiến tranh nào, bằng cách chống lại sự ràng buộc và các phải tiến hành các cuộc tấn công , đình công. Do đó, chủ nghĩa quốc tế đã trở thành điểm cốt yếu của xã hội tương lai, với sự kết thúc của chủ nghĩa tư bản và sự cạnh tranh giữa các quốc gia tư sản trên thị trường thế giới, sẽ loại bỏ những nguyên nhân cơ bản chính của chiến tranh.

Trong số những tiền nhân của chủ nghĩa xã hội, Claude Henri de Saint-Simon đã có lập trường quyết định chống lại tất cả chiến tranh và xung đột xã hội, coi cả hai đều là những trở ngại đối với sự tiến bộ cơ bản của sản xuất công nghiệp. Karl Marx đã không phát triển trong bất kỳ bài viết nào của mình quan điểm của ông về chiến tranh, và chúng cũng rất mâu thuẫn và đôi khi rời rạc. Cũng như không hướng dẫn gì để có thái độ đúng đắn đối với nó. Khi ông lựa chọn giữa các phe đối lập, quan điểm duy nhất mà ông đưa ra là sự phản đối của ông đối với nước Nga Sa hoàng, nước mà ông coi là tiền đồn của phản cách mạng và là một trong những rào cản chính đối với sự giải phóng của giai cấp công nhân. Trong Capital (1867), ông cho rằng bạo lực là một động lực kinh tế, là “bà đỡ của mọi xã hội cũ thai nghén một xã hội mới”. Nhưng ông không coi chiến tranh là con đường tắt quan trọng cho sự chuyển đổi cách mạng của xã hội, và mục đích chính trong hoạt động chính trị của ông là cam kết công nhân tuân theo nguyên tắc đoàn kết quốc tế. Như Friedrich Engels cũng đã lập luận, công nhân nên hành động kiên quyết ở từng quốc gia để chống lại sự suy yếu của cuộc đấu tranh giai cấp vì kẻ thù bên ngoài có thể làm suy yếu, tuyên truyền và đe dọa đến họ bất cứ lúc nào khi chiến tranh bùng nổ. Trong nhiều bức thư gửi các nhà lãnh đạo phong trào công nhân, Engels nhấn mạnh sức mạnh ý thức hệ là cái bẫy của chủ nghĩa yêu nước và sự trì hoãn đối với cách mạng vô sản gây ra bởi làn sóng chủ nghĩa sô vanh. Hơn nữa, trong Anti-Dühring (1878), sau một phân tích về tác dụng của gia tăng của thứ vũ khí giết người, ông tuyên bố rằng nhiệm vụ của chủ nghĩa xã hội là “thổi bay chủ nghĩa quân phiệt và tất cả các đội quân thường trực”.

Chiến tranh là một câu hỏi quan trọng đối với Engels đến nỗi ông đã dành một trong những tác phẩm cuối cùng của mình cho nó. Trong “Châu Âu có thể giải giáp được không?” (1893), ông lưu ý rằng trong 25 năm trước đó, mọi cường quốc đều cố gắng vượt qua các đối thủ của mình về mặt quân sự và chuẩn bị chiến tranh. Điều này liên quan đến mức độ sản xuất vũ khí chưa từng có và đưa Lục địa già đến gần hơn với “một cuộc chiến hủy diệt mà thế giới chưa từng thấy”. Theo đồng tác giả của Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848), “Hệ thống quân đội thường trực đã được đưa đến mức cực đoan trên khắp châu Âu đến mức nó phải mang lại sự tàn phá kinh tế cho các dân tộc do gánh nặng quân sự, hoặc nếu không thoái hóa thành tổng chiến tranh”. Trong phân tích của mình, Engels không quên nhấn mạnh rằng các đội quân thường trực được duy trì chủ yếu vì mục đích chính trị nội bộ cũng như mục đích quân sự bên ngoài. Họ dự định “cung cấp sự bảo vệ ít với kẻ thù bên ngoài và nhiều với kẻ thù bên trong”, bằng cách tăng cường lực lượng để đàn áp các cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản và công nhân. Vì các tầng lớp bình dân phải trả giá nhiều hơn bất kỳ ai khác về chi phí chiến tranh, thông qua thuế và cung cấp quân đội cho nhà nước, thế nên phong trào công nhân nên đấu tranh để “giảm dần thời hạn phục vụ [quân đội] theo hiệp ước quốc tế” và đấu tranh phá bỏ quân đội như là cách duy nhất để “đảm bảo hoà bình”.

Những bài học và thất bại
Không lâu trước khi việc tranh luận lý thuyết trong thời bình trở thành vấn đề chính trị quan trọng nhất của thời đại, khi phong trào công nhân phải đối mặt với những tình huống thực tế, trong đó những người đại diện của họ ban đầu phản đối chiến tranh. Trong cuộc xung đột Pháp-Phổ năm 1870 (diễn ra trước Công xã Paris), các đại biểu Đảng Dân chủ Xã hội là Wilhelm Liebknecht và August Bebel đã lên án các mục tiêu thôn tính của nước Đức Bismarck và bỏ phiếu chống lại các khoản tín dụng chiến tranh. Quyết định “phản đối dự luật xin thêm kinh phí để tiếp tục chiến tranh” khiến họ bị kết án hai năm tù vì tội phản quốc nặng nhất, nhưng nó đã giúp cho giai cấp công nhân thấy một cách khác để xây dựng lực lượng trong thời khủng hoảng.

Khi các cường quốc châu Âu tiếp tục bành trướng chủ nghĩa đế quốc, tranh cãi về chiến tranh ngày càng trở nên nặng nề hơn trong các cuộc tranh luận của Quốc tế thứ hai (1889-1916). Một nghị quyết được thông qua tại đại hội thành lập đã coi hòa bình là “điều kiện tiên quyết không thể thiếu của bất kỳ sự giải phóng nào của người lao động”. Chính sách hòa bình được cho là của giai cấp tư sản đã bị chế giễu và được coi là một trong những “hòa bình có vũ trang” và vào năm 1895, Jean Jaurès, lãnh đạo của Đảng Xã hội Pháp (SFIO), đã có một bài phát biểu tại quốc hội, trong đó nphổ biến nhất chính ông đã tổng kết những điều còn lo ngại về cánh tả: “Xã hội bạo lực và hỗn loạn của ta vẫn còn, ngay cả khi nó muốn hòa bình, ngay cả khi nó đang ở trong tình trạng ôn hoà rõ ràng, nhưng, giống như một đám mây đang ngủ trong cơn bão, nó vẫn đang mang mầm mống chiến tranh bên trong”

Khi Weltpolitik – chính sách hiếu chiến của Đế quốc Đức nhằm mở rộng quyền lực trên trường quốc tế – thay đổi bối cảnh địa chính trị, các nguyên tắc chống quân phiệt đã ăn sâu vào phong trào công nhân và ảnh hưởng đến các cuộc thảo luận về xung đột vũ trang. Chiến tranh không còn được coi là chỉ mở ra cơ hội cách mạng và đẩy nhanh sự phá vỡ hệ thống (một ý tưởng của phe Cánh tả quay trở lại câu chuyện “không có cuộc cách mạng nào mà không có cuộc cách mạng” của Maximilien Robespierre). Bây giờ nó được coi là một mối nguy hiểm vì những hậu quả đau buồn của nó đối với giai cấp vô sản trong tình trạng đói, nghèo và thất nghiệp. Do đó, nó gây ra một mối đe dọa nghiêm trọng đối với các lực lượng tiến bộ, và như Karl Kautsky đã viết trong Cuộc cách mạng xã hội (1902), trong trường hợp chiến tranh xảy ra, họ sẽ “phải gánh vác nặng nề những nhiệm vụ không cần thiết”, và điều này sẽ là kết quả cuối cùng – chiến thắng xa hơn là mang chiến thắng đến gần.

Nghị quyết “Về chủ nghĩa quân phiệt và xung đột quốc tế”, được Quốc tế II thông qua tại Đại hội Stuttgart năm 1907, tóm tắt lại tất cả những điểm chính đã trở thành di sản chung của phong trào công nhân. Trong số này có: bỏ phiếu phản đối ngân sách quân sự, ác cảm với quân đội thường trực và ưu tiên hệ thống dân quân của nhân dân và ủng hộ kế hoạch thành lập tòa án trọng tài để giải quyết các xung đột quốc tế một cách hòa bình. Điều này không bao gồm việc tổ chức các cuộc tổng tấn công chống lại bất kỳ loại chiến tranh nào, như Gustave Hervé đề xuất, vì phần lớn những người có mặt cho rằng điều này quá cực đoan và quá Manichaean [Một loại tôn giáo – N.D]. Nghị quyết kết thúc với một bản sửa đổi do Rosa Luxemburg, Vladimir Lenin và Yulii Martov soạn thảo, trong đó tuyên bố rằng “trong trường hợp chiến tranh nổ ra […], nghĩa vụ [của những người theo chủ nghĩa xã hội] phải can thiệp để sự chấm dứt nhanh chóng, và tập trung quyền lực công nhân, tận dụng cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị do chiến tranh tạo ra, để đánh động quần chúng và do đó đẩy nhanh sự sụp đổ của chế độ giai cấp tư bản ”. Các điều này không bắt buộc Đảng Dân chủ Xã hội Đức (SPD) thực hiện bất kỳ thay đổi nào về đường lối chính trị, nên các đại diện của đảng này cũng đã bỏ phiếu ủng hộ chính sách trên. Đó là văn bản, như đã được sửa đổi, và là văn kiện cuối cùng về chiến tranh được sự ủng hộ nhất trí của Quốc tế II.

Sự cạnh tranh gay gắt hơn giữa các nước tư bản trên thị trường thế giới, cùng với sự bùng nổ của một số xung đột quốc tế đã làm cho bức tranh thế giới chung càng trở nên đáng báo động. Jaurès đã xuất bản TNew Army (1911), trong đó ông khuyến khích thảo luận về một chủ đề trọng tâm khác của thời kỳ này: sự khác biệt giữa các cuộc chiến tranh tấn công và phòng thủ và thái độ cần với các cuộc chiến tranh sau này, kể cả trong trường hợp nền độc lập của một quốc gia bị đe dọa. Đối với Jaurès, nhiệm vụ duy nhất của quân đội phải là bảo vệ quốc gia chống lại bất kỳ cuộc tấn công gây hấn nào, hoặc bất kỳ kẻ xâm lược nào không chấp nhận giải quyết tranh chấp thông qua hòa giải. Tất cả các hành động quân sự thuộc thể loại này nên được coi là hợp pháp. Phê phán sáng suốt của Luxemburg về quan điểm này đã chỉ ra rằng “các hiện tượng lịch sử như chiến tranh hiện đại không thể được đo lường bằng thước đo “công lý” hoặc thông qua một lược đồ trên giấy về “phòng thủ và xâm lược”. Theo quan điểm của bà ấy, cần phải ghi nhớ sự khó khăn trong việc xác định xem một cuộc chiến tranh thực sự là tấn công hay phòng thủ, hoặc liệu nhà nước bắt đầu nó đã cố tình quyết định tấn công hay đã bị buộc phải làm như vậy vì các chiến thuật chiến tranh luôn được đưa ra bởi quốc gia đối lập. Do đó, bà nghĩ rằng sự khác biệt nên được loại bỏ và phê phán thêm ý tưởng của Jaurès về “quốc gia vũ trang”, với lý do rằng nó cuối cùng có xu hướng thúc đẩy quá trình quân sự hóa ngày càng tăng trong xã hội.

Nhiều năm trôi qua, Quốc tế II ngày càng ít cam kết với chính sách hành động ủng hộ hòa bình. Sự phản đối của họ đối với việc tái vũ trang và chuẩn bị chiến tranh rất mờ nhạt, và phe ôn hòa và hợp pháp của SPD đã đứng ra ủng hộ các khoản tín dụng quân sự – và sau đó là cho việc mở rộng thuộc địa – để đổi lấy việc được cấp nhiều quyền tự do chính trị hơn ở Đức. Các nhà lãnh đạo quan trọng và các nhà lý thuyết lỗi lạc, chẳng hạn như Gustav Noske, Henry Hyndman và Antonio Labriola, là những người đã ủng họ chiến tranh. Sau đó, đa số các Đảng viên Đảng Dân chủ Xã hội Đức, Chủ nghĩa Xã hội Pháp, các nhà lãnh đạo Đảng Lao động Anh và các nhà cải cách châu Âu cũng đã bỏ phiếu ủng hộ Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918). Bài học này đã có những hậu quả tai hại. Những ý tưởng cho rằng “lợi ích về không nên bị độc quyền bởi các nhà tư bản, phong trào công nhân đã cho thấy mục đích bành trướng của các giai cấp thống trị và đã bị hệ tư tưởng dân tộc chủ nghĩa bao trùm. Quốc tế thứ hai tỏ ra hoàn toàn bất lực trước cuộc chiến, hoàn toàn thất bại trong mục tiêu họ đặt ra : bảo vệ hòa bình.

Lenin và các đại biểu khác tại hội nghị Zimmerwald (1915) – trong đó có Lev Trotsky, người đã soạn thảo bản tuyên ngôn cuối cùng – đã thấy trước rằng “trong nhiều thập kỷ hậu quả của chiến tranh sẽ tiêu thụ toàn bộ tinh thần dân tộc, phá hoại những cải tiến xã hội và cản trở bất kỳ tiến bộ nào”. Trong mắt họ, chiến tranh đã bộc lộ “hình thái trần trụi của chủ nghĩa tư bản hiện đại, đã trở nên không thể dung hòa không chỉ với lợi ích của quần chúng lao động […] mà ngay cả với những điều kiện đầu tiên trong việc sống còn của cộng đồng con người”. Lời cảnh báo này chỉ được một bộ phận thiểu số trong phong trào công nhân chú ý, cũng như lời kêu gọi của tất cả công nhân châu Âu tại Hội nghị Kienthal (1916): “Chính phủ của các bạn và báo chí của họ nói với bạn rằng phải tiếp tục chiến tranh để tiêu diệt chủ nghĩa quân phiệt. Họ đang lừa dối bạn! Chiến tranh chưa bao giờ giết chết chiến tranh. Thật vậy, nó khơi dậy cảm xúc và mong muốn được trả thù. Bằng cách này, khi ghi ơn sự hy sinh của bạn, họ bao bọc bạn trong một vòng tròn địa ngục ”. Cuối cùng các văn bản trên đã phá vỡ cách tiếp cận với chiến tranh của Quốc hội Stuttgart, nơi đã đưa ra tài liệu cuối cùng, kêu gọi các tòa án trọng tài quốc tế tại Kienthal, tuyên bố rằng “ảo tưởng của chủ nghĩa hòa bình tư sản” sẽ không làm gián đoạn vòng xoáy chiến tranh mà sẽ giúp bảo tồn nền hệ thống kinh tế – xã hội hiện có. Cách duy nhất để ngăn chặn các cuộc xung đột quân sự trong tương lai là quần chúng bình dân chinh phục quyền lực chính trị và lật đổ tài sản tư bản.

Rosa Luxemburg và Vladimir Lenin là người tiên phong mạnh mẽ nhất trong cuộc chiến này. Luxemburg đã mở rộng sự hiểu biết lý thuyết về Cánh tả và cho thấy chủ nghĩa quân phiệt là xương sống quan trọng của nhà nước như thế nào. Thể hiện một niềm tin và sức thuyết phục không mà các nhà lãnh đạo Cộng Sản khác không thể sánh bằng, bà cho rằng “Chiến tranh trong chiến tranh!” là khẩu hiệu phải trở thành “nền tảng của chính trị giai cấp công nhân”. Như bà đã viết trong Cuộc khủng hoảng của nền dân chủ xã hội (1916), còn được gọi là Cuốn sách nhỏ của Junius, Quốc tế thứ hai đã thất bại vì nó không “đạt được một chiến thuật và hành động chung của giai cấp vô sản ở tất cả các nước”. Từ đó trở đi, “mục tiêu chính” của giai cấp vô sản do đó phải là “chống đế quốc và ngăn chặn chiến tranh, trong hòa bình cũng như trong chiến tranh”.

Trong Chủ nghĩa xã hội và Chiến tranh (1915) và nhiều tác phẩm khác trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, công lao to lớn của Lenin là đã xác định được hai câu hỏi cơ bản. Câu thứ nhất liên quan đến việc “làm sai lệch lịch sử” – bất cứ khi nào giai cấp tư sản cố gắng gán một “ý thức tiến bộ về giải phóng dân tộc” cho một cuộc chiến tranh “cướp bóc”,thì chúng sẽ được tiến hành với mục đích duy nhất là quyết định xem lần này những kẻ hiếu chiến nào sẽ chiến thắng áp bức các dân tộc khác và để gia tăng sự bất bình đẳng của chủ nghĩa tư bản. Thứ hai là việc che đậy những mâu thuẫn của những người theo chủ nghĩa cải cách xã hội – hay “những người theo chủ nghĩa sô vanh xã hội”, như cách gọi của ông – những người cuối cùng đã tán thành những lời biện minh cho chiến tranh mặc dù họ đã định nghĩa đó là một hoạt động “tội phạm” trong các nghị quyết được Quốc tế thứ hai thông qua. Đằng sau tuyên bố “bảo vệ tổ quốc” của họ là cái quyền mà một số cường quốc đã tự cho mình để “cướp bóc các thuộc địa và đàn áp các dân tộc ngoại bang”. Chiến tranh không phải để bảo vệ “sự tồn tại của các quốc gia” mà là “để bảo vệ các đặc quyền, sự thống trị, cướp bóc và bạo lực” của các “giai cấp tư sản đế quốc” khác nhau. Những người theo chủ nghĩa xã hội đầu hàng lòng yêu nước đã thay thế cuộc đấu tranh giai cấp bằng một yêu sách về “những phần nhỏ lợi nhuận mà giai cấp tư sản dân tộc thu được thông qua việc cướp bóc các nước khác”. Theo đó, Lenin ủng hộ “chiến tranh phòng thủ” – không phải, nghĩa là bảo vệ tổ quốc của các nước châu Âu à la Jaurès, mà là “cuộc chiến tranh chính nghĩa” của “các dân tộc bị áp bức và bị khuất phục”, những người đã bị “cướp bóc và bị tước đoạt đi các quyền của họ” Bởi “quyền hạn sở hữu nô lệ lớn ”. Luận điểm nổi tiếng nhất của cuốn sách nhỏ này – rằng những người cách mạng nên tìm cách “biến cuộc chiến tranh đế quốc thành nội chiến” – ngụ ý rằng những người thực sự muốn có một “nền hòa bình dân chủ lâu dài” phải tiến hành “cuộc nội chiến chống lại chính phủ của họ và giai cấp tư sản”. Lenin tin chắc điều mà lịch sử sau này cho thấy là không chính xác: rằng bất kỳ cuộc đấu tranh giai cấp nào được tiến hành nhất quán trong thời kỳ chiến tranh sẽ “tất yếu” tạo ra tinh thần cách mạng trong quần chúng.

Đương phân chia ranh giới
Chiến tranh thế giới thứ nhất đã tạo ra sự chia rẽ không chỉ trong Quốc tế thứ hai mà còn cả phong trào vô chính phủ. Trong một bài báo được xuất bản ngay sau khi bùng nổ xung đột, Kropotkin đã viết rằng “nhiệm vụ của bất kỳ người nào nắm giữ ý tưởng về sự tiến bộ của loài người là dẹp tan cuộc xâm lược của Đức ở Tây Âu”. Tuyên bố này, bị nhiều người coi ông đã bỏ qua nguyên tắc ban đầu mà ông đã chiến đấu cả đời, là một nỗ lực của ông để vượt ra ngoài khẩu hiệu “tổng đình công chống chiến tranh” – vốn đã không được quần chúng lao động chú ý – và để tránh sự suy thoái chung của chính trị châu Âu mà kết quả sẽ là chiến thắng của Đức. Theo quan điểm của Kropotkin, nếu những kẻ chống quân phiệt vẫn trơ trọi, chúng sẽ gián tiếp hỗ trợ kế hoạch chinh phục nước khác của những kẻ xâm lược và trở ngại do đó sẽ càng khó vượt qua hơn đối với những người chiến đấu cho một cuộc cách mạng xã hội.

Trong một câu trả lời cho Kropotkin, nhà vô chính phủ người Ý Enrico Malatesta lập luận rằng, mặc dù ông không phải là người theo chủ nghĩa hòa bình và cho rằng việc cầm vũ khí trong một cuộc chiến tranh giải phóng là hợp pháp, nhưng chiến tranh thế giới không – như tuyên truyền tư sản đã khẳng định – một cuộc đấu tranh “chống kẻ thù chung” là cuộc chiến tranh của nền dân chủ, mà đó chỉ cho thấy sự khuất phục của giai cấp thống trị đối với quần chúng lao động. Ông nhận thức được rằng “một chiến thắng của Đức chắc chắn sẽ đánh dấu chiến thắng của chủ nghĩa quân phiệt, nhưng chiến thắng của quân Đồng minh cũng có nghĩa là sự thống trị của Nga-Anh ở châu Âu và châu Á”.

Trong Tuyên ngôn số mười sáu (1916), Kropotkin đề cao nhu cầu “chống lại kẻ xâm lược đứng đàu trong việc hủy diệt mọi hy vọng giải phóng của chúng ta”. Chiến thắng của Ba Bên chống lại nước Đức sẽ ít mang lại những trở ngại cho phong trào công nhân và ít làm suy yếu các quyền tự do hiện có hơn. Ở phía bên kia, Malatesta và những người đồng ký tên trong bản tuyên ngôn phản chiến của Tổ chức quốc tế vô chính phủ (1915) đã tuyên bố: “Không thể phân biệt được giữa chiến tranh tấn công và phòng thủ”. Hơn nữa, họ nói thêm rằng “Không ai trong số những kẻ xâm lược có quyền yêu cầu nền văn minh, cũng như không ai trong số họ được quyền yêu cầu quyền tự vệ chính đáng.” Họ nhấn mạnh rằng Chiến tranh thế giới thứ nhất là một giai đoạn tiếp theo trong cuộc xung đột giữa các nhà tư bản của các cường quốc đế quốc khác nhau, vốn đang được tiến hành bằng giọt máu của giai cấp công nhân. Malatesta, Emma Goldman, Ferdinand Nieuwenhuis và tuyệt đại đa số phong trào vô chính phủ tin rằng việc ủng hộ các chính phủ tư sản là một sai lầm không thể tha thứ. Thay vào đó, không cần “nếu” hay “nhưng” [không khoan nhượng], họ dán khẩu hiệu “không có người và không có xu nào cho quân đội”, họ kiên quyết từ chối ngay cả bất kỳ sự hỗ trợ gián tiếp nào cho việc ủng hộ chiến tranh.

Thái độ đối với cuộc chiến cũng làm dấy lên tranh luận trong phong trào nữ quyền. Nhu cầu phụ nữ thay thế những người đàn ông nhập ngũ trong những công việc từ lâu là độc quyền của nam giới – với mức lương thấp hơn nhiều, trong điều kiện bóc lột quá mức – đã khuyến khích sự lan truyền của tư tưởng sô vanh trong một bộ phận đáng kể của phong trào đấu tranh mới chớm nở. Một số nhà lãnh đạo của phong trào đã đi xa hơn để kiến ​​nghị các luật cho phép phụ nữ nhập ngũ trong các lực lượng vũ trang. Việc vạch trần các chính phủ trùng lặp [ chính phủ không khác gì trong xã hội cũ]- trong việc đánh đuổi kẻ thù ngay từ đầu, đã sử dụng chiến tranh để đẩy lùi các cải cách xã hội cơ bản – là một trong những thành tựu quan trọng nhất của các nữ lãnh đạo cộng sản thời bấy giờ. Clara Zetkin, Alexandra Kollontai, Sylvia Pankhurst và tất nhiên, Rosa Luxemburg là một trong những người đầu tiên bắt đầu sáng suốt và can đảm trên con đường sẽ cho các thế hệ kế tiếp thấy cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa quân phiệt là cần thiết như thế nào đối với cuộc đấu tranh chống chế độ phụ quyền. Sau đó, phản đối chiến tranh đã trở thành một phần đặc biệt của Ngày Quốc tế Phụ nữ và phản đối ngân sách chiến tranh khi bùng nổ bất kỳ cuộc xung đột mới nào là đặc điểm nổi bật trong nhiều nền tảng của phong trào nữ quyền quốc tế.

Đích đến không có chỗ cho những quan điểm biện minh sai trái
Sự chia rẽ sâu sắc giữa những người cách mạng và những người theo chủ nghĩa cải cách đã mở rộng miệng hố chiến lược sau khi Liên Xô ra đời và sự lớn mạnh của chủ nghĩa giáo điều tư tưởng trong những năm 1920 và 1930. Sự chia rẽ đã hủy diệt mọi liên minh chống chủ nghĩa quân phiệt giữa Quốc tế Cộng sản (1919-1943) và châu Âu. Các đảng Xã hội và Dân chủ Xã hội. Sau khi ủng hộ chiến tranh, các đảng thành lập Quốc tế Lao động và Xã hội Chủ nghĩa (1923-1940) đã mất hết uy tín trong mắt những người cộng sản. Ý tưởng của chủ nghĩa Lenin về việc “biến chiến tranh đế quốc thành nội chiến” vẫn còn tồn tại ở Moscow, nơi các chính trị gia và nhà lý luận hàng đầu cho rằng một “năm 1914 mới” là vấn đề không thể tránh khỏi. Vì vậy, cả hai bên, cuộc nói chuyện chủ yếu là phải làm gì nếu một cuộc chiến mới nổ ra hơn là làm thế nào để ngăn chặn một cuộc chiến ngay từ đầu. Các khẩu hiệu và tuyên bố về nguyên tắc cơ bản khác với những gì dự kiến ​​sẽ xảy ra nền tất cả các cuộc thảo luận sau đó chuyển thành hành động chính trị. Trong số những tiếng nói chỉ trích trong phe Cộng sản là của Nikolai Bukharin, một người đề xướng khẩu hiệu “đấu tranh cho hòa bình”, và trong số các nhà lãnh đạo Nga càng tin rằng đó là “một trong những vấn đề quan trọng của thế giới đương đại”; và Georgi Dimitrov, người cho rằng không phải tất cả các cường quốc đều phải chịu trách nhiệm như nhau đối với mối đe dọa chiến tranh, và ông ủng hộ việc liên kết với các đảng cải cách để xây dựng một mặt trận bình dân rộng rãi chống lại chiến tranh. Cả hai quan điểm này đều trái ngược với quan điểm chính thống của Liên Xô, vốn không cập nhật các phân tích lý thuyết, lặp lại rằng nguy cơ chiến tranh được xây dựng như nhau, và không có sự phân biệt, đối với tất cả các cường quốc đế quốc, chiến tranh nào cũng là chiến tranh.

Quan điểm của Mao Trạch Đông về vấn đề này khá khác nhau. Khi đứng đầu phong trào giải phóng chống lại sự xâm lược của Nhật Bản, ông đã viết trong cuốn Về chiến tranh kéo dài (1938) rằng “các cuộc chiến tranh chính nghĩa” – trong đó những người cộng sản nên tích cực tham gia – được “ban cho một sức mạnh to lớn, có thể biến đổi nhiều thứ hoặc dọn đường cho sự biến đổi của họ”. Do đó, chiến lược đề xuất của Mao là “phản đối chiến tranh phi nghĩa bằng chiến tranh chính nghĩa” và hơn nữa là “tiếp tục chiến tranh cho đến khi đạt được mục tiêu chính trị của nó”. Lập luận cho “tính toàn năng của chiến tranh cách mạng” tái diễn trong Các vấn đề của chiến tranh và chiến lược (1938), ở đó ông lập luận rằng “chỉ có súng mới có thể biến đổi cả thế giới”, và rằng “vũ trang nắm quyền, giải quyết vấn đề do chiến tranh, là nhiệm vụ trung tâm và là hình thức cao nhất của cách mạng ”.

Ở châu Âu, bạo lực ngày càng leo thang của mặt trận Đức Quốc xã-Phát xít, ở trong nước cũng như ở nước ngoài, và sự bùng nổ của Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945) đã tạo ra một kịch bản còn bất bình hơn cả cuộc chiến 1914-18. Sau khi quân đội của Hitler tấn công Liên Xô vào năm 1941, cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại kết thúc với sự thất bại của chủ nghĩa Quốc xã đã trở thành một yếu tố trung tâm trong đoàn kết dân tộc Nga đến nỗi nó vẫn tồn tại sau sự sụp đổ của Bức tường Berlin và kéo dài cho đến ngày nay.

Với sự phân chia thế giới sau chiến tranh thành hai khối, Joseph Stalin đã dạy rằng nhiệm vụ chính của phong trào Cộng sản quốc tế là bảo vệ Liên bang Xô viết. Việc tạo ra một vùng đệm của tám quốc gia ở Đông Âu (bảy quốc gia sau khi Nam Tư rời khỏi) là một trụ cột trung tâm của chính sách này. Cũng trong thời gian này, Học thuyết Truman đánh dấu sự ra đời của một loại hình chiến tranh mới: Chiến tranh Lạnh. Để hỗ trợ các lực lượng chống cộng sản ở Hy Lạp, trong Kế hoạch Marshall (1948) và việc thành lập NATO (1949), Hợp chúng quốc Hoa Kỳ đã góp sức cho các lực lượng ở Tây Âu. Liên Xô đáp trả bằng Hiệp ước Warsaw (1955). Những mâu thuẫn này đã dẫn đến một cuộc chạy đua vũ trang lớn, hơn hết ký ức về Hiroshima và Nagasaki cũng liên quan đến việc phổ cập các vụ thử bom hạt nhân.

Từ năm 1961, dưới sự lãnh đạo của Nikita Khrushchev, Liên Xô bắt đầu một đường lối chính trị mới được gọi là “chung sống hòa bình”. Sự chuyển hướng này, với trọng tâm là không can thiệp và tôn trọng chủ quyền quốc gia, cũng như hợp tác kinh tế với các nước tư bản, được cho là nhằm ngăn chặn nguy cơ xảy ra chiến tranh thế giới thứ ba (mà cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba cho thấy có khả năng xảy ra vào năm 1962) và để ủng hộ lập luận rằng chiến tranh không phải là không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, nỗ lực hợp tác mang tính xây dựng này chỉ nhằm vào Hoa Kỳ, không phải các quốc gia của “chủ nghĩa xã hội thực sự đang tồn tại”. Năm 1956, Liên Xô đã dập tắt một cuộc nổi dậy ở Hungary, và các Đảng Cộng sản Tây Âu đã không lên án mà còn biện minh cho hành động can thiệp quân sự dưới danh nghĩa bảo vệ khối xã hội chủ nghĩa. Palmiro Togliatti, chẳng hạn, bí thư Đảng Cộng sản Ý, đã tuyên bố: “Chúng tôi đứng về phía chính mình ngay cả khi nó mắc sai lầm”. Hầu hết những người chia sẻ vị trí này đều tiếc nuối cay đắng trong những năm sau đó, khi họ hiểu được những tác động tàn khốc trong chiến dịch của Liên Xô.

Các sự kiện tương tự đã diễn ra ở đỉnh cao của giai đoạn chung sống hòa bình, vào năm 1968 tại Turkey. Trước những yêu cầu dân chủ hóa và phi tập trung hóa kinh tế trong Mùa xuân Praha, Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Liên Xô đã nhất trí cử nửa triệu binh sĩ và hàng nghìn xe tăng. Tại đại hội của Đảng Công nhân Thống nhất Ba Lan năm 1968, Leonid Brezhnev giải thích hành động này bằng cách đề cập đến điều mà ông gọi là “chủ quyền hạn chế” của các nước Hiệp ước Warsaw: “Khi các thế lực thù địch với chủ nghĩa xã hội cố gắng xoay chuyển sự phát triển của một số nước xã hội chủ nghĩa thành các đất nước theo chủ nghĩa tư bản, nó không chỉ trở thành vấn đề của cả nước quan tâm, mà là vấn đề chung và mối quan tâm của tất cả các nước xã hội chủ nghĩa ”. Theo logic phản dân chủ này, định nghĩa thế nào là và không phải là “chủ nghĩa xã hội” đương nhiên rơi vào quyết định độc đoán của các nhà lãnh đạo Liên Xô. Nhưng lần này các nhà phê bình phe Cánh tả xuất hiện nhiều hơn và thậm chí đại diện cho đa số. Mặc dù sự phản đối hành động của Liên Xô không chỉ được thể hiện qua các phong trào Cánh tả Mới mà còn bởi đa số các đảng Cộng sản, bao gồm cả Trung Quốc, nhưng người Nga đã không rút lui mà thực hiện một quá trình mà họ gọi là “bình thường hóa”. Liên Xô tiếp tục dành một phần đáng kể nguồn lực kinh tế của mình cho chi tiêu quân sự, và điều này đã giúp củng cố một nền văn hóa độc tài trong xã hội. Bằng cách này, nó đã làm mất vĩnh viễn thiện chí của phong trào hòa bình, vốn đã trở nên lớn hơn thông qua các cuộc vận động chống chiến tranh ở Việt Nam.

Một trong những cuộc chiến tranh quan trọng nhất trong thập kỷ tiếp theo bắt đầu với cuộc xâm lược Afghanistan của Liên Xô. Năm 1979, Hồng quân một lần nữa trở thành công cụ chính trong chính sách đối ngoại của Matxcơva, lực lượng này tiếp tục đòi quyền can thiệp vào nơi mà họ mô tả là “khu vực an ninh” của riêng mình. Quyết định thiếu sáng suốt đã biến thành một cuộc phiêu lưu mệt mỏi kéo dài hơn mười năm, gây ra một số lượng lớn người chết và tạo ra hàng triệu người tị nạn. Vào dịp này, phong trào Cộng sản quốc tế ít kín tiếng hơn nhiều so với trước đây liên quan đến các cuộc xâm lược của Liên Xô vào Hungary và Tiệp Khắc. Tuy nhiên, cuộc chiến tranh mới này thậm chí còn bộc lộ rõ ​​ràng hơn cho dư luận quốc tế về sự chia rẽ giữa “chủ nghĩa xã hội thực sự đang tồn tại” và một lựa chọn chính trị thay thế dựa trên hòa bình và phản đối chủ nghĩa quân phiệt.

Nhìn chung, những can thiệp quân sự này không chỉ chống lại việc cắt giảm vũ khí nói chung mà còn làm mất uy tín và làm suy yếu chủ nghĩa xã hội trên toàn cầu. Liên Xô ngày càng được coi là một cường quốc hành động theo những cách không giống như Hoa Kỳ, mà kể từ khi Chiến tranh Lạnh bắt đầu, đã ít nhiều bí mật hậu thuẫn cho các cuộc đảo chính và giúp lật đổ các chính phủ được bầu cử dân chủ theo nhiều cách khác hơn hai mươi quốc gia trên thế giới. Cuối cùng, “cuộc chiến tranh xã hội chủ nghĩa” năm 1977-1979 giữa Campuchia và Việt Nam; Trung Quốc và Việt Nam, trong bối cảnh xung đột Trung-Xô, đã làm tiêu tan bất cứ đòn bẩy nào của hệ tư tưởng “chủ nghĩa Mác-Lê-nin” (đã xa rời nền tảng ban đầu do Marx và Engels đặt ra ) đã quy kết chiến tranh hoàn toàn là nguyên nhân dẫn đến sự mất cân bằng kinh tế của chủ nghĩa tư bản.

Cánh tả là chống lại chiến tranh
Chiến tranh Lạnh kết thúc không làm giảm bớt sự can thiệp vào vấn đề của các quốc gia khác, cũng như không làm tăng quyền tự do lựa chọn chế độ chính trị của mỗi người dân. Nhiều cuộc chiến tranh – ngay cả khi không có sự ủy nhiệm của Liên hợp quốc và được định nghĩa, một cách vô lý, là “nhân đạo” – do Hoa Kỳ thực hiện trong 25 năm qua, nên được bổ sung thêm các hình thức xung đột mới, các biện pháp trừng phạt bất hợp pháp và chính trị, kinh tế và điều hành phương tiện truyền thông, chứng minh rằng sự phân chia thế giới lưỡng cực giữa hai siêu cường không nhường chỗ cho kỷ nguyên tự do và tiến bộ được hứa hẹn bởi câu thần chú tân tự do về “Trật tự thế giới mới”. Trong bối cảnh đó, nhiều lực lượng chính trị từng tuyên bố các giá trị của Cánh tả đã tham gia vào một số cuộc chiến. Từ Kosovo đến Iraq và Afghanistan – chỉ đề cập đến các cuộc chiến chính do NATO tiến hành kể từ khi Bức tường Berlin sụp đổ – các lực lượng này đều ủng hộ can thiệp vũ trang và ngày càng ít phân biệt với phe Cánh hữu.

Cuộc chiến Nga-Ukraine một lần nữa khiến phe Cánh tả phải đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan về cách phản ứng khi chủ quyền của một quốc gia bị tấn công. Việc không lên án cuộc xâm lược của Nga đối với Ukraine là một sai lầm chính trị của chính phủ Venezuela và điều đó làm cho những lời tố cáo về những hành động xâm lược có thể xảy ra trong tương lai của Hoa Kỳ dường như không còn đáng tin cậy nữa. Đúng là, như Marx đã viết cho Ferdinand Lassalle vào năm 1860, “trong chính sách đối ngoại, có rất ít lợi ích khi sử dụng những câu cửa miệng như “phản động ”và “cách mạng”” – rằng cái gì là “phản động một cách chủ quan [có thể được chứng minh là] khách quan cách mạng trong chính sách đối ngoại ”. Nhưng các lực lượng cánh tả lẽ ra phải học từ thế kỷ XX rằng liên minh “với kẻ thù là thù của ta” thường dẫn đến những thỏa thuận phản tác dụng, nhất là khi, như ở thời đại chúng ta, mặt trận tiến bộ còn non yếu về chính trị và bối rối về mặt lý thuyết và thiếu sự hỗ trợ của các cuộc vận động quần chúng.

Nhắc lại lời của Lenin trong Cách mạng xã hội chủ nghĩa và quyền dân tộc tự quyết: “Cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc chống lại một thế lực đế quốc, trong những hoàn cảnh nhất định có thể được sử dụng bởi một cường quốc “vĩ đại” khác vì lợi ích tương đương của đế quốc và khiến “cuộc đấu tranh” không còn sức nặng trong việc thúc đẩy Dân chủ Xã hội, từ bỏ việc thừa nhận quyền tự quyết của các quốc gia.” Ngoài những lợi ích địa chính trị và những âm mưu thường được thực hiện, các lực lượng của Cánh tả trong lịch sử đã ủng hộ nguyên tắc dân tộc tự quyết và bảo vệ quyền của các quốc gia riêng lẻ được thiết lập biên giới của họ trên cơ sở thể hiện ý chí của người dân. Cánh tả đã chiến đấu chống lại các cuộc chiến tranh và “thôn tính” vì ý thức được rằng những cuộc chiến này dẫn đến những xung đột gay gắt giữa công nhân của dân tộc thống trị và dân tộc bị áp bức, tạo điều kiện cho phe cánh hữu đoàn kết với giai cấp tư sản của họ, coi những người trước đây là phản đối họ là kẻ thù. Trong Kết quả của cuộc thảo luận về quyền tự quyết (1916), Lenin viết: “Nếu cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa giành được thắng lợi ở Petrograd, Berlin và Warsaw, thì chính phủ xã hội chủ nghĩa Ba Lan, giống như các chính phủ xã hội chủ nghĩa của Nga và Đức, sẽ từ bỏ việc“ cưỡng bức giữ chân ”người Ukraine trong biên giới của nhà nước Ba Lan. ” Vậy tại sao lại đề nghị một điều gì khác biệt nên được nhượng bộ cho chính phủ dân tộc chủ nghĩa do Vladimir Putin lãnh đạo?

Mặt khác, nhiều người thuộc phe Cánh tả đã bị cám dỗ để trở thành – trực tiếp hoặc gián tiếp – những người đồng tham gia, thúc đẩy một liên minh mới (cách diễn đạt được đặt ra vào năm 1914, chỉ để chào đón sự tàn phá của lực lượng cánh tả Pháp, những người mà khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, đã quyết định tán thành các lựa chọn chiến tranh của chính phủ). Vị thế như vậy ngày nay ngày càng có vai trò làm mờ đi sự khác biệt giữa chủ nghĩa Đại Tây Dương và chủ nghĩa hòa bình. Lịch sử cho thấy rằng, khi họ không phản đối chiến tranh, các lực lượng tiến bộ sẽ mất đi một phần lý do tồn tại thiết yếu và cuối cùng là nuốt chửng hệ tư tưởng của phe đối lập. Điều này xảy ra bất cứ khi nào các đảng phái Cánh tả coi sự hiện diện của họ trong chính phủ là cách thức cơ bản để đo lường hành động chính trị của họ – như những người Cộng sản Ý đã làm trong việc hỗ trợ các cuộc can thiệp của NATO ở Kosovo và Afghanistan, hoặc phần lớn Unidas Podemos ngày nay, khi họ đưa tiếng nói của mình với sự nhất trí hợp xướng của toàn thể vòm quốc hội Tây Ban Nha, ủng hộ việc gửi vũ khí cho quân đội Ukraine. Hành vi thiếu nghiêm túc như vậy đã bị trừng phạt nhiều lần trong quá khứ, kể cả tại các cuộc thăm dò ngay khi có dịp.

Bonaparte không phải là dân chủ
Năm 1853-1856, Marx đã viết một loạt bài báo xuất sắc cho tờ New-York Daily Tribune chứa đựng nhiều điểm tương đồng thú vị và hữu ích với thời đại ngày nay. Vào năm 1853, khi nói về vị quốc vương Muscovite vĩ đại của thế kỷ 15 – người được coi là đã thống nhất nước Nga và đặt nền móng cho chế độ chuyên quyền của nó – Marx tuyên bố: “Người ta chỉ cần thay thế một loạt tên và ngày tháng bằng những tên khác và điều đó trở nên rõ ràng rằng các chính sách của Ivan III […] và của Nga ngày nay, không chỉ giống nhau mà còn giống hệt nhau. ” Tuy nhiên, vào năm sau, đối lập với những nhà dân chủ tự do đề cao liên minh chống Nga, ông viết: “Thật là sai lầm khi mô tả cuộc chiến chống Nga là cuộc chiến giữa tự do và chuyên quyền. Ngoài thực tế là nếu trường hợp như vậy xảy ra, quyền tự do sẽ là không có đại diện bởi Bonaparte, toàn bộ mục tiêu của cuộc chiến của Bonaparte là sự duy trì […] của các hiệp ước Vienna – những hiệp ước hủy bỏ quyền tự do và độc lập của các quốc gia. ” Nếu chúng ta thay thế Bonaparte bằng Hợp chủng quốc Hoa Kỳ và các hiệp ước Vienna với NATO, những nhận xét này của Marx dường như được viết ra cho ngày nay.

Những người phản đối cả chủ nghĩa dân tộc của Nga và Ukraine, cũng như sự mở rộng của NATO, cho thấy rằng họ không hề do dự trong chính trị hay mơ hồ về mặt lý thuyết. Trong những tuần gần đây, một số chuyên gia đã đưa ra lời giải thích về gốc rễ của cuộc xung đột (không có cách nào làm giảm sự dã man của cuộc xâm lược của Nga), và lập trường của những người đề xuất chính sách không liên quan là cách hiệu quả nhất để kết thúc chiến tranh càng sớm càng tốt và đảm bảo số nạn nhân ít nhất. Vấn đề không phải là hành xử như những “tâm hồn đẹp đẽ” chìm đắm trong chủ nghĩa duy tâm trừu tượng, người mà Hegel cho rằng không có khả năng giải quyết hiện thực thực tế của những mâu thuẫn trần thế. Ngược lại: mục đích là đưa thực tế thành liều thuốc giải độc thực sự duy nhất cho cuộc chiến mở rộng không giới hạn. Không có hồi kết đối với những tiếng nói kêu gọi gia nhập quân đội hoặc những người, như Đại diện Cấp cao về Chính sách An ninh và Đối ngoại của Liên minh Châu Âu, nghĩ rằng nhiệm vụ của Châu Âu là cung cấp cho người Ukraine “vũ khí cần thiết cho chiến tranh”. Nhưng ngược lại với những lập trường này, cần phải theo đuổi hoạt động ngoại giao không ngừng dựa trên hai quan điểm vững chắc: giảm bạo lực và không đứng trung lập, ủng hộ Ukraine độc ​​lập.

Bất chấp việc NATO tăng cường ủng hộ sau các động thái của Nga, cần phải làm việc nhiều hơn nữa để đảm bảo rằng dư luận không coi cỗ máy chiến tranh lớn nhất và hung hãn nhất trên thế giới – NATO – là giải pháp cho các vấn đề an ninh toàn cầu. Nó phải được chứng minh rằng nó là một tổ chức nguy hiểm và kém hiệu quả, với mục tiêu mở rộng và thống trị đơn cực, đã thúc đẩy căng thẳng dẫn đến chiến tranh trên thế giới.

Trong Chủ nghĩa xã hội và chiến tranh, Lenin cho rằng những người theo chủ nghĩa Marx khác với những người theo chủ nghĩa hòa bình và chủ nghĩa vô chính phủ ở chỗ họ “cho rằng cần thiết về mặt lịch sử để nghiên cứu từng cuộc chiến một cách riêng biệt”. Tiếp tục, ông khẳng định rằng: “Trong lịch sử, đã có rất nhiều cuộc chiến tranh, bất chấp mọi sự khủng khiếp, tàn bạo, đau khổ và đau khổ chắc chắn đi kèm với tất cả các cuộc chiến tranh, đều mang tính tiến bộ, tức là đã mang lại lợi ích cho sự phát triển của nhân loại.” Nếu điều đó là đúng trong quá khứ, sẽ là thiển cận nếu chỉ lặp lại nó trong các xã hội hiện đại, nơi vũ khí hủy diệt hàng loạt liên tục lan rộng. Hiếm có cuộc chiến tranh – không nên nhầm lẫn với các cuộc cách mạng – lại có tác dụng dân chủ hóa như các nhà lý luận của chủ nghĩa xã hội đã hy vọng. Thật vậy, chúng thường được chứng minh là cách thức tồi tệ nhất để tiến hành một cuộc cách mạng, cả vì cái giá phải trả của nhân loại và vì sự tàn phá của các lực lượng sản xuất mà chúng gây ra. Đó là một bài học mà Cánh tả ôn hòa không bao giờ được quên.

Đối với phe Cánh tả, chiến tranh không thể là “sự tiếp tục của chính trị bằng các phương tiện khác”, trích câu châm ngôn nổi tiếng của Clausewitz. Trên thực tế, nó chỉ đơn thuần chứng nhận sự thất bại của chính trị. Nếu Cánh tả muốn trở lại bá chủ và thể hiện mình có khả năng sử dụng lịch sử của mình cho các nhiệm vụ ngày nay, thì nó cần phải viết không thể xóa nhòa trên các biểu ngữ của mình những từ “chống chủ nghĩa quân phiệt” và “Không chiến tranh!”

 

Người dịch: Sally Mju

Categories
Journalism

جنگ و چپ

دلایل اقتصادی جنگ
در حالی که علم سیاست انگیزه‌های ایدئولوژیک، سیاسی، اقتصادی و حتی روان‌شناختی را در پس‌رانه‌ی جنگ بررسی کرده است، نظریه‌ی سوسیالیستی با برجسته کردن پیوند میان توسعه‌ی سرمایه‌داری و گسترش جنگ‌ها به یکی از قانع‌کننده‌ترین رهاوردهای خود دست یافته است.

در مباحثات بین‌الملل اول (1864-1872)، سزار دو پاپی، یکی از رهبران اصلی آن، آن‌چه را که به موضع کلاسیک جنبش کارگری پیرامون این مسئله بدل ‌شد، صورت‌‌بندی کرد: این‌که جنگ‌ در رژیم تولید سرمایه‌داری اجتناب‌ناپذیر است. در جامعه‌ی معاصر، جنگ‌ها را نه جاه‌طلبی‌های پادشاهان یا افراد دیگر، بلکه مدل غالب اجتماعی ـ اقتصادی ایجاد می‌کنند.[1] جنبش سوسیالیستی نیز نشان داد که کدام بخش‌های مردم از پیامدهای وخیم جنگ بیش‌ترین ضربه را می‌خورند. در کنگره‌ی بین‌الملل که در سال 1868 برگزار شد، نمایندگان قطعنامه‌ای را به تصویب رساندند که در آن از کارگران می‌خواست «الغای نهایی همه جنگ‌ها» را دنبال کنند،[2] زیرا کارگران کسانی بودند که هزینه‌ی تصمیم‌های طبقات حاکم و دولت‌های نماینده‌ی آن‌ها را ــ چه از نظر اقتصادی و چه با خون خود، چه در صف پیروزمندان یا میان مغلوبان ــ پرداخت می‌کردند. این درس تمدن برای جنبش کارگری از این باور سرچشمه می‌گرفت که هر جنگی را باید «جنگ داخلی» تلقی کرد،[3] درگیری وحشیانه بین کارگران که وسایل لازم برای بقایشان از آن‌ها سلب می‌شود. کارگران باید با مقاومت در برابر خدمت اجباری و انجام اقدامات ضربتی در مقابل هر جنگی قاطعانه عمل کنند. بنابراین بین‌الملل به نقطه‌ی اصلی جامعه‌ی آینده تبدیل شد که با پایان سرمایه‌داری و رقابت میان دولت‌های بورژوایی در بازار جهانی، علل اصلی جنگ را از بین می‌برد.

در میان پیشگامان سوسیالیسم، کلود هانری دو سن سیمون موضعی قاطع در برابر جنگ و تعارض اجتماعی اتخاذ کرده بود و هر دو را موانعی بر سر راه پیشرفت اساسی تولید صنعتی می‌دانست. کارل مارکس در هیچ یک از نوشته‌های خود دیدگاه‌های ــ پراکنده و گاه متناقض ــ خویش را در‌باره‌ی جنگ گسترش نداد و خطوط راهنمایی برای نگرش صحیح نسبت به آن ارائه نکرد. زمانی که مارکس بین اردوگاه‌های متضاد دست به انتخاب می‌زد، تنها عامل ثابت او مخالفتش با روسیه‌ی تزاری بود که از نظر او پایگاه ضدانقلاب و یکی از موانع اصلی رهایی طبقه کارگر بود. مارکس در سرمایه (1867) استدلال کرد که خشونت نیرویی اقتصادی است، «قابله‌ی هر جامعه‌ی قدیمی که ‌جامعه‌ای جدید را آبستن است.»[4] اما او جنگ را راهی میانبر برای دگرگونی انقلابی جامعه نمی‌دانست و هدف اصلی فعالیت سیاسی او متعهد ساختن کارگران به اصل همبستگی بین‌المللی بود. همان‌طور که فریدریش انگلس نیز استدلال کرد، آن‌ها باید در هر کشوری قاطعانه در برابر تضعیف مبارزه‌ی طبقاتی عمل کنند که هر جنگی با اختراع تبلیغاتی دشمنی خارجی آن را تهدید می‌کند. انگلس در نامه‌های مختلف به رهبران جنبش کارگری بر قدرت ایدئولوژیک دام میهن‌پرستی و تأخیر انقلاب پرولتاریایی ناشی از امواج شووینیسم تأکید می‌کرد. علاوه بر این، او در آنتی‌دورینگ (1878)، از پی واکاوی اثرات سلاح‌های مرگبارتر، اعلام کرد که وظیفه‌ی سوسیالیسم «نابودکردن نظامی‌گری و همه‌ی ارتش‌های منظم» است.[5]

جنگ چنان پرسش مهمی برای انگلس بود که یکی از آخرین نوشته‌هایش را به آن اختصاص داد. او در «آیا اروپا می‌تواند خلع‌سلاح شود؟» (1893)، خاطرنشان کرد که در بیست و پنج سال گذشته، هر قدرت بزرگی کوشیده بود از رقبای خود به لحاظ نظامی و از نظر تدارکات جنگی پیشی بگیرد. این شامل سطوح بی‌سابقه‌ای از تولید تسلیحات بود و قاره‌ی کهن را به «جنگ ویرانگری که جهان هرگز ندیده» نزدیک‌تر کرد.[6] به گفته‌ی یکی از نویسندگان مانیفست حزب کمونیست (1848)، «نظام ارتش‌های منظم در سراسر اروپا به چنان حد افراطی‌ای کشیده شده که یا باید به دلیل بار نظامیْ مردم را به تباهی اقتصادی برساند، یا در غیر این صورت به جنگ عمومی ویرانگری می‌انجامد.» انگلس در واکاوی خود فراموش نکرد که تأکید کند ارتش‌های منظم عمدتاً برای اهداف سیاسی داخلی و نظامی خارجی حفظ می‌شوند. هدف آن‌ها از تقویت نیروها برای سرکوب پرولتاریا و مبارزات کارگری، تامین محافظت از خود «در مقابل دشمن داخلی» است و «نه چندان دشمن خارجی». از آن‌جایی که لایه‌های مردمی بیش از هر کس دیگری هزینه‌های جنگ را از طریق مالیات و تأمین نیرو برای دولت پرداخت می‌کنند، جنبش کارگری باید برای «کاهش تدریجی مدت خدمت [نظامی] توسط معاهده بین‌المللی» و خلع‌سلاح به عنوان تنها «ضمانت صلح» مؤثر مبارزه کند.[7]

آزمون و فروپاشی
خیلی طول نکشید که این بحث نظری زمان صلح به مهم‌ترین موضوع سیاسی عصر تبدیل شد، چرا که جنبش کارگری با موقعیت‌های واقعی روبه‌رو شد که در آن نمایندگانش در ابتدا با هرگونه حمایت از جنگ مخالف بودند. در کشمکش فرانسه و پروس در سال 1870 (که مقدم بر کمون پاریس بود)، ویلهلم لیبکنشت و آگوست ببل، نمایندگان سوسیال دموکرات، اهداف الحاقی آلمان بیسمارک را محکوم کردند و علیه اعتبارات جنگی رای دادند. تصمیم آن‌ها برای «رد لایحه‌ی بودجه اضافی برای استمرار جنگ»[8] باعث شد که آن دو به اتهام خیانت بزرگ به دو سال حبس محکوم شوند، اما این موضع به طبقه‌ی کارگر راه جایگزینی را با تکیه بر این بحران نشان داد.

از آن‌جایی که قدرت‌های بزرگ اروپایی به توسعه‌ی امپریالیستی خود ادامه دادند، مناقشه بر سر جنگ در بحث‌های بین‌الملل دوم (1889-1916) اهمیت بیش‌تری یافت. قطعنامه‌ای که در کنگره‌ی موسس آن تصویب شد، صلح را به عنوان «پیش‌شرط ضروری هر گونه رهایی کارگران» پاس می‌داشت.[9] سیاست فرضی صلح بورژوازی مورد تمسخر قرار گرفت و به عنوان «صلح مسلحانه» توصیف شد. در سال 1895، ژان ژورس، رهبر حزب سوسیالیست فرانسه (SFIO) با ایراد سخنرانی معروفی در پارلمان، تشویش‌ها و دغدغه‌های چپ را خلاصه کرد: «جامعه‌ی خشونت‌آمیز و آشفته‌ی شما، حتی زمانی که صلح می‌خواهد، حتی زمانی که در حالت آرامش ظاهری است، در درون خود جنگ برپا می‌کند، همان‌طور که ابری آرام حامل توفان است.»[10]

همان‌طور که Weltpolitik ــ سیاست تهاجمی امپراتوری آلمان برای گسترش قدرت خود در عرصه‌ی بین‌المللی ــ فضای ژئوپلیتیکی را تغییر داد، اصول ضدنظامی‌گری ریشه‌های عمیق‌تری در جنبش کارگری دواند و بحث‌های پیرامون کشمکش‌های مسلحانه را تحت تأثیر قرار داد. جنگ دیگر فقط به‌عنوان راهی برای گشودن فرصت‌های انقلابی و تسریع در فروپاشی نظام تلقی نمی‌شد (ایده‌ای در جناح چپ که به شعار «بدون جنگْ انقلابی در کار نیست» ماکسیمیلیان روبسپیر برمی‌گردد). اکنون به دلیل پیامدهای وخیم آن برای پرولتاریا در قالب گرسنگی، فقر و بیکاری یک خطر تلقی می‌شد. بنابراین، تهدیدی جدی برای نیروهای مترقی به شمار می‌رفت، و همان‌طور که کارل کائوتسکی در انقلاب اجتماعی (1902) نوشت، در صورت وقوع جنگ، «آن‌ها با وظایفی روبرو می‌شوند که اساسی نیست»،[11] و به جای نزدیک کردن پیروزی نهاییْ آن را دورتر می‌کند.

قطعنامه «درباره‌ی نظامی‌گری و کشمکش‌های بین‌المللی» که بین‌الملل دوم در کنگره‌ی اشتوتگارت در سال 1907 به تصویب رساند، تمام نکات اساسی‌ای را که به میراث مشترک جنبش کارگری تبدیل شده بود، خلاصه کرد. از جمله این موارد عبارتند از: رای علیه بودجه‌هایی که هزینه‌های نظامی را افزایش می‌دهند، خصومت با ارتش‌های منظم و ترجیح سامانه‌ای از شبه‌نظامیان مردمی، و حمایت از طرح ایجاد دادگاه‌های داوری برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز کشمکش‌‌های بین‌المللی. این امر توسل به اعتصابات عمومی علیه هر نوع جنگی را که گوستاو هروه پیشنهاد کرده بود منتفی می‌کرد، زیرا اکثریت حاضر در آن کنگره این اقدام را بسیار رادیکال و بیش از حد سفیدوسیاه ارزیابی می‌کردند. قطعنامه با اصلاحیه‌ای تصویب شد که رزا لوکزامبورگ، ولادیمیر لنین و یولی مارتوف تهیه کرده بودند و اذعان می‌کرد که «در صورت وقوع جنگ […]، وظیفه [سوسیالیست‌ها] این است که ضمن مداخله برای خاتمه‌ی سریع آن، با تمام قدرت‌شان از بحران اقتصادی و سیاسی ناشی از جنگ برای برانگیختن توده‌ها و در نتیجه تسریع سقوط حکومت طبقاتی سرمایه‌داری استفاده کنند.»[12] اما از آن‌جایی که این قطعنامه حزب سوسیال دموکرات آلمان (SPD) را مجبور به تغییر خط سیاسی نمی‌کرد، نمایندگانش نیز به آن رای مثبت دادند. متن اصلاح شده، آخرین سند پیرامون جنگ بود که از حمایت یک‍پارچه‌ی بین‌الملل دوم برخوردار شد.

رقابت شدیدتر بین دولت‌های سرمایه‌داری در بازار جهانی، همراه با بروز چند کشمکش بین‌المللی، تصویر کلی را بیش از پیش نگران‌کننده‌تر کرد. انتشار ارتش جدید اثر ژورس (1911) بحث درباره‌ی درونمایه‌ی مرکزی دیگر آن دوره را برانگیخت: تمایز بین جنگ‌های تهاجمی و تدافعی و نگرشی که باید نسبت به دومی اتخاذ کرد، از جمله در مواردی که استقلال یک کشور در معرض تهدید قرار می‌گرفت. از نظر ژورس، تنها وظیفه‌ی ارتش باید دفاع از ملت در برابر هرگونه تجاوز تهاجمی یا هر متجاوزی باشد که حل منازعه را از طریق میانجیگری نمی‌پذیرفت. تمام اقدامات نظامی که در این مقوله گنجانده می‌شود باید مشروع تلقی شوند. نقد روشن‌بینانه‌ی لوکزامبورگ از این موضع خاطرنشان کرد که «پدیده‌های تاریخی مانند جنگ‌های مدرن را نمی‌توان با معیار ”عدالت“ یا از طریق طرح‌واره‌ی کاغذی دفاع و تهاجم سنجید.»[13] به نظر او، باید در نظر داشت که تعیین این‌که جنگی واقعاً تهاجمی یا تدافعی است، یا این‌که دولتی که آن را آغاز کرده عمداً تصمیم به حمله گرفته یا به دلیل نیرنگ‌های اتخاذ شده‌ی کشوری که با آن مخالف است مجبور به انجام این کار شده، دشوار است. بنابراین، لوکزامبورگ فکر می‌کرد که این تمایز باید کنار گذاشته شود، و علاوه بر این از ایده‌ی ژورس درباره‌ی «ملت مسلح» انتقاد کرد، به این دلیل که در نهایت تمایل به تقویت نظامی‌شدن فزاینده در جامعه دارد.

با گذشت سال‌ها، بین‌الملل دوم کم‌تر و کم‌تر خود را متعهد به سیاست دفاع از صلح می‌دانست. مخالفت آن با تجدید تسلیحات و جنگ بسیار کم‌رنگ بود، و یک جناح بیش از پیش میانه‌رو و قانون‌گرای حزب سوسیال دموکرات آلمان حمایت خود را از اعتبارات نظامی ــ و سپس حتی از توسعه‌ی استعماری ــ به ازای اعطای آزادی‌های سیاسی بیشتر در آلمان تاخت زد. رهبران مهم و نظریه‌پردازان برجسته مانند گوستاو نوسکه، هنری هیندمن و آنتونیو لابریولا از نخستین کسانی بودند که به این مواضع رسیدند. سپس، اکثریت سوسیال دموکرات‌های آلمان، سوسیالیست‌های فرانسوی، رهبران حزب کارگر بریتانیا و سایر رفرمیست‌های اروپایی از جنگ جهانی اول (1918ـ1914) حمایت کردند. این دوره پیامدهای فاجعه‌باری داشت. جنبش کارگری با این ایده که «منافع پیشرفت» نباید در انحصار سرمایه‌داران قرار گیرد، در اهداف توسعه‌طلبانه‌ی طبقات حاکم شریک و در ایدئولوژی ناسیونالیستی غرق شد. بین‌الملل دوم در برابر جنگ کاملاً ناتوان بود و در یکی از اهداف اصلی خود یعنی حفظ صلح شکست خورد.

لنین و سایر نمایندگان در کنفرانس سیمروالد (1915) ــ از جمله لئو تروتسکی، که بیانیه‌ی نهایی را تهیه کرد ــ پیش‌بینی کردند که «هزینه‌های جنگ برای دهه‌های متمادی بهترین انرژی‌های مردم را جذب می‌کند، اصلاح و بهبود اجتماعی را تضعیف می‌کند و مانع هر پیشرفتی می‌شود.» به نظر آن‌ها، جنگ «شکل برهنه‌ی سرمایه‌داری مدرن را آشکار کرد که نه تنها با منافع توده‌های کارگر بلکه حتی با شرایط ابتدایی زندگی جمعی بشر ناسازگار است.»[14] فقط اقلیتی در جنبش کارگری به این هشدار و نیز فراخوان به همه‌ی کارگران اروپایی در کنفرانس کینتال (1916) توجه کردند: «دولت‌های شما و روزنامه‌های آن‌ها به شما می‌گویند که برای نابودی نظامی‌گری باید به جنگ ادامه داد. آن‌ها شما را فریب می‌دهند! جنگْ هرگز جنگ را از بین نبرده است. در واقع، جنگ جرقه‌ی احساسات و آرزوی انتقام را برمی‌انگیزد. بدین ترتیب با علامت‌گذاشتن روی شما برای قربانی‌شدن، شما را در حلقه‌ای دوزخی محصور می‌کنند.» سرانجام سند نهایی در کینتال با گسست از رویکرد کنگره‌ی اشتوتگارت، که خواستار تشکیل دادگاه‌های بین‌المللی داوری شده بود، اعلام کرد که «توهمات صلح‌طلبی بورژوایی»[15] مارپیچ جنگ را قطع نمی‌کند، بلکه به حفظ نظام اجتماعی ـ اقتصادی موجود کمک می‌کند. تنها راه جلوگیری از درگیری‌های نظامی آینده، تسخیر قدرت سیاسی و سرنگونی مالکیت سرمایه‌داری توسط توده‌های مردم است.

رزا لوکزامبورگ و ولادیمیر لنین دو تن از سرسخت‌ترین مخالفان جنگ بودند. لوکزامبورگ درک نظری چپ را گسترش داد و نشان داد که چگونه نظامی‌گری ستون فقرات دولت است. او که اعتقاد و اثربخشی‌اش در میان دیگر رهبران کمونیست کم‌نظیر بود، استدلال کرد که شعار «جنگ علیه جنگ!» باید به «سنگ بنای سیاست طبقه کارگر» تبدیل شود. چنانکه او در کتاب بحران سوسیال دموکراسی (1916) که به عنوان جزوه‌ی یونیوس نیز شناخته می‌شود، نوشت، بین‌الملل دوم به دلیل شکست «در دستیابی به یک تاکتیک و اقدام مشترک توسط پرولتاریا در همه‌ی کشورها» متلاشی شده بود. بنابراین، از آن زمان به بعد، «هدف اصلی» پرولتاریا باید «مبارزه با امپریالیسم و جلوگیری از جنگ‌ها، چه در صلح چه در جنگ» باشد.[16]

لنین در سوسیالیسم و جنگ (1915) و بسیاری از نوشته‌های دیگر خود در خلال جنگ جهانی اول، از این اعتبار بزرگ برخوردار است که دو پرسش بنیادین را تشخیص داد. اولین پرسش با «تحریفی تاریخی» مرتبط بود، به این معنا که هر زمان که بورژوازی می‌کوشد «احساس رهایی ملی ترقی‌خواهانه» را به آنچه در واقع جنگ‌های «غارت‌طلبانه» است نسبت دهد،[17] تنها با این هدفْ این کار را می‌کند که تصمیم بگیرد کدام متخاصم این بار باید خارجی‌ترین مردم را سرکوب کند و نابرابری‌های سرمایه‌داری را افزایش دهد. دومین پرسش، با پوشاندن تضادها توسط سوسیال رفرمیست‌ها ــ یا به قول خودش «سوسیال شووینیست‌ها»[18] ــ مرتبط بود که در نهایت چه کسانی توجیهات جنگ را به‌رغم اینکه در قطعنامه‌های بین‌الملل دوم به عنوان فعالیت «جنایتکارانه» تعریف شده بودند، تأیید کردند. پشت ادعای آن‌ها مبنی بر «دفاع از میهن» پذیرش حقی نهفته بود که برخی از قدرت‌های بزرگ برای «غارت مستعمرات و سرکوب مردم بیگانه» برای خود قائل بودند. جنگ‌ها برای حراست از «وجود ملت‌ها» رخ نمی‌دهند، بلکه «برای دفاع از امتیازات، سلطه، غارت و خشونتِ» «بورژوازی‌های امپریالیستی» مختلف صورت می‌گرفتند.[19] سوسیالیست‌هایی که تسلیم میهن‌پرستی شده بودند، ادعای سهم‌‌بردن از «لقمه‌ای از سودی که بورژوازی ملی‌شان از طریق غارت کشورهای دیگر به‌دست می‌آورد» را جایگزین مبارزه‌ی طبقاتی کرده بودند. بر این اساس، لنین طرفدار «جنگ‌های دفاعی» بود ــ نه دفاع ملی کشورهای اروپایی به سیاق ژورس، بلکه «جنگ‌های عادلانه»ی «مردم تحت‌ستم و تحت‌سلطه» که توسط «قدرت‌های بزرگ برده‌دار» «غارت و از حقوق خود محروم شده بودند.»[20] مشهورترین تز این جزوه ــ که انقلابیون باید به دنبال «تبدیل جنگ امپریالیستی به جنگ داخلی» باشند.[21] ــ تلویحاً به این نکته اشاره دارد که کسانی که واقعاً خواهان «صلح دموکراتیک پایداری» هستند باید «به جنگ داخلی علیه دولت‌ها و بورژوازی خودی» بپردازند.[22] لنین به آنچه که تاریخ بعداً نشان می‌دهد نادقیق است اعتقاد داشت: این که هر مبارزه‌ی طبقاتی که به طور مداوم در زمان جنگ انجام می‌شود، «ناگزیر» روحیه‌ی انقلابی میان توده‌ها را ایجاد می‌کند.

خطوط تمایز
جنگ جهانی اول نه تنها در بین‌الملل دوم بلکه در جنبش آنارشیستی نیز شکاف ایجاد کرد. کروپوتکین در مقاله‌ای که مدت کوتاهی پس از شروع جنگ منتشر کرد، نوشت: «وظیفه‌ی هر کسی که ایده‌ی پیشرفت انسان را گرامی می‌دارد، سرکوب تهاجم آلمان به اروپای غربی است.»[23] این بیانیه که بسیاری آن را کنار گذاشتن اصولی می‌دانستند که او تمام عمر برای آن مبارزه کرده بود، تلاش برای فراتر رفتن از شعار «اعتصاب عمومی علیه جنگ» ــ که توده‌های کارگر به آن توجهی نکردند ــ و اجتناب از پسرفت عمومی سیاست اروپایی بود که حاصل پیروزی آلمان به شمار می‌آمد. از نظر کروپوتکین، اگر ضدنظامی‌‌گراها منفعل بمانند، غیرمستقیم به نقشه‌های فتح مهاجمان کمک می‌کنند و غلبه بر مانع ناشی از آن برای کسانی که با هدف انقلاب اجتماعی می‌جنگند، دشوارتر می‌شود.

آنارشیست ایتالیایی انریکو مالاتستا در پاسخ به کروپوتکین استدلال کرد که اگرچه او صلح‌طلب نیست و گرفتن سلاح در جنگ رهایی‌بخش را مشروع می‌دانست، اما جنگ جهانی ــ همان‌طور که تبلیغات بورژوازی ادعا می‌کرد ــ مبارزه‌ای «برای خیر عمومی در برابر دشمن مشترک» دموکراسی نیست، بلکه نمونه‌ی دیگری از انقیاد توده‌های کارگر توسط طبقه‌ی حاکم است. مالاتستا می‌دانست که «پیروزی آلمان قطعاً پیروزی نظامی‌گری را به همراه خواهد داشت، اما همچنین پیروزی متفقین به معنای تسلط روسیه و انگلستان در اروپا و آسیا خواهد بود.»‌[24]

کروپوتکین در مانیفست شانزده (1916) بر لزوم «مقاومت در برابر متجاوزی که نمایانگر نابودی تمام امیدهای ما برای رهایی است» تاکید کرد.[25] پیروزی ائتلاف سه‌گانه در مقابل آلمان شر کم‌تری است و کمتر باعث کاهش آزادی‌های موجود می‌شود. از سوی دیگر، مالاتستا و دیگر امضاکنندگان بیانیه‌ی ضدجنگ بین‌الملل آنارشیستی (1915) اعلام کردند: «هیچ تمایزی بین جنگ‌های تهاجمی و تدافعی ممکن نیست». علاوه بر این، افزودند که «هیچ یک از متخاصمان حق ادعای تمدن ندارند، همان‌طور که هیچ یک از آن‌ها حق ادعای دفاع مشروع ندارند.»[26] آن‌ها تأکید می‌کردند که جنگ جهانی اول بخش دیگری از کشمکش بین سرمایه‌داران قدرت‌های مختلف امپریالیستی بود که به هزینه‌ی طبقه کارگر انجام می‌شد. مالاتستا، اما گلدمن، فردیناند نیوون هویس و اکثریت بزرگ جنبش آنارشیستی متقاعد شده بودند که حمایت از دولت‌های بورژوازی خطای نابخشودنی است. در عوض، بدون هیچ اما و اگری، با حمایت از شعار «نه مرد و نه پنی برای ارتشْ» قاطعانه هرگونه حمایت غیرمستقیم از جنگ را رد کردند.

نحوه‌ی نگرش به جنگ بحث‌هایی را نیز در جنبش فمینیستی برانگیخت. نیاز به زنان برای جایگزینی مردان سرباز در مشاغلی که مدت‌ها در انحصار مردان بود ــ با دستمزد بسیار کمتر، شرایط استثمار بیش از حد ــ باعث گسترش ایدئولوژی شووینیستی در بخش چشم‌گیری از جنبش تازه‌زاده‌ی حق رأی شد. برخی از رهبران آن جنبش تا آنجا پیش رفتند که خواستار ثبت‌نام قانونی زنان در نیروهای مسلح شدند. افشای دولت‌های ریاکار ــ که با برانگیختن دشمن در دروازه‌ها، از جنگ برای عقب انداختن اصلاحات اساسی اجتماعی استفاده می‌کردند ــ یکی از مهم‌ترین دستاوردهای رهبران اصلی زنان کمونیست آن زمان بود. کلارا زتکین، الکساندرا کولونتای، سیلویا پانکهورست و البته رزا لوکزامبورگ از جمله نخستین کسانی بودند که با شفافیت و شجاعتْ راهی را آغاز کردند که به نسل‌های متوالی نشان می‌داد که چگونه مبارزه با نظامی‌گری برای مبارزه با پدرسالاری ضروری است. بعدها، نپذیرفتن جنگ به بخش مشخصی از روز جهانی زن تبدیل شد و مخالفت با بودجه‌های جنگ در آغاز هر درگیری جدید در بسیاری از برنامه‌های جنبش بین‌المللی فمینیستی برجسته شد.

هدف وسیله را توجیه نمی‌کند و وسایل نادرست به هدف آسیب می‌زند
شکاف عمیق بین انقلابیون و رفرمیست‌ها که پس از تولد اتحاد جماهیر شوروی و رشد جزم‌گرایی ایدئولوژیک در دهه‌های 1920 و 1930 به شکافی استراتژیک تبدیل شد، هرگونه اتحاد علیه نظامی‌گرایی بین بین‌الملل کمونیستی (1943ـ1919) و احزاب سوسیالیست و سوسیال دموکرات اروپایی را رد کرد. احزاب تشکیل‌دهنده‌ی بین‌الملل کار و سوسیالیستی (1940ـ1923)، پس از حمایت از جنگ، همه‌ی اعتبار خود را نزد کمونیست‌ها از دست داده بودند. ایده‌ی لنینیستی «تبدیل جنگ امپریالیستی به جنگ داخلی» هنوز در مسکو رایج بود، جایی که سیاست‌مداران و نظریه‌پردازان برجسته فکر می‌کردند یک «1914 جدید» اجتناب‌ناپذیر است. از این رو، در هر دو طرف، صحبت بیشتر پیرامون این مطلب بود که در صورت وقوع یک جنگ جدید چه باید کرد و نه اینکه چگونه باید از شروع آن جلوگیری کرد. شعارها و بیانیه‌های اصولی اساساً با آنچه که انتظار می‌رفت اتفاق بیفتد و سپس با آن‌چه به اقدام سیاسی تبدیل شد، تفاوت داشتند. از جمله آراء منتقد در اردوگاه کمونیستی می‌توان به نیکلای بوخارین، طرفدار شعار «مبارزه برای صلح»، و برخی رهبران روسیه اشاره کرد که بیشتر متقاعد شده بودند این شعار «یکی از موضوعات اصلی جهان معاصر» است؛ و گئورگی دیمیتروف، که استدلال می‌کرد همه‌ی قدرت‌های بزرگ به یک اندازه مسئول تهدید جنگ نیستند و طرفدار نزدیکی با احزاب رفرمیست برای ایجاد جبهه‌ی مردمی گسترده‌ای علیه آن بود. هر دوی این دیدگاه‌ها در تضاد با ارتدوکس‌های شوروی بود، که به دور از به‌روزرسانی تحلیل‌های نظری، تکرار می‌کردند که خطر جنگ به طور یکسان و بدون تمایز در بین تمام قدرت‌های امپریالیستی ایجاد شده است.

دیدگاه‌های مائوتسه‌تونگ درباره‌ی این موضوع کاملاً متفاوت بود. او در رأس جنبش آزادی‌بخش علیه تهاجم ژاپن، در «جنگ طولانی‌مدت» (1938) نوشت که «جنگ‌های عادلانه»[27] ــ که کمونیست‌ها باید فعالانه در آن شرکت کنند ــ «قدرت فوق‌العاده‌ای دارند که می‌توانند خیلی چیزها را متحول کنند یا راه را برای تحول آن‌ها بگشایند.»[28] بنابراین، استراتژی پیشنهادی مائو «مقابله با جنگ ناعادلانه از طریق جنگ عادلانه»[29] و علاوه بر آن «ادامه‌ی جنگ تا رسیدن به هدف سیاسی آن» بود. استدلال‌های او در دفاع از «قدرت مطلق جنگ انقلابی» در رساله‌ی «مشکلات جنگ و استراتژی» (1938) تکرار می‌شود؛ او در آن رساله استدلال می‌کند که «تنها با اسلحه می‌توان کل جهان را متحول کرد»[30] و این‌که «تسخیر قدرت توسط نیروی مسلح، حل و فصل مسئله جنگ، وظیفه محوری و عالی‌ترین شکل انقلاب است.»[31]

در اروپا، تشدید خشونت‌های جبهه فاشیست ـ نازی، در داخل و خارج از کشور، و شروع جنگ جهانی دوم (1945ـ1939) سناریویی حتی بدتر از جنگ 1918ـ1914 ایجاد کرد. پس از حمله‌ی نیروهای هیتلر به اتحاد جماهیر شوروی در سال 1941، جنگ بزرگ میهنی که با شکست نازیسم به پایان رسید، به چنان عنصر اصلی در وحدت ملی روسیه شد که از سقوط دیوار برلین جان سالم به در برد و تا روزگار ما ادامه داشته است.

با تقسیم جهان به دو بلوک پس از جنگ، ژوزف استالین این نظر را اشاعه داد که وظیفه‌ی اصلی جنبش بین‌المللی کمونیستی حفاظت از اتحاد جماهیر شوروی است. ایجاد یک منطقه‌ی حائل متشکل از هشت کشور در اروپای شرقی (هفت کشور پس از خروج یوگسلاوی) رکن اصلی این سیاست بود. در همان دوره، دکترین ترومن ظهور نوع جدیدی از جنگ ــ جنگ سرد ــ را نشان داد. ایالات متحد آمریکا در حمایت از نیروهای ضدکمونیستی در یونان، در طرح مارشال (1948) و ایجاد ناتو (1949) به جلوگیری از پیشروی نیروهای مترقی در اروپای غربی کمک کرد. اتحاد جماهیر شوروی با ایجاد پیمان ورشو (1955) پاسخ داد. این پیکربندی منجر به مسابقه‌ی تسلیحاتی عظیمی شد که با وجود خاطره‌ی هنوز تازه‌ی هیروشیما و ناکازاکی، آزمایش‌های بمب هسته‌ای را نیز شامل می‌شد.

اتحاد جماهیر شوروی از سال 1961، تحت رهبری نیکیتا خروشچف، مسیر سیاسی جدیدی را آغاز کرد که به «همزیستی مسالمت‌آمیز» معروف شد. قرار بود این چرخش با تاکید بر عدم مداخله و احترام به حاکمیت ملی و همچنین همکاری اقتصادی با کشورهای سرمایه‌داریْ خطر وقوع جنگ جهانی سوم را (که احتمال وقوع آن با بحران موشکی کوبا در سال 1962 نشان داده شد) دفع کند و نشان دهد که جنگ اجتناب‌ناپذیر نیست. با این حال، این تلاش برای همکاری سازنده فقط در خصوص ایالات متحد آمریکا انجام شد، نه کشورهای «سوسیالیسم واقعاً موجود». در سال 1956، اتحاد جماهیر شوروی قیامی را در مجارستان سرکوب کرده بود و احزاب کمونیست اروپای غربی نه تنها این مداخله‌ی نظامی را به نام حمایت از اردوگاه سوسیالیستی محکوم نکردند، بلکه به توجیه آن پرداختند. مثلاً، پالمیرو تولیاتی، دبیرکل حزب کمونیست ایتالیا، اعلام کرد: «ما به جبهه‌ی خودمان وفادار می‌مانیم، حتی اگر اشتباه کند.»[32] بسیاری از کسانی که این موضع را داشتند، در سال‌های بعد، زمانی که اثرات مخرب عملیات شوروی را درک کردند، به شدت از آن پشیمان شدند.

رویدادهای مشابهی در اوج همزیستی مسالمت‌آمیز، در سال 1968 در چکسلواکی رخ داد. دفتر سیاسی حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی که در جریان بهار پراگ با تقاضاهایی برای دموکراسی‌سازی و تمرکززدایی اقتصادی مواجه شده بود، به اتفاق آرا تصمیم گرفت نیم میلیون سرباز و هزاران تانک به آن‌جا بفرستد. لئونید برژنف در کنگره‌ی حزب کارگران متحد لهستان در سال 1968، این اقدام را با اشاره به آن‌چه «حاکمیت محدود» کشورهای عضو پیمان ورشو خواند، توضیح داد: «وقتی نیروهایی که با سوسیالیسم خصومت دارند تلاش می‌کنند تا روند توسعه‌ی برخی کشورهای سوسیالیستی را به سمت سرمایه‌داری برگردانند، این امر نه‌تنها به معضل کشور مربوطه، بلکه به معضل و دغدغه‌ی مشترک همه‌ی کشورهای سوسیالیستی تبدیل می‌شود.» بنا به این منطق ضددموکراتیک، تعریف اینکه «سوسیالیسم» چیست و چه نیست، طبیعتاً به تصمیم خودسرانه‌ی رهبران شوروی می‌افتاد. اما این بار منتقدان چپ بیشتر حضور داشتند و حتی اکثریت را نمایندگی می‌کردند. اگرچه مخالفت با اقدام شوروی نه‌تنها توسط جنبش‌های چپ نو، بلکه توسط اکثریت احزاب کمونیست، از جمله چینی‌ها ابراز شد، روس‌ها عقب‌ نشینی نکردند، بلکه فرآیندی را طی کردند که آن را «عادی‌سازی» می‌نامیدند. اتحاد جماهیر شوروی هم‌چنان بخش چشم‌گیری از منابع اقتصادی خود را برای هزینه‌های نظامی اختصاص می‌داد و این امر در تقویت فرهنگ اقتدارگرا در جامعه نقش داشت. به این ترتیب، حسن‌ نیت جنبش صلح را که از طریق بسیج‌های فوق‌العاده علیه جنگ در ویتنام حتی بیشتر شده بود، برای همیشه از دست داد.

یکی از مهم‌ترین جنگ‌ها در دهه‌ی بعد با حمله‌ی شوروی به افغانستان آغاز شد. در سال 1979، ارتش سرخ دوباره به ابزار اصلی سیاست خارجی مسکو تبدیل شد که هم‌چنان در آن‌چه «منطقه‌ی امنیتی» خود توصیف می‌کرد، مدعی حق مداخله شد. این تصمیم شوم به یک ماجراجویی طاقت‌فرسا تبدیل شد که بیش از ده سال به طول انجامید و باعث مرگ و میر بسیار زیاد و ایجاد میلیون‌ها پناهنده شد. جنبش بین‌المللی کمونیستی در این موقعیت در مقایسه با تهاجم شوروی به مجارستان و چکسلواکیْ خاموش‌تر بود. با این حال، این جنگ جدید شکاف بین «سوسیالیسم واقعاً موجود» و بدیل سیاسی مبتنی بر صلح و مخالفت با نظامی‌گری را به وضوح برای افکار عمومی بین‌المللی آشکار کرد.

در مجموع، این مداخلات نظامی نه تنها علیه کاهش کلی تسلیحات عمل کرد، بلکه به بی‌اعتباری و تضعیف سوسیالیسم در سطح جهانی کمک کرد. اتحاد جماهیر شوروی به‌طور فزاینده‌ای همچون قدرتی امپریالیستی در نظر گرفته می‌شد که به روش‌هایی مشابه با ایالات متحد عمل می‌کرد، کشوری که از زمان شروع جنگ سرد با حمایت کم و بیش مخفیانه از کودتاها در سرنگونی دولت‌های منتخب دموکراتیک در بیش از بیست کشور در سراسر جهان نقش داشت. سرانجام، «جنگ‌های سوسیالیستی» در سال‌های 1979ـ1977 میان کامبوج و ویتنام و چین و ویتنام، در پس‌زمینه‌ی کشمکش چین و شوروی، نفوذ ایدئولوژی «مارکسیست ـ لنینیستی» را (که پیش‌تر نیز از بنیاد‌های اولیه‌ای که مارکس و انگلس بنا کرده بودند فاصله گرفته بود) از میان برد، ایدئولوژی‌ای که جنگ را منحصراً به عدم‌تعادل‌های اقتصادی سرمایه‌داری نسبت می‌داد.

چپ بودن به معنای مخالفت با جنگ است
پایان جنگ سرد نه از میزان مداخله در امور دیگر کشورها کاست و نه آزادی مردم را در انتخاب رژیم سیاسی‌ای که تحت آن زندگی می‌کردند، افزایش داد. جنگ‌های متعددی که ایالات متحد در بیست و پنج سال گذشته حتی بدون دستور سازمان ملل متحد برپا کرد و به نحو یاوه‌ای «بشردوستانه» تعریف می‌شدند، و باید به آن‌ها شکل‌های جدید کشمکش، تحریم‌های غیرقانونی و محدودیت‌های سیاسی، اقتصادی و رسانه‌ای را افزود، نشان می‌دهد که تقسیم دوقطبی جهان بین دو ابرقدرت، جای خود را به عصر آزادی و پیشرفت وعده داده‌شده با شعار نئولیبرالی «نظم نوین جهانی» نداد. در این زمینه، بسیاری از نیروهای سیاسی که زمانی مدعی ارزش‌های چپ بودند، به طرفداران بسیاری از جنگ‌ها پیوستند. این نیروها هر بار از کوزوو تا عراق و افغانستان ــ چند جنگ‌ اصلی ناتو از زمان فروپاشی دیوار برلین ــ از مداخله‌ی مسلحانه حمایت کرده و کمتر و کمتر از راست‌ها متمایز شده‌اند.

جنگ روسیه و اوکراین دوباره چپ را با این دوراهی مواجه کرده است که چگونه باید در زمانی که حاکمیت یک کشور موردحمله قرار می گیرد واکنش نشان دهد. عدم محکومیت حمله روسیه به اوکراین یک اشتباه سیاسی از سوی دولت ونزوئلا است و باعث می‌شود که تقبیح اقدامات تجاوزکارانه‌ی احتمالی ایالات متحد در آینده کمتر باورکردنی به نظر برسد. درست است که همان‌طور که مارکس در سال 1860 به فردیناند لاسال نوشت، «در سیاست خارجی، با استفاده از کلمات کلیدی مانند ”ارتجاعی“ و ”انقلابی“ چیز دندان‌گیری‌ به دست نمی‌آید» ــ یعنی ممکن است آن‌چه «به لحاظ سوبژکتیو ارتجاعی است [یا ممکن است ثابت شود ارتجاعی است] از لحاظ ابژکتیو در سیاست خارجی انقلابی باشد.» اما نیروهای چپ باید از سده‌ی بیستم می‌آموختند که اتحاد «با دشمنِ دشمن من»[33] اغلب منجر به توافقات معکوسی می‌شود، به ویژه هنگامی که، مانند زمان ما، جبهه‌ی مترقی از نظر سیاسی ضعیف و از لحاظ نظری سردرگم است و از حمایت بسیج توده‌ای برخوردار نیست.

سخنان لنین را در انقلاب سوسیالیستی و حق ملت‌ها برای خودمختاری به یاد آورید: «این واقعیت که مبارزه برای رهایی ملی علیه یک قدرت امپریالیستی ممکن است تحت شرایط خاصی توسط یک قدرت ”بزرگ“ دیگر در راستای منافع هم‌سان امپریالیستی‌اش استفاده شود، نباید باعث شود تا سوسیال دموکراسی از به رسمیت شناختن حق ملت‌ها برای خودمختاری خود اجتناب کند.»[34] فراتر از منافع و دسیسه‌های ژئوپلیتیکی که معمولاً نیز در جریان است، نیروهای چپ تاریخاً از اصل خودمختاری ملی حمایت و از حق تک تک دولت‌ها برای ایجاد مرزهای خود بر اساس خواست صریح مردم دفاع کرده‌اند. چپ علیه جنگ‌ها و «الحاقات» مبارزه کرده است، زیرا می‌داند که این‌ها به کشمکش‌های شگرفی بین کارگران ملت مسلط و ملت ستمدیده منجر می‌شود و شرایطی را فراهم می‌کند که کارگران ملت مسلط با بورژوازی خود متحد شوند و ملت اول را دشمن خود بدانند. لنین در نتایج بحث درباره‌ی خودمختاری (1916) می‌نویسد: «اگر انقلاب سوسیالیستی در پتروگراد، برلین و ورشو پیروز می‌شد، دولت سوسیالیستی لهستان، مانند دولت‌های سوسیالیستی روسیه و آلمان، ”حفظ تحمیلی“ مثلاً اوکراینی‌ها را در چارچوب مرزهای دولت لهستان کنار می‌گذاشت.»[35] پس چرا مطرح می‌شود که باید به دولت ناسیونالیستی به رهبری ولادیمیر پوتین چیز متفاوتی امتیاز داده شود؟

از سوی دیگر، بسیاری از چپ‌ها تسلیم این وسوسه شده‌اند که مستقیم یا غیرمستقیم همکار متخاصمان شوند و به اتحاد مقدس جدیدی دامن می‌زنند (اصطلاحی که در سال 1914 برای خوشامدگویی به انحلال نیروهای چپ فرانسه ابداع شد که در آغاز جنگ جهانی اول تصمیم گرفتند از تصمیم دولت در مشارکت در جنگ حمایت کنند). چنین موضعی امروزه به طور فزاینده‌ای تمایز بین آتلانتیسیسم و صلح‌طلبی را محو می‌کند. تاریخ نشان می‌دهد که وقتی نیروهای مترقی با جنگ مخالفت نمی‌کنند، بخش اساسی از دلیل وجودی خود را از دست می‌دهند و در نهایت ایدئولوژی اردوگاه مقابل را جذب می‌کنند. این امر زمانی اتفاق می‌افتد که احزاب چپ حضور خود را در دولتْ هم‌چون روشی اساسی برای سنجش کنش سیاسی خود ارزیابی می‌کنند، همان‌طور که کمونیست‌های ایتالیایی در حمایت از مداخلات ناتو در کوزوو و افغانستان عمل کردند، یا اکثریت امروزی اونیداس پودیموس، که آرا خود را به هم‌سرایان متفق‌القول کل پارلمان اسپانیا به نفع ارسال سلاح به ارتش اوکراین گره می‌زند. چنین رفتارهای فرودستانه‌ای در گذشته بارها مجازات شده است، از جمله در صندوق‌های رای به محض این که شرایط اقتضا کند.

بناپارت دموکراسی نیست
مارکس در سال‌های 1856ـ1853، مجموعه مقالات درخشانی برای نیویورک دیلی تریبون نوشت که حاوی تشابهات جالب و مفید بسیاری با امروز است. مارکس در مقاله‌ی افشاگری‌های تاریخ دیپلماتیک سده‌ی هجدهم (۱۸۵۷)، که به بحث درباره‌ی پادشاه بزرگ مسکویی سده‌ی پانزدهم ــ همان که روسیه را متحد کرد و زمینه‌ی استبداد آن را فراهم کرد ــ می‌پردازد، گفت: «فقط باید مجموعه‌ای از نام‌ها و تاریخ‌ها را با نام‌ها و تاریخ‌های دیگر جایگزین کرد و روشن می‌شود که سیاست‌های ایوان سوم […] و سیاست‌های روسیه‌ی امروز، نه تنها مشابه، بلکه یکسان است.»[36] با این حال، در مقاله‌ای برای نیویورک دیلی تریبون، در مخالفت با لیبرال دموکرات‌هایی که ائتلاف ضدروسیه را تجلیل می‌کردند، نوشت: «این اشتباه است که جنگ با روسیه را جنگ میان آزادی و استبداد توصیف کنیم. جدا از این واقعیت که اگر چنین هم باشد، نماینده‌ی آزادی عجالتاً یک بناپارت است، تمام هدف اعلام‌شده‌ی جنگ حفظ […] معاهدات وین است ــ همان معاهداتی که آزادی و استقلال ملت‌ها را لغو می‌کند.»[37] اگر بناپارت را با ایالات متحد آمریکا و معاهدات وین را با ناتو جایگزین کنیم، به نظر می‌رسد که این ملاحظات برای امروز نوشته شده است.

تفکر کسانی که مخالف ناسیونالیسم روسیه و اوکراین و هم‌چنین مخالف گسترش ناتو هستند، دلیلی بر بلاتکلیفی سیاسی یا ابهام نظری نیست. در هفته‌های اخیر، تعدادی از کارشناسان توضیحاتی درباره‌ی ریشه‌های درگیری ارائه کرده‌اند (که به‌هیچ‌وجه از بربریت تهاجم روسیه نمی‌کاهد) و موضع کسانی که سیاست عدم‌تعهد را پیشنهاد می‌کنند مؤثرترین راه برای پایان دادن به جنگ در سریع‌ترین زمان ممکن و تضمین کمترین شمار قربانیان است. مسئله این نیست که مانند «جان‌های زیبا» غرق‌شده در ایده‌آلیسم انتزاعی رفتار کنیم که هگل فکر می‌کرد نمی‌توانند به واقعیت بالفعل تضادهای زمینی توجه کنند. برعکس: نکته این است که واقعیت را تنها پادزهر واقعی برای گسترش نامحدود جنگ بدانیم. صداهایی که خواستار سربازگیری بیشتر هستند، یا کسانی که مانند نماینده‌ی عالی سیاست خارجی و سیاست امنیتی اتحادیه‌ی اروپا فکر می‌کنند که وظیفه‌ی اروپا تأمین «سلاح‌های لازم برای جنگ» به اوکراینی‌هاست، پایانی ندارد.[38] اما برخلاف این مواضع، لازم است فعالیت دیپلماتیک بی‌وقفه بر اساس دو نکته‌ی قطعی دنبال شود: تنش‌زدایی و بی‌طرفی اوکراین مستقل.

به‌رغم افزایش حمایت از ناتو در پی اقدامات روسیه، باید بیشتر تلاش کرد تا افکار عمومی جهانْ بزرگ‌ترین و تهاجمی‌ترین ماشین جنگی جهان ــ ناتو ــ را راه‌حل مشکلات امنیت جهانی نبیند. باید نشان داد که ناتو سازمانی است خطرناک و بی‌اثر که در تلاش برای گسترش و تسلط تک‌قطبی، به تشدید تنش‌های منجر به جنگ در جهان کمک می‌کند.

لنین در سوسیالیسم و جنگ استدلال کرد که مارکسیست‌ها با صلح‌طلبان و آنارشیست‌ها تفاوت دارند، زیرا آن‌ها «معتقدند که از نظر تاریخی (از دیدگاه ماتریالیسم دیالکتیکی مارکس) لازم است که هر جنگ جداگانه مطالعه شود». لنین در ادامه تصریح کرد: «در تاریخ جنگ‌های متعددی رخ داده که به‌رغم همه‌ی وحشت‌ها، قساوت‌ها، پریشانی‌ها و رنج‌هایی که ناگزیر ملازم همه‌ی جنگ‌هاست، مترقی بوده، یعنی به نفع پیشرفت بشر بوده است.»[39] اگر این در گذشته درست بود، تکرار آن در جوامع معاصر که سلاح‌های کشتار جمعی بی‌وقفه در حال گسترش هستند، کوته‌فکرانه خواهد بود. جنگ‌ها ــ که نباید با انقلاب‌ها اشتباه گرفته شوند ــ به ندرت تأثیر دموکراتیزه‌کننده‌ای داشته است که نظریه‌پردازان سوسیالیسم به آن امیدوار بودند. در واقع، آنها اغلب ثابت کرده‌اند که جنگ بدترین راه برای تحقق انقلاب است، هم به دلیل هزینه‌های جان انسان‌ها و هم به دلیل نابودی نیروهای مولد که در پی دارند. این درسی است که چپ میانه‌رو نیز نباید هرگز فراموش کند.

جنگ برای چپ نمی‌تواند بنا به ‌قول معروف کلاوزویتس «ادامه‌ی سیاست با ابزارهای دیگر» باشد. در واقع، این فقط شکست سیاست را تأیید می‌کند. اگر چپ می‌خواهد هژمونیک باشد و نشان دهد که می‌تواند از تاریخش برای وظایف امروزی استفاده کند، باید واژه‌های «ضدنظامی‌گرایی» و «نه به جنگ!» را بر پرچم‌های خود به‌نحو ماندگاری بنویسد.

* این مقاله‌ ترجمه‌ا‌ی است از War and the Left از Marcello Musto که با لینک زیر در دسترس است:

War and the Left

(مقاله حاضر روایت کامل‌تر مقاله‌ای است که در لینک بالا ارائه شده. اصل مقاله از سوی نویسنده برای سایت نقد فرستاده شده و به زودی در یک نشریه منتشر می‌شود.)

** مارچلو موستو استاد جامعه‌شناسی در دانشگاه یورک (تورنتو ـ کانادا) و متخصص اندیشه سوسیالیستی و تاریخ جنبش کارگری است. نوشته‌های او در http://www.marcellomusto.org در سراسر جهان به بیست و پنج زبان منتشر شده است.

ترجمه‌ی: دلشاد عبادی

یادداشت‌ها
[1]. Cf. César De Paepe, ‘Strike Against War’ and ‘On the True causes of War’, in Marcello Musto (ed.), Workers Unite! The International 150 Years Later, New York: Bloomsbury, 2014, pp. 229-31.

[2]. See Jacques Freymond (ed.), La première Internationale, Geneva: Droz, 1962, vol. I, p. 402, and Karl Marx, ‘Resolutions of the Brussels Congress (1868)’, in Musto, Workers Unite!, cit., p. 92:

«نهادهای اجتماعی ما و نیز تمرکز قدرت سیاسی عامل دائمی جنگ هستند که فقط با اصلاحات اجتماعی کامل از بین می‌روند.» در متن قبلی انجمن بین‌المللی کارگران به کنگره‌ی صلح در ژنو که در سپتامبر 1867 برگزار شد، آمده بود: «برای پایان دادن به جنگ، از بین بردن ارتش‌ها کافی نیست، بلکه لازم است که سازمان اجتماعی را در جهت توزیع عادلانه‌تر تولید تغییر دهید.» همان منبع، ص. ۲۳۴.

[3]. Jacques Freymond (ed.), La première Internationale, cit., p. 403. Cf. Marcello Musto, ‘Introduction’, in Musto, Workers Unite!, cit., p. 49.

[4]. Karl Marx, Capital, Volume I, in Marx Engels Collected Works (hereafter MECW), vol. 35, p. 739.

[5]. Friedrich Engels, Anti-Dühring, in MECW, vol. 25, p. 158.

[6]. Friedrich Engels, ‘Can Europe Disarm?’, in MECW, vol. 27, p. 372.

[7]. Ibid, p. 371.

[8]. In William A. Pelz (ed.), Wilhelm Liebknecht and German Social Democracy: A Documentary History, Chicago: Haymarket Books, 2016, p. 50.

[9]. In Raymond H. Dominick, Wilhelm Liebknecht and the founding of the German Social Democratic party, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1982, p. 343.

[10]. Jean Jaurès, L’Armée nouvelle, Paris: Imprimerie nationale, 1982, p. 32.

[11]. Karl Kautsky, The Social Revolution, Chicago: Charles Kerr & Co., 1903, p. 77.

[12]. ‘International Socialist Congress at Stuttgart’, in Vladimir I. Lenin, Collected Works, Moscow: Progress Publishers, 1972, vol. 13, p. 80.

[13]. Rosa Luxemburg, ‘L’Armée nouvelle de Jean Jaurès’, available at https://www.marxists.org/francais/luxembur/works/1911/06/armee.htm

[14]. ‘The Zimmerwald Manifesto’, in Leon Trotsky, The War and the International, available at https://www.marxists.org/archive/trotsky/1914/war/part3.htm#zimman

[15]. ‘The Second International Socialist Conference at Kienthal’, in Vladimir I. Lenin, Collected Works, Moscow: Progress Publishers, 1977, vol. 41, p. 371.

[16]. Rosa Luxemburg, The Junius Pamphlet: The Crisis of German Social Democracy, chapter 7, available at https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1915/junius/ch07.htm

[17]. Vladimir I. Lenin, Socialism and War, in Collected Works, Moscow: Progress Publishers, 1971, vol. 21, pp. 299-300.

[18]. Ibid, p. 306.

[19]. Ibid, p. 307.

[20]. Ibid, p. 314.

[21]. Ibid, p. 315.

در زمان جنگ فرانسه و پروس در سال 1۸70، میخائیل باکونین نیز از کارگران خواسته بود که جنگ میهنی را به جنگ انقلابی تبدیل کنند. بنگرید به:

Marcello Musto, ‘Introduction’, in Musto, Workers Unite!, cit., p. 49.

[22]. Ibid, p. 316.

[23]. Peter Kropotkin, ‘A Letter on the Present War’, Freedom, October 1914, pp. 76–77.

[24]. Errico Malatesta, ‘Anarchists have forgotten their principles, 1914’ in Vernon Richards (ed), Malatesta: Life & Ideas, London: Freedom Press, 1993, p. 230.

[25]. Peter Kropotkin et al., The Manifesto of the Sixteen, available at https://www.marxists.org/reference/archive/kropotkin-peter/1916/sixteen.htm

[26]. Errico Malatesta et al, ‘Anti-War Manifesto’, published as ‘Malatesta, the Anarchist International and War’, in D. Guérin (ed.), No Gods, No Masters: An Anthology of Anarchism, Oakland: Ak Press, 1998, p. 388.

[27]. Mao Tse-Tung, On Protracted War, Peking: Foreign Languages Press, 1966, p. 15.

[28]. Ibid, p. 26-27.

[29]. Ibid, p. 53.

[30]. Mao Tse-Tung, ‘Problems of War and Strategy’, in Selected Works of Mao-Tse-Tung, Peking: Foreign Languages Press, 1965, vol 2, p. 219.

[31]. Ibid, p. 225.

[32]. Cit. in Albertina Vittoria, Togliatti e gli intellettuali. La politica culturale dei comunisti italiani (1944-1964), Roma: Carocci, 2015, p. 219.

[33]. Karl Marx to Ferdinand Lassalle, 2 June 1860, in MECW, vol. 41, p. 154. Cf. Marcello Musto, Another Marx: Early Manuscripts to the International, London: Bloomsbury, 2018, p. 132.

[34]. Vladimir I. Lenin, The Socialist Revolution and the Right of Nations to Self-Determination, in Lenin, Collected Works, Moscow: Progress Publishers, 1964, vol. 22, p. 148.

[35]. Vladimir I. Lenin, Results of the Discussion on Self-Determination, in Lenin, Collected Works, Moscow: Progress Publishers, 1964, vol. 22, pp. 329-330.

[36]. Karl Marx, Revelations of the Diplomatic History of the 18th Century, in MECW, vol. 15, p. 86.

[37]. Kar1 Marx, ‘Reorganization of the British War Administration’, in MECW, vol, 13, p. 228.

[38]. Josep Borrell, ‘It is a matter of life and death. So the EU will provide weapons for Ukraine’s armed forces’, in The Guardian, 27 February 2022, available at https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/feb/27/eu-will-provide-weapons-for-ukraine-josep-borrell.

[39]. Vladimir I. Lenin, Socialism and War, in Lenin, Collected Works, Moscow: Progress Publishers, 1971, vol. 21, p 299.

منابع
Borrell, Josep (2022), ‘It is a matter of life and death. So the EU will provide weapons for Ukraine’s armed forces’, in The Guardian, 27 February, available at https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/feb/27/eu-will-provide-weapons-for-ukraine-josep-borrell.

De Paepe, César (2014), ‘Strike Against War’, in Marcello Musto (ed.), Workers Unite! The International 150 Years Later, New York: Bloomsbury, 2014, p. 229.

De Paepe, César (2014), ‘On the True causes of War’, in Marcello Musto (ed.), Workers Unite! The International 150 Years Later, New York: Bloomsbury, 2014, pp. 230-31.

Dominick, Raymond H. (1982), Wilhelm Liebknecht and the founding of the German Social Democratic party, Chapel Hill: University of North Carolina Press.

Engels, Friedrich (1987), Anti-Dühring, MECW, vol. 25, pp. 5-311.

Engels, Friedrich (1990), ‘Can Europe Disarm?’, MECW, vol. 27, pp. 367-393.

Freymond, Jacques (ed.) (1962), La première Internationale, Geneva: Droz, 1962, vol. I.

Jaurès, Jean (1982), L’Armée nouvelle, Paris: Imprimerie nationale.

Kautsky, Karl (1903), The Social Revolution, Chicago: Charles Kerr & Co.

Kropotkin, Peter (1914), ‘A Letter on the Present War’, Freedom, October, pp. 76–77.

Kropotkin, Peter et al. (1916), The Manifesto of the Sixteen, available at https://www.marxists.org/reference/archive/kropotkin-peter/1916/sixteen.htm

Lenin, Vladimir I. (1964), Results of the Discussion on Self-Determination, in Lenin, Collected Works, Moscow: Progress Publishers, vol. 22, pp. 320-360.

Lenin, Vladimir I. (1964), The Socialist Revolution and the Right of Nations to Self-Determination, in Lenin, Collected Works, Moscow: Progress Publishers, vol. 22, pp. 143-156.

Lenin, Vladimir I. (1971), Socialism and War, in Lenin, Collected Works (Moscow: Progress Publishers, vol. 21, pp. 295-338.

Luxemburg, Rosa (1915), The Junius Pamphlet: The Crisis of German Social Democracy, chapter 7, available at https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1915/junius/

Malatesta, Errico (1993) ‘Anarchists have forgotten their principles, 1914’ in Vernon Richards (ed.), Malatesta: Life & Ideas, London: Freedom Press, pp. 227-231.

Malatesta, Errico et al (1998), ‘Anti-War Manifesto’, published as ‘Malatesta, the Anarchist International and War’, in Daniel Guérin (ed.), No Gods, No Masters: An Anthology of Anarchism, Oakland: Ak Press, pp. 387–389.

Mao Tse-Tung (1965), ‘Problems of War and Strategy’, in Selected Works of Mao-Tse-Tung, Peking: Foreign Languages Press, vol. 2, pp. 219-235.

Mao Tse-Tung (1966), On Protracted War, Peking: Foreign Languages Press.

Marx Karl (1996), Capital, Volume I, MECW, vol. 35.

Marx, Karl (1980), ‘Reorganization of the British War Administration’, in MECW, vol, 13, pp. 227-233.

Marx, Karl (1986), Revelations of the Diplomatic History of the 18th Century, in MECW, vol. 15, pp. 25-96.

Marx, Karl (2014), ‘Resolutions of the Brussels Congress (1868)”, in Marcello Musto (ed.), Workers Unite! The International 150 Years Later, New York: Bloomsbury, 2014, pp 89-93.

Musto, Marcello (2014), ‘Introduction’, in Marcello Musto (ed.), Workers Unite! The International 150 Years Later, New York: Bloomsbury, 2014, pp 1-68.

Musto, Marcello (2018), Another Marx: Early Manuscripts to the International, London: Bloomsbury.

Pelz, William E. (ed.) (2016), Wilhelm Liebknecht and German Social Democracy: A Documentary History, Chicago: Haymarket Books.

Vv. Aa. (1972), ‘International Socialist Congress at Stuttgart’, in Vladimir I. Lenin, Collected Works, Moscow: Progress Publishers, vol. 13, pp. 75-81.

Vv. Aa. (1977), ‘The Second International Socialist Conference at Kienthal’, in Vladimir I. Lenin, Collected Work, Moscow: Progress Publishers, vol. 41, pp. 369-380.

Vv. ‘Aa. (1915), ‘The Zimmerwald Manifesto’, in Leo Trotsky, The War and the International, available at https://www.marxists.org/archive/trotsky/1914/war/part3.htm#zimman

Vittoria, Albertina (2015), Togliatti e gli intellettuali. La politica culturale dei comunisti italiani (1944-1964), Roma: Carocci.

Categories
Journalism

A esquerda face à guerra

As causas económicas da guerra
Enquanto que a ciência da política analisou motivações ideológicas, políticas, económicas e até psicológicas para explicar as causas dos conflitos bélicos, o pensamento socialista deu a sua mais interessante contribuição para a compreensão deste fenómeno evidenciando a forte ligação entre o desenvolvimento do capitalismo e a propagação da guerra.

Nos debates da Primeira Internacional (1864-1872), César de Paepe, um dos seus principais dirigentes, formulou aquela que se tornaria a posição clássica do movimento operário sobre este tema, nomeadamente que as guerras são inevitáveis no sistema de produção capitalista. Nas sociedades contemporâneas, não são provocadas pelas ambições do monarca ou de indivíduos singulares, mas são determinadas pelo modelo sócio-económico dominante. O movimento socialista mostrou também qual era a parte da população sob a qual se abatiam, inelutavelmente, as consequências mais nefastas da guerra. No congresso da Internacional em 1868, os delegados votaram uma moção que instava os trabalhadores a lutar pela “abolição definitiva de todas as guerras”, uma vez que seriam eles a pagar – economicamente ou com o seu sangue, quer estivessem entre os vencedores ou entre os vencidos – pelas decisões da sua classe dominante e dos governos que a representam.

A lição de civilidade do movimento operário nascia da convicção de que todas as guerras deveriam ser consideradas “guerras civis”, um embate feroz entre trabalhadores que, no final de contas, não tinha outro resultado que não privá-los dos meios necessários à sua sobrevivência. Era necessário agir com determinação contra qualquer guerra, resistindo ao alistamento e recorrendo à greve. O internacionalismo torna-se assim um dos pontos cardinais da futura sociedade que, com o fim do capitalismo e da rivalidade entre estados burgueses no mercado mundial, eliminaria a principal causa subjacente a qualquer guerra.

Entre os precursores do socialismo, Claude Henri de Saint Simon tinha tomado uma posição vincada não apenas contra a guerra mas também contra o conflito social, considerando ambos como obstáculos ao progresso fundamental da produção industrial. Karl Marx não desenvolveu as suas conceções em nenhum dos seus escritos sobre a guerra – fragmentários e por vezes contraditórios – nem formulou diretrizes sobre a atitude correta para a enfrentar. Quando escolheu entre campos opostos, a sua única constante foi a oposição à Rússia Tsarista que via como o posto avançado da contra-revolução e uma das principais barreiras à emancipação da classe trabalhadora. No Capital (1867) defendeu que a violência era uma força económica, “a parteira de qualquer sociedade velha grávida de uma nova”. Mas não concebia a guerra como um atalho necessário para a transformação da sociedade e dedicou uma parte importante da sua militância política a tentar vincular a classe operária ao princípio da solidariedade internacional. Como também argumentava Friedrich Engels, esta deveria agir de forma determinada nos seus países contra o risco de mitigação da luta de classes que a invenção propagandística de um inimigo externo gerava em cada momento em que irrompia uma guerra. Em várias cartas trocadas com dirigentes do movimento operário, Engels sublinha a força ideológica da cilada do patriotismo e do atraso da revolução proletária que resulta das ondas de chauvinismo. Para além disso, no Anti-Dühring (1878), no seguimento de uma análise dos efeitos do desenvolvimento de armamento cada vez mais letal, declarou que a tarefa do socialismo era “rebentar com o militarismo e todos os exércitos permanentes”.

O tema da guerra era tão importante para Engels que lhe dedicou um dos seus últimos escritos. Em “Pode a Europa desarmar-se” (1893) assinalou que, no velho continente, nos 25 anos anteriores, cada uma das maiores potências tinha tentado suplantar os seus rivais militarmente e em termos de preparativos para a guerra. Isto tinha gerado uma produção de armamentos sem precedentes que aproximava a Europa de “uma guerra de destruição como o mundo nunca tinha conhecido”. Segundo o co-autor do Manifesto do Partido Comunista (1848), “em toda a Europa, o sistema dos exércitos permanentes foi levado a um ponto tão extremo que está condenado a arruinar economicamente os povos, por via das despesas militares, ou a degenerar numa guerra de extermínio”. Na sua análise, Engels não se esquecia de destacar que os exércitos permanentes eram mantidos não apenas por motivos militares mas também com finalidades políticas internas. Era suposto “protegerem não tanto do inimigo externo quanto do inimigo interno”, fortalecendo as forças que deveriam reprimir o proletariado e as lutas operárias. Como eram as classes populares que mais pagavam os custos da guerra, através dos impostos e da massa de soldados que forneciam ao Estado, o movimento operário deveria bater-se por uma “redução homogénea e progressiva do serviço militar” e pelo desarmamento, considerado como a única, efetiva, “garantia da paz”.

A falha face à prova dos factos
Bem cedo, de argumento teórico analisado em tempo de paz, a luta contra o militarismo passa a tornar-se um problema político premente. O movimento operário teve de se confrontar com situações reais nas quais os seus representantes se opuseram inicialmente a qualquer apoio à guerra. No conflito Franco-Prussiano de 1870 (que precedeu a Comuna de Paris), os deputados Social Democratas Wilhelm Liebknecht e August Bebel condenaram os objetivos anexacionistas da Alemanha de Bismarck e votaram contra os créditos de guerra. A sua decisão de “rejeitar a lei que atribuía fundos adicionais para continuar a guerra” valeu a cada um deles uma pena de prisão de dois anos por alta traição mas ajudou a mostrar à classe operária uma via alternativa ao aumento do vórtice do conflito.

Com a expansão imperialista por parte das principais potências europeias, a controvérsia sobre a guerra assume um peso mais relevante no debate da Segunda Internacional (1889-1916). No seu congresso de fundação foi aprovada uma moção que apresentava a paz como “a pré-condição indispensável a qualquer emancipação dos trabalhadores”. Troçava-se da suposta paz política da burguesia que era caracterizada como “paz armada” e, em 1895, Jean Jaurès, o líder do Partido Socialista Francês (SFIO), pronunciou um discurso no parlamento no qual famosamente resumiu as apreensões da esquerda: “a vossa sociedade violenta e caótica mesmo quando quer paz, mesmo quando num estado de aparente repouso, carrega em si a guerra como a nuvem carrega a tempestade”.

À medida que a Weltpolitik – a política agressiva da Alemanha Imperial para aumentar o seu poder na arena internacional – mudava o quadro geopolítico, os princípios anti-militaristas consolidaram-se no movimento operário e influenciaram a discussão sobre os conflitos armados. A guerra deixava de ser apenas uma ocasião propícia para o desenvolvimento de oportunidades revolucionárias que acelerariam a derrocada do sistema (uma tese presente na Esquerda desde os tempos da “revolução sem revolução” de Maximilien Robespierre). Era agora vista como um perigo por causa das suas consequências nefastas para o proletariado na forma de fome, miséria e desemprego. Era uma ameaça grave para as forças progressistas e, como escreveu Karl Kautsky em A Revolução Social (1902), em caso de guerra estas “seriam fortemente sobrecarregadas com tarefas adicionais” que as afastariam e não aproximariam da vitória final.

A resolução Sobre o militarismo e os Conflitos Internacionais, adotada pela Segunda Internacional no Congresso de Estugarda em 1907, recapitulava todos os pontos chave que se tinham tornado na herança comum do movimento dos trabalhadores. Entre estas teses estavam: o voto contra os orçamentos que aumentassem despesas militares, antipatia face a exércitos permanentes e preferência por um sistema de milícias populares e apoio ao plano para criar tribunais de arbitragem para resolução pacífica de conflitos internacionais. Excluiu-se o recurso a greves gerais contra todo o tipo de guerras que tinha sido proposto por Gustave Hervé, uma vez que a maioria dos presentes considerou isto demasiado radical e maniqueísta. A resolução terminava com uma emenda esboçada por Rosa Luxemburgo, Vladimir Lenine e Yulii Martov que afirmava que “caso irrompa uma guerra […] é dever [dos socialistas] intervir a favor de um fim rápido e fazer tudo o que esteja ao seu alcance para usar a crise económica e política causada pela guerra para agitar a as massas e assim acelerar a queda do domínio da classe capitalista”. Como isto não obrigava o Partido Social Democrata da Alemanha (SPD) a fazer qualquer alteração da sua linha política, os seus representantes votaram também a favor desta parte. O texto, assim emendado, foi o último documento sobre a guerra a garantir um apoio unânime na Segunda Internacional.

Uma competição mais intensa entre os estados capitalistas no mercado mundial junto com o surgimento de vários conflitos internacionais tornaram o quadro geral ainda mais alarmante. A publicação do Novo Exército (1911) de Jaurès encorajou a discussão de outro tema central para este período: a distinção entre guerras ofensivas e defensivas e a atitude a ser tomada face às últimas, incluindo nos casos em que a independência de um país estava ameaçada. Para Jaurès, a única tarefa do exército deveria ser defender a nação contra qualquer agressão ofensiva ou qualquer agressor que não aceitasse a resolução das disputas através de mediação. Qualquer ação militar nesta categoria deveria ser considerada legítima. A crítica clarividente de Luxemburgo sobre esta posição assinalava que “fenómenos históricos como as guerras modernas não podem ser medidos com a bitola da ‘justiça’, ou através de um esquema em papel de defesa e agressão”. Do seu ponto de vista, era necessário ter em mente a dificuldade em estabelecer se uma guerra seria realmente ofensiva ou defensiva ou se o Estado que a tivesse desencadeado o tivesse feito deliberadamente para atacar ou tivesse sido forçado a fazê-lo devido aos estratagemas adotados pelo país que se lhe opunha. Pensava assim que a distinção não deveria ser utilizada e criticava ainda e ideia de Jaurès de “nação armada” na base da qual, em última análise, se tendia a alimentar a crescente militarização da sociedade.

À medida em que os anos iam passando, a Segunda Internacional empenhava-se cada vez menos numa política de ação a favor da paz. A sua oposição ao rearmamento e aos preparativos para a guerra era bastante desbotada e uma ala cada vez mais moderada e legalista do SPD trocava o seu apoio aos créditos militares – e até para a expansão colonial – em benefício de ganhar mais liberdades políticas na Alemanha. Líderes importantes e teóricos eminentes como Gustav Noske, Henry Hyndman e Antonio Labriola, foram dos primeiros a chegar a estas posições. Subsequentemente, a maioria dos líderes dos Social Democratas alemães, dos Socialistas franceses, dos Trabalhistas britânicos e de outros reformistas europeus acabou por apoiar a Primeira Guerra Mundial (1914-1918). Este rumo teve consequências desastrosas. Com o argumento de que os “benefícios do progresso” não deveriam ser monopolizados pelos capitalistas, o movimento dos trabalhadores acabou por partilhar os objetivos expansionistas das classes dominantes e caiu no pântano da ideologia nacionalista. A Segunda Internacional mostrou-se completamente impotente face à guerra, falhando num dos seus objetivos principais: a preservação da paz.

Lenine e os outros delegados da Conferência de Zimmerwald (1915) – incluindo Lev Trotsky que esboçou o manifesto final – previam que “durante décadas os gastos militares irão absorver as melhores energias dos povos, minando as melhorias sociais e impedindo qualquer progresso”. A seus olhos, a guerra revelava “a forma nua do capitalismo moderno que se tornou irreconciliável não apenas com os interesses das massas trabalhadoras […] mas até com as condições primeiras da existência humana comum.”

O aviso foi ouvido apenas por uma minoria do movimento dos trabalhadores, assim como o apelo a todos os trabalhadores europeus na Conferência de Kienthal (1916): “os vossos governos e jornais dizem-vos que a guerra deve continuar para matar o militarismo. Enganam-vos! A guerra nunca foi morta com guerra. Na verdade alimenta sentimentos e desejos de vingança. Desta maneira, marcando-vos para o sacrifício, encerram-vos num círculo infernal”. Rompendo finalmente com a abordagem do Congresso de Estugarda, que tinha apelado a tribunais internacionais de arbitragem, o documento final de Kienthal declarava que “as ilusões do pacifismo burguês” não interromperiam a espiral da guerra mas ajudariam a preservar o sistema sócio-económico existente. A única forma de prevenir futuros conflitos militares seria que as massas populares conquistassem o poder político e derrubassem a propriedade capitalista.

Rosa Luxemburgo e Vladimir Lenine contavam-se entre os mais vigorosos opositores à guerra. Luxemburgo aprofundou a compreensão teórica da esquerda e mostrou como o militarismo era a vértebra central do Estado. Demonstrando uma convicção e eficácia que poucos outros líderes comunistas igualavam, argumentava que o slogan “guerra à guerra” deveria tornar-se “a pedra de toque da política da classe trabalhadora”. Como escreveu em A Crise da Social Democracia (1916), também conhecida como O panfleto Junius, a Segunda Internacional tinha implodido porque tinha falhado em “chegar a uma tática e ação comum do proletariado em todos os países”. Daí para diante, o “objetivo central” do proletariado deveria ser assim “lutar contra o imperialismo e prevenir guerras, tanto em tempo de paz como no de guerra”.

Em Socialismo e a Guerra (1915) e em muitos outros escritos durante a Primeira Guerra Mundial, o grande mérito de Lenine foi identificar duas questões fundamentais. A primeira dizia respeito à “falsificação histórica” da burguesia que tentava atribuir um “sentido progressista de libertação nacional” ao que eram na realidade guerras para “pilhar”, travadas com o objetivo único de decidir que beligerantes iriam desta feita oprimir mais povos estrangeiros e aumentar as desigualdades do capitalismo. A segunda era o mascarar das contradições dos social-reformistas – ou “social-chauvinistas” como ele lhes chamava – que em última instância apoiavam as justificações para a guerra apesar de a terem definido como uma atividade “criminosa” nas resoluções adotadas pela Segunda Internacionais. Por detrás da alegação de “defender a pátria” estava o direito que algumas grandes potências se tinham atribuído a si próprias a “pilhar as colónias e oprimir povos estrangeiros”. A guerra não estava a ser travada para salvaguardar a “existência das nações” mas “para defender os privilégios, a dominação, o saque e a violência” de várias “burguesias imperialistas”. Os socialistas que tinham capitulado ao patriotismo tinham substituído a luta de classes por uma reivindicação de “parcelas dos lucros obtidos pelas suas burguesias nacionais através do saque de outros países”. Consequentemente, Lenine era a favor de “guerras defensivas” – não, entenda-se, da defesa nacional dos países europeus à moda de Jaurès, mas das “guerras justas” dos povos “oprimidos e subjugados” que tinham sido “saqueados e privados dos seus direitos” pelas “grandes potências esclavagistas”. A tese mais conhecida deste panfleto – de que os revolucionários deveriam procurar “transformar a guerra imperialista em guerra civil” – implicava que quem queria “uma paz duradoura” deveria travar uma “guerra civil contra os seus governos e burguesia”. Lenine estava convencido de algo que a história mostraria mais tarde ser impreciso: de que qualquer luta de classes consistentemente travada em tempos de guerra levaria “inevitavelmente” a criar um espírito revolucionário entre as massas.

Linhas de demarcação
A Primeira Guerra Mundial produziu divisões não apenas na Segunda Internacional mas também no movimento anarquista. Num artigo publicado pouco depois do desencadear do conflito, Kropotkin escreveu que “a tarefa de qualquer pessoa a quem seja cara a ideia do progresso humano é esmagar a invasão alemã doa Europa Ocidental”. Esta afirmação, vista por muitos como uma desistência dos princípios pelos quais tinha lutado durante toda a sua vida, era uma tentativa de ir além do slogan “greve geral contra a guerra” – que tinha deixado de ser escutado pelas massas trabalhadoras – e de evitar a regressão geral da política europeia que resultaria de uma vitória alemã. Do ponto de vista de Kropotkin, se os anti-militaristas permanecessem inertes iriam ajudar indiretamente os planos de conquista dos invasores e o obstáculo daí resultante seria mais difícil de ultrapassar para quem lutava pela revolução social.

Numa resposta a Kropotkin, o anarquista italiano Enrico Malatesta defendia que, apesar de não ser pacifista e considerar ser legítimo pegar em armas numa guerra de libertação, a guerra mundial não era – como a propaganda burguesa apresentava – uma luta “pelo bem geral contra o inimigo comum” da democracia mas mais um exemplo da subjugação das massas trabalhadoras pela classe dominante. Ele estava consciente de que “uma vitória alemã seria certamente um triunfo do militarismo mas um triunfo dos aliados também significaria um domínio russo-britânico da Europa e Ásia.

No Manifesto de 16 (1916), Kropotkin defendia a necessidade de resistir a um agressor que representa a destruição de todas as esperanças de libertação. A vitória da Tripla Entente contra a Alemanha seria o mal menor e faria menos para minar as liberdades existentes. Por outro lado, Malatesta e os co-signatários do manifesto anti-guerra da Internacional Anarquista (1915) declaravam: “não há nenhuma distinção possível entre guerras ofensivas e defensivas”. Para além disso, acrescentavam que “nenhum dos beligerantes tem qualquer direito para reivindicar a civilização, tal como nenhum deles tem razão em reclamar o direito legítimo à auto-defesa”. A Primeira Guerra Mundial, insistiam, era mais um episódio de um conflito entre capitalistas de várias potências imperialistas que estava a ser travada às custas da classe trabalhadora.

Malatesta, Emma Goldman, Ferdinand Nieuwenhuis e a grande maioria do movimento anarquista estavam convencidos de que seria um erro imperdoável apoiar governos burgueses. Em vez disso, sem mas nem meios mas, mantiveram o slogan “nenhum homem e nem um centavo para o exército” rejeitando firmemente qualquer apoio indireto ao prossecução da guerra.

As atitudes face à guerra também suscitaram debate no movimento feminista. A necessidade das mulheres de substituir os homens que tinham sido alistados nos empregos que já tinham há muito deixado de ser monopólio masculino – para muitas com salário menor e em condições de sobre-exploração – encorajou a disseminação da ideologia chauvinista numa parte considerável do recém-nascido movimento sufragista. Algumas das suas líderes foram ao ponto de fazer abaixo-assinados pelo alistamento de mulheres nas forças armadas. A exposição da duplicidade dos governos – que, evocando que o inimigo está às nossas portas, usavam a guerra para fazer recuar reformas sociais fundamentais – foi um dos mais importantes feitos das mulheres que eram líderes comunistas então. Clara Zetkin, Alexandra Kollontai, Sylvia Pankhurst e, claro, Rosa Luxemburgo estavam entre as primeiras a enveredar lúcida e corajosamente pelo caminho que mostraria a sucessivas gerações como a luta contra o militarismo era essencial à luta contra o patriarcado. Depois, a rejeição da guerra tornou-se parte distintiva do Dia Internacional das Mulheres e a oposição aos orçamentos de guerra no deflagrar de qualquer novo conflito era parte proeminente de muitas das plataformas do movimento feminista internacional.

O fim não justifica os meios e os meios errados prejudicam o fim
A divisão profunda entre revolucionários e reformistas, que aumentou depois do nascimento da União Soviética e do crescimento do dogmatismo ideológico nos anos 1920 e 1930, impedia qualquer aliança contra o militarismo entre a Internacional Comunista (1919-1943) e os partidos socialistas e social-democratas europeus. Tendo apoiado a guerra, os partidos que faziam parte da Internacional Socialista e Trabalhista (1923-1940) tinham perdido todo o crédito aos olhos dos comunistas. A ideia leninista de “transformar a guerra imperialista em guerra civil” ainda era apreciada em Moscovo, onde os dirigentes políticos e teóricos pensavam que um “novo 1914” seria inevitável. Assim, de ambos os lados, o discurso era mais dedicado ao que fazer se uma nova guerra começasse do que o que fazer para prevenir uma guerra de começar. Os slogans e declarações de princípio diferiam substancialmente do que era esperado que acontecesse e do que se transformava em ação política. Entre as vozes críticas no campo comunista estava a de Nikolai Bukharin, defensor do slogan “luta pela paz” e um dos mais convictos de que esta era “uma das questões chave do mundo contemporâneo”; e a de Georgi Dimitrov que defendia que nem todas as grandes potências eram responsáveis na mesma medida pela ameaça da guerra e que favorecia uma aproximação aos partidos socialistas para construir uma ampla frente popular contra esta. Mas estas visões contrastavam com a litania da ortodoxia soviética que, longe de atualizar a análise teórica, repetia que o perigo da guerra estava inscrito, sem quaisquer distinções, em todos os poderes imperialistas.

Os pontos de vista de Mao Zedong sobre este tema eram bastante diferente. À cabeça do movimento de libertação contra a invasão japonesa escreveu, em Sobre a Guerra Prolongada (1938), que as “guerras justas” nas quais os comunistas deveriam participar ativamente são dotadas de um poder tremendo que pode transformar muitas coisas ou abrir caminho para a sua transformação”. A estratégia proposta por Mao era, assim, “opor à guerra injusta a guerra justa” e além disso “continuar a guerra até que o seu objetivo político seja alcançado”. Os argumentos para a “omnipotência da guerra revolucionária” voltam a ser apresentados em Problemas da Guerra e Estratégia (1938), onde argumenta que “apenas com as armas pode o mundo inteiro ser transformado” e que a “tomada do poder pela via armada, a resolução da questão através da guerra, é a questão central e a forma mais elevada de revolução”.

Na Europa, o escalar da violência na frente nazi-fascista, internamente mas também no estrangeiro, e o início da Segunda Guerra Mundial (1939-1945) criaram um cenário ainda mais nefasto do que a guerra de 1914-18. Depois das tropas de Hitler terem atacado a União Soviética em 1941, a Grande Guerra Patriótica que culminou com a derrota do nazismo tornou-se num elemento tão central da unidade nacional russa que sobreviveu à queda do muro de Berlim e permaneceu até aos nossos dias.

Com a divisão do mundo em dois blocos no pós-guerra, Estaline ensinava que a tarefa principal do movimento comunista internacional era a salvaguarda da União Soviética. A criação de uma zona tampão de oito países na Europa de Leste (sete depois da saída da Jugoslávia) era um pilar central da sua política. No mesmo período, a doutrina Truman marcava o advento de um novo tipo de guerra: a Guerra Fria. Do seu apoio às forças anti-comunistas na Grécia, ao Plano Marshall (1948) e à criação da NATO (1949), os Estados Unidos da América contribuíram para evitar o avanço das forças progressistas na Europa Ocidental. A União Soviética respondeu com o Pacto de Varsóvia (1955). Esta configuração conduziu a uma enorme corrida ao armamento que, apesar da memória fresca de Hiroshima e Nagasaki, também envolveu a proliferação dos testes de armas nucleares.

A partir de 1961, sob a liderança de Nikita Khrushchev, a União Soviética enveredou por um novo rumo político que ficou conhecido como a “coexistência pacífica”. Desta feita, com o ênfase na não interferência e no respeito da soberania nacional, bem como da cooperação económica com os países capitalistas, era suposto evitar-se o perigo de uma terceira guerra mundial (que a crise dos mísseis cubanos mostrou, em 1962, ser uma possibilidade) e apoiar o argumento de que a guerra não era inevitável. Contudo, esta tentativa de cooperação construtiva estava orientada apenas para os EUA, não para os países do “socialismo realmente existente”. Em 1956, a União Soviética tinha já esmagado a revolta na Hungria e os Partidos Comunistas da Europa Ocidental não tinham condenado, pelo contrário tinham até justificado, a intervenção militar em nome do bloco socialista. Palmiro Togliatti, o secretário do Partido Comunista Italiano, por exemplo declarou: “ficamos do nosso lado mesmo quando este comete erros”. A maior parte daqueles que partilhavam esta posição lamentaram-na amargamente nos anos posteriores quando perceberam os efeitos devastadores da operação soviética. Acontecimentos semelhantes ocorreram no auge da coexistência pacífica, em 1968, na Checoslováquia.

Confrontado com exigências de democratização e de descentralização económica durante a Primavera de Praga, o Politburo do Partido Comunista da União Soviética decidiu unanimemente enviar meio milhão de soldados e milhares de tanques. No congresso do Partido Operário Unificado polaco, em 1968, Leonid Brezhnev explicou a ação indicando aquilo que chamou a “soberania limitada” dos países do Pacto de Varsóvia: “quando forças que são hostis ao socialismo tentam virar o caminho de alguns países socialistas para o capitalismo, torna-se não apenas um problema do país em questão mas um problema comum e a preocupação de todos os países socialistas”.

De acordo com esta lógica anti-democrática, a definição do que era ou não “socialismo” recaía naturalmente na decisão arbitrária dos líderes soviéticos. Mas desta vez as críticas à esquerda foram mais diretas e até representaram a maioria. Apesar da reprovação da ação soviética ter sido exprimida não apenas pelos movimentos da Nova Esquerda mas por uma maioria dos partidos comunistas, incluindo o chinês, os russos não retiraram mas empreenderam um processo a que chamaram “normalização”. A União Soviética continuou a canalizar uma parte considerável dos seus recursos económicos para gastos militares e isto ajudou a reforçar a cultura autoritária na sociedade. Desta forma, perdeu de vez a boa vontade do movimento pela paz que se tinha tornado ainda maior devido às mobilizações extraordinárias contra a guerra no Vietname.

Uma das mais importantes guerras da próxima década começou com a invasão soviética do Afeganistão. Em 1979, o Exército Vermelho tornou-se mais uma vez um instrumento decisivo da política externa de Moscovo, que continuava a reclamar o direito de intervir naquilo que descrevia como a sua “zona de segurança”. A malfadada decisão transformou-se numa aventura esgotante que se prolongou por mais de dez anos, causando um grande número de mortes e criando milhões de refugiados. Nesta ocasião, o movimento comunista internacional foi muito menos reticente do que tinha sido em relação às invasões soviéticas da Hungria e da Checoslováquia. Contudo, esta nova guerra revelava ainda mais claramente à opinião pública internacional o fosso entre o “socialismo realmente existente” e uma política alternativa baseada na paz e na oposição ao militarismo.

Tomadas no seu conjunto, estas intervenções militares não apenas foram no sentido contrário à redução geral de armamento mas serviram para desacreditar e enfraquecer globalmente o socialismo. A União Soviética foi sendo cada vez mais vista como um poder imperial que agia de formas não muito diferentes daquelas dos Estados Unidos, que, desde o início da Guerra Fria, tinha, de forma mais ou menos secreta, apoiado secretamente golpes de Estado e ajudado a derrubar governos democraticamente eleitos em mais de vinte países em todo o mundo. Por último, as “guerras socialistas”, em 1977-1979, entre Camboja e Vietname e China e Vietname, com o pano de fundo do conflito sino-soviético, dissiparam a vantagem que a ideologia “marxista-leninista” (já distante dos fundamentos originais lançados por Marx e Engels) tinha ao atribuir a guerra exclusivamente aos desequilíbrios económicos do capitalismo.

Ser de esquerda é ser contra a guerra
O fim da Guerra Fria não diminuiu a quantidade de interferência nos assuntos de outros países nem aumentou o espaço de liberdade para que os povos escolham o regime político sob o qual vivem. As inúmeras guerras – mesmo sem mandato das Nações Unidas e definidas, absurdamente, como “humanitárias” – desencadeadas pelos EUA nos últimos 25 anos, às quais devem ser somadas novas formas de conflito, sanções ilegais, condicionamento político, económico e mediático, demonstram que a divisão bipolar do mundo entre duas super-potências não foi substituída pela era de liberdade e progresso prometida pelo mantra neoliberal da “Nova Ordem Mundial”.

Neste contexto, muitas forças políticas que antes reivindicavam valores de esquerda aderiram a várias guerras. Do Kosovo, ao Iraque e ao Afeganistão – para mencionar apenas as principais guerras travadas pela Nato desde a queda do Muro de Berlim – estas forças deram o seu apoio às intervenções armadas e tornaram-se cada vez menos diferenciáveis da direita.

A guerra entre a Rússia e a Ucrânia fez a esquerda enfrentar outra vez o dilema de como reagir quando a soberania de um país está sob ataque. Não condenar a invasão russa da Ucrânia é um erro político da parte do governo da Venezuela e faz com que denúncias de possíveis futuros atos de agressão cometidos pelos Estados Unidos surjam como menos credíveis. É verdade que, como Marx escreveu a Ferdinand Lassalle em 1860, “na política externa, há pouco a ser ganho no uso de palavras de ordem como “reacionário” e “revolucionário” – e de que o que “é subjetivamente reacionário [pode vir a provar-se] objetivamente revolucionário na política externa”. Mas as forças de esquerda deveriam ter aprendido do século XX que as alianças com o “inimigo do meu inimigo” conduzem frequentemente a acordos contra-produtivos, especialmente quando como, tal como acontece na nossa época, a frente progressista é politicamente fraca e teoricamente confusa e lhe falta o apoio de mobilizações de massas.

Lembrando as palavras de Lenine em A Revolução Socialista e o Direito das Nações à Auto-determinação: “o facto de que a luta de libertação nacional contra um poder imperialista possa, sob certas circunstâncias, ser utilizada por outra “Grande” potência com os seus interesses igualmente imperialistas não deveria pesar na indução da Social Democracia para renunciar ao seu reconhecimento do direito das nações à autodeterminação”. Para além dos interesses geopolíticos e das intrigas que estão habitualmente em jogo, as forças da esquerda apoiaram historicamente o princípio da auto-determinação nacional e defenderam o direito dos estados individuais de estabelecerem as suas fronteiras com base na vontade expressa da população. A esquerda lutou contra guerras e “anexações” porque estava consciente que estas levavam a conflitos dramáticos entre os trabalhadores das nações dominante e dominada, criando as condições para os últimos se unirem com a sua burguesia e passarem a considerar os primeiros como seus inimigos. Em Resultados da Discussão sobre Auto-determinação (1916), Lenine escreveu: “se a revolução socialista fosse vitoriosa em Petrogrado, Berlim e Varsóvia, o governo socialista polaco, tal como os governos socialistas russo e alemão renunciariam à retenção pela força, digamos, dos ucranianos nas fronteiras do estado polaco”. Porquê sugerir, então, que algo diferente deve ser concedido ao governo nacionalista liderado por Vladimir Putin?

Po outro lado, muitos na esquerda cederam à tentação de se tornar – direta ou indiretamente – co-beligerantes, alimentando uma nova union sacrée (expressão cunhada em 1914, apenas para saudar a abjuração das forças da esquerda francesa que, com a eclosão da Primeira Guerra Mundial, decidiram apoiar as escolhas bélicas do governo). Tal posição atualmente serve cada vez mais para desvanecer a distinção entre atlanticismo e pacifismo. A história mostra que, quando não se opõem à guerra, as forças progressistas perdem uma parte essencial da sua razão de existir e acabam por engolir a ideologia do campo oposto. Isto acontece quando partidos de Esquerda fazem da sua presença no governo forma fundamental de medir a sua ação política – como os Comunistas Italianos fizeram ao apoiar as intervenções da Nato no Kosovo e no Afeganistão ou a maioria atual do Unidas Podemos, que juntou a sua voz ao coro unânime de todo o arco parlamentar espanhol a favor do envio de armas para o exército ucraniano. Uma conduta subalterna que no passado já foi muitas vezes punida, incluindo nas eleições quando a ocasião se propiciar.

Bonaparte não é democracia
Em 1853-1856, Marx escreveu uma série de artigos brilhantes para o New-York Daily Tribune que continham muitos paralelos interessantes e úteis com a atualidade. Em 1853, falando do grande monarca moscovita do século XV – aquele considerado como o unificador da Rússia e que abriu caminho para a sua autocracia – Marx afirmou: “apenas temos de substituir uma série de nomes e datas por outros e torna-se claro que as políticas de Ivan III (…) e as da Rússia de hoje não são apenas semelhantes, mas idênticas”. No ano a seguir, contudo, em oposição aos democratas liberais que exaltavam a coligação anti-russa, escreveu: “é um erro descrever a guerra contra a Rússia como uma guerra entre a liberdade e o despotismo. Para além do facto de que, se tal fosse o caso, a liberdade seria por um momento representada por um Bonaparte, todo o objetivo declarado da guerra é a manutenção dos tratados de Viena – esses mesmos tratados que anulam a liberdade e a independência das nações”. Se substituirmos Bonaparte pelos Estados Unidos da América e os tratados de Viena pela Nato, essas observações parecem escritas para hoje.

O pensamento daqueles que se opõem tanto ao nacionalismo russo quanto ao ucraniano, tal como à expansão da Nato, não mostra indecisão política ou ambiguidade teórica. Nas últimas semanas, vários peritos têm avançado com explicações para as raízes do conflito (que de forma alguma servem para reduzir a barbárie da invasão russa) e a posição de quem propõe uma política de não-alinhamento é maneira mais eficaz de acabar com a guerra tão cedo quanto possível e assegurar o número de vítimas mais baixo possível. Não é uma questão de agir como “belas almas” encharcadas de idealismo abstrato, as quais Hegel achava incapazes de abordar a realidade real das contradições terrenas. Pelo contrário: a ideia é dar realidade ao único antídoto verdadeiro para uma expansão ilimitada da guerra. Não há fim para as vozes que pedem mais recrutamentos ou para aquelas que, como o Alto Representante da União Europeia para Relações Exteriores e Política de Segurança, pensam que é tarefa da Europa fornecer aos ucranianos “as armas necessárias para a guerra”. Mas, em contraste com essas posições, é necessário buscar uma atividade diplomática incessante com base em dois pontos firmes: a desescalada e a neutralidade da Ucrânia independente.

Apesar do aumento do apoio à Nato após as jogadas russas, é necessário trabalhar mais afincadamente para garantir que a opinião pública não veja a maior e mais agressiva máquina de guerra do mundo – a Nato – como a solução para os problemas de segurança global. Deve-se mostrar que é uma organização perigosa e ineficaz, que, no seu impulso de expansão e dominação unipolar, serve para alimentar as tensões que levam à guerra no mundo.

Em O Socialismo e a Guerra, Lenine argumentava que os marxistas divergem dos pacifistas e dos anarquistas porque “consideram historicamente necessário (do ponto de vista do materialismo dialético de Marx) estudar cada guerra em separado”. Na continuação disto alegava que “na história houve muitas guerras que, apesar de todos os horrores, atrocidades, angústia e sofrimento que inevitavelmente acompanham todas as guerras, foram progressistas, i.e., beneficiaram o desenvolvimento da humanidade”, se isto terá sido verdade no passado, seria limitado repeti-lo simplesmente nas sociedades contemporâneas nas quais as armas de destruição massiva se espalham continuamente. Raramente as guerras – que não devem ser confundidas com as revoluções – tiveram o efeito democratizante que alguns teóricos do socialismo esperaram. Efetivamente, provaram ser muitas vezes a pior forma de tentar fazer uma revolução, tanto por causa do custo em vidas humanas quanto por causa da destruição das forças produtivas que implicam. É uma lição que também a esquerda moderada nunca deveria esquecer.

Para a esquerda, a guerra não pode ser “a continuação da política por outros meios”, para citar a famosa frase de Clausewitz. Na verdade, apenas certifica o falhanço da política. Se a esquerda quiser ser hegemónica e mostrar-se capaz de usar a história para as tarefas contemporâneas precisa inscrever indelevelmente nas suas faixas as palavras de ordem: “antimilitarismo” e “Não à guerra!”

 

Traduzido por Carlos Carujo

Categories
Journalism

The Left Has a Long, Proud Tradition of Opposing War

While political science has probed the ideological, political, economic, and even psychological motivations behind the drive to war, socialist theory has made a unique contribution by highlighting the relationship between the development of capitalism and war. The Left has long theorized its opposition to war, and the main positions of socialist theorists and organizations over the past 150 years offer useful resources for opposing Russia’s aggression against Ukraine, as well as for continuing to oppose NATO.

Rarely have wars — not to be confused with revolutions — had the democratizing effect that the theorists of socialism hoped for. Indeed, they have often proved themselves to be the worst way of carrying out a revolution, both because of the human cost and because of the destruction of the productive forces that they entail. If this was true in the past, it is even more evident in contemporary societies where weapons of mass destruction are continually proliferating.

The Economic Causes of War

In the debates of the First International, César de Paepe, one of its principal leaders, formulated what would become the classical position of the workers’ movement on the question of war: namely, that wars are inevitable under the regime of capitalist production. In contemporary society, they are brought about not by the ambitions of monarchs or other individuals but by the dominant social-economic model. The lesson for the workers’ movement came from the belief that any war should be considered “a civil war,” a ferocious clash between workers that deprived them of the means necessary for their survival.

Karl Marx never developed any consistent or systematic position on war in his writings. In Capital, volume 1, he argued that violence was an economic force, “the midwife of every old society pregnant with a new one.” But he did not think of war as a crucial shortcut for the revolutionary transformation of society, and a major aim of his political activity was to commit workers to the principle of international solidarity.

War was such an important question for Friedrich Engels that he devoted one of his last pieces of writing to it. In his pamphlet “Can Europe Disarm?”, he noted that in the previous twenty-five years, every major power had tried to outdo its rivals militarily and in terms of war preparations. This had involved unprecedented levels of arms production and brought the old continent closer to “a war of destruction such as the world has never seen.”

According to Engels, “The system of standing armies has been carried to such extremes throughout Europe that it must either bring economic ruin to the peoples on account of the military burden, or else degenerate into a general war of extermination.” He emphasized that standing armies were maintained just as much for reasons of domestic politics as they were for external military purposes. They were intended “to provide protection not so much against the external enemy as the internal one,” Engels wrote, by strengthening the forces to repress the proletariat and workers’ struggles. As popular layers paid more than anyone else the costs of war, through taxes and the provision of troops to the state, the workers’ movement should fight for “the gradual reduction of the term of [military] service by international treaty” and for disarmament as the only effective “guarantee of peace.”

Tests and Collapse

It was not long before a peacetime theoretical debate turned into the foremost political issue of the age. Initially, representatives of the workers’ movement opposed any support for war when the Franco-Prussian conflict (the one that preceded the Paris Commune) erupted in 1870. The Social Democratic deputies Wilhelm Liebknecht and August Bebel condemned the annexationist objectives of Bismarck’s Germany and voted against war credits. Their decision to “reject the bill for additional funding to continue the war” earned them a two-year prison sentence for high treason, but it helped to show the working class an alternative way to build on the crisis.

As the major European powers kept up their imperialist expansion, the controversy on war acquired ever greater weight in the debates of the Second International. A resolution adopted at its founding congress had enshrined peace as “the indispensable precondition of any emancipation of the workers.”

As the Weltpolitik — the aggressive policy of imperial Germany to extend its power in the international arena — changed the geopolitical setting, anti-militarist principles sank deeper roots in the workers’ movement and influenced the discussions on armed conflicts. War was no longer seen only as hastening the breakdown of the system (an idea on the Left going back to Maximilien Robespierre’s slogan, “no revolution without revolution.”) It was now viewed as a danger because of its grievous consequences for the proletariat in the shape of hunger, destitution, and unemployment.

The resolution “On Militarism and International Conflicts,” adopted by the Second International at its Stuttgart congress in 1907, recapitulated all the key points that had become the common heritage of the workers’ movement. Among these were a vote against budgets that increased military spending, antipathy to standing armies, and a preference for a system of people’s militias.

As the years passed, the Second International commitment to peace lessened, and by the time of World War I, the majority of European socialist parties voted to support it — a course of action that had disastrous consequences. Arguing that the “benefits of progress” should not be monopolized by the capitalists, the workers’ movement came to share the expansionist aims of the ruling classes and was swamped by nationalist ideology. In this sense, the Second International proved completely impotent in the face of the war, ceding its own aim to preserve peace.

Against this backdrop, it was Rosa Luxemburg and Vladimir Lenin who were two of the most vigorous opponents of the war. Articulate and principled, Luxemburg demonstrated how militarism was a key vertebra of the state and worked to make the “War on war!” slogan “the cornerstone of working-class politics.” As she wrote in The Crisis of German Social Democracy, the Second International had imploded because it failed “to achieve a common tactic and action by the proletariat in all countries.” From then on, the “main goal” of the proletariat should therefore be “fighting imperialism and preventing wars, in peace as in war.”

In Socialism and the War — among other writings penned during World War I — Lenin’s great merit was to identify two fundamental questions. The first concerned the “historical falsification” at work whenever the bourgeoisie tried to attribute a “progressive sense of national liberation” to what were in reality wars of “plunder.”

The second was the masking of contradictions by the social reformists who had replaced the class struggle with a claim on “morsels of the profits obtained by their national bourgeoisie through the looting of other countries.” The most celebrated thesis of this pamphlet — that revolutionaries should seek to “turn imperialist war into civil war” — implied that those who really wanted a “lasting democratic peace” had to wage “civil war against their governments and the bourgeoisie.” Lenin was convinced of what history would later show to be inaccurate: that any class struggle consistently waged in time of war would “inevitably” create a revolutionary spirit among the masses.

Lines of Demarcation

World War I produced divisions not only in the Second International but also in the anarchist movement. In an article published shortly after the outbreak of the conflict, Peter Kropotkin wrote that “the task of any person holding dear the idea of human progress is to squash the German invasion in Western Europe.”

In a reply to Kropotkin, the Italian anarchist Errico Malatesta argued that, although he was not a pacifist and thought it legitimate to take up arms in a war of liberation, the world war was not — as bourgeois propaganda asserted — a struggle “for the general good against the common enemy” of democracy but yet another example of the ruling-class subjugation of the working masses. He was aware that “a German victory would certainly spell the triumph of militarism, but also that a triumph for the Allies would mean Russian-British domination in Europe and Asia.”

In the Manifesto of the Sixteen, Kropotkin upheld the need “to resist an aggressor who represents the destruction of all our hopes of liberation.” Victory for the Triple Entente against Germany would be the lesser evil and do less to undermine the existing liberties. On the other side, Malatesta and his fellow-signatories of The Anarchist International Antiwar Manifesto declared, “No distinction is possible between offensive and defensive wars.” Moreover, they added that “none of the belligerents has any right to lay claim to civilization, just as none of them is entitled to claim legitimate self-defense.” For Malatesta, Emma Goldman, Ferdinand Nieuwenhuis, and the great majority of the anarchist movement, World War I was a further episode in the conflict among capitalists of various imperialist powers, which was being waged at the expense of the working class. With no “ifs” or “buts,” they stuck with the slogan “no man and no penny for the army,” firmly rejecting even indirect support for the pursuit of war.

Attitudes to the war also aroused debate in the feminist movement. The need for women to replace conscripted men in jobs — for much lower wages, in conditions of overexploitation — encouraged support for war in a sizable part of the newborn suffragette movement. Some of its leaders went so far as to petition for laws allowing the enlistment of women in the armed forces. Yet more radical, antiwar elements persisted. Communist feminists worked to expose duplicitous governments, which were using the war to roll back fundamental social reforms

Clara Zetkin, Alexandra Kollontai, Sylvia Pankhurst, and of course Rosa Luxemburg were among the first to embark lucidly and courageously on the path that would show successive generations how the struggle against militarism was essential to the struggle against patriarchy. Later, the rejection of war became a distinctive part of International Women’s Day, and opposition to war budgets at the outbreak of any new conflict featured prominently in many platforms of the international feminist movement.

With the rise of fascism and the outbreak of World War II, violence escalated still further. After Adolph Hitler’s troops attacked the Soviet Union in 1941, the Great Patriotic War that ended with the defeat of Nazism became such a central element in Russian national unity that it survived the fall of the Berlin Wall and has lasted until our own days.

With the postwar division of the world into two blocs, Joseph Stalin taught that the main task of the international communist movement was to safeguard the Soviet Union. The creation of a buffer zone of eight countries in Eastern Europe was a central pillar of this policy. From 1961, under the leadership of Nikita Khrushchev, the Soviet Union began a new political course that came to be known as “peaceful coexistence.” However, this attempt at constructive cooperation was geared only to the United States, not to the other countries of “actually existing socialism.”

The Soviet Union had already brutally crushed the Hungarian Revolution in 1956. Similar events took place in 1968 in Czechoslovakia. Faced with demands for democratization during the “Prague Spring,” the Politburo of the Communist Party of the Soviet Union decided unanimously to send in half a million soldiers and thousands of tanks. Leonid Brezhnev explained the action by referring to what he called the “limited sovereignty” of Warsaw Pact countries: “When forces that are hostile to socialism try to turn the development of some socialist country toward capitalism, it becomes not only a problem of the country concerned, but a common problem and concern of all socialist countries.” According to this antidemocratic logic, the definition of what was and was not “socialism” naturally fell to the arbitrary decision of the Soviet leaders.

With the invasion of Afghanistan in 1979, the Red Army again became a major instrument of Moscow’s foreign policy, which continued to claim the right to intervene in what it described as its own “security zone.” These military interventions not only worked against a general arms reduction but served to discredit and globally weaken socialism. The Soviet Union was increasingly seen as an imperial power acting in ways not unlike those of the United States, which, since the onset of the Cold War, had more or less secretly backed coups d’état and helped to overthrow democratically elected governments in more than twenty countries around the world.

To Be on the Left Is to Be Against War

With the onset of the Russian-Ukrainian war, the Left is once again confronted with the question of how to position itself when a country’s sovereignty is under attack. It is a mistake for governments like Venezuela’s to refuse condemnation of the invasion. This will make denunciations of possible future acts of aggression by the United States appear less credible. We might recall Lenin’s words in The Socialist Revolution and the Right of Nations to Self-Determination:

The fact that the struggle for national liberation against one imperialist power may, under certain circumstances, be utilized by another “Great” Power in its equally imperialist interests should have no more weight in inducing Social Democracy to renounce its recognition of the right of nations to self-determination.

The Left has historically supported the principle of national self-determination and defended the right of individual states to establish their frontiers on the basis of the express will of the population. Making direct reference to Ukraine, in Results of the Discussion on Self-Determination, Lenin argued:

If the socialist revolution were to be victorious in Petrograd, Berlin, and Warsaw, the Polish socialist government, like the Russian and German socialist governments, would renounce the “forcible retention” of, say, the Ukrainians within the frontiers of the Polish state.

Why suggest, then, that anything different should be conceded to the nationalist government led by Vladimir Putin?

“The Left has historically supported the principle of national self-determination.”

On the other hand, all too many on the Left have yielded to the temptation to become — directly or indirectly — cobelligerents, fueling a new union sacrée. Such a position today serves increasingly to blur the distinction between Atlanticism and pacifism. History shows that, when they do not oppose war, progressive forces lose an essential part of their reason for existence and end up swallowing the ideology of the opposite camp. This happens whenever left parties make their presence in government the essential element of their political action — as the Italian Communists did in supporting the NATO interventions in Kosovo and Afghanistan, or as does much of today’s Unidas Podemos, which joins the chorus of the Spanish parliament in favor of sending weapons to the Ukrainian army.

Bonaparte Is Not Democracy

Reflecting on the Crimean War, in 1854 Marx opposed liberal democrats who exalted the anti-Russian coalition:

It is a mistake to describe the war against Russia as a war between liberty and despotism. Apart from the fact that if such be the case, liberty would be for the nonce represented by a Bonaparte, the whole avowed object of the war is the maintenance . . . of the Vienna treaties — those very treaties which annul the liberty and independence of nations.

If we replace Bonaparte with the United States and the Vienna treaties with NATO, these observations seem as if written for today.

In today’s discourse, those who oppose both Russian and Ukrainian nationalism, as well as the expansion of NATO, are often accused of political indecision or simple naivete. But this is not the case. The position of those who propose a policy of nonalignment is the most effective way of ending the war as soon as possible and ensuring the smallest number of victims. It is necessary to pursue ceaseless diplomatic activity based on two firm points: de-escalation and the neutrality of independent Ukraine.

Furthermore, although support for NATO across Europe appears strengthened since Russia’s invasion of Ukraine, it is necessary to work harder to ensure that public opinion does not see the largest and most aggressive war machine in the world — NATO — as the solution to the problems of global security. It must be shown that it is a dangerous and ineffectual organization, which, in its drive for expansion and unipolar domination, serves to fuel tensions leading to war in the world.

For the Left, war cannot be “the continuation of politics by other means,” to quote Carl von Clausewitz’s famous dictum. In reality, it merely certifies the failure of politics. If the Left wishes to become hegemonic and to show itself capable of using its history for the tasks of today, it needs to write indelibly on its banners the words “anti-militarism” and “No to war!”

Categories
Journal Articles

A guerra civil nos EUA e as lutas pela independência da Polônia

A luta contra a escravidão nos EUA
Na primavera de 1861, a política mundial foi sacudida pela eclosão da Guerra Civil Americana. Ela começou rapidamente após a eleição de Abraham Lincoln como presidente dos Estados Unidos, quando sete estados escravocratas declararam sua secessão dos EUA: Carolina do Sul, Mississippi, Florida, Alabama, Geórgia, Luisiana e Texas. Somaram-se a eles Virgínia, Arkansas, Tennessee, Carolina do Norte e, posteriormente, Missouri e Kentucky (embora estes dois últimos não tenham proclamado oficialmente sua separação). O conflito sangrento que se sucedeu tomou aproximadamente 750.000 vidas entre os Confederados (que eram a favor da manutenção e expansão da escravidão) e a União (os estados leais à Lincoln, ainda que em alguns casos considerando a escravidão legal).

Marx imediatamente se pôs a estudar a situação e, no começo de julho, escreveu à Engels: “O conflito entre Sul e Norte […] finalmente chegou ao ponto culminante (se desconsideramos as novas exigências desavergonhadas da ‘cavalaria’ ) devido ao peso que o extraordinário desenvolvimento dos estados do noroeste colocou na balança.” Na visão de Marx, nenhum dos componentes do movimento separatista tinha qualquer legitimidade; esses movimentos deveriam ser considerados como “usurpações”, já que “em nenhum momento eles deixaram o povo votar em massa”. De todo modo, o que estava em questão não foi apenas a “secessão do Norte, mas também consolidar e intensificar a oligarquia dos 300.000 senhores de escravos no Sul.” (MARX, [1861c] 1985, p.300-1) Alguns dias depois, ele observou que “o assunto [foi] erroneamente representado no noticiário britânico”, já que em todo o lugar, exceto na Carolina do Sul, “havia a mais firme oposição à secessão.” (MARX, [1861d] 1985, p.305) Além do mais, em lugares nos quais a consulta eleitoral era permitida – “apenas poucos” dos estados no Golfo do México possuíam um “voto popular adequado” – ela ocorria em condições censuráveis. Na Virgínia, por exemplo, “uma enorme massa de tropas confederadas foi repentinamente posicionada no território” e “sob sua proteção legal (deveras bonapartista, isso), ela votou pela secessão” – ainda assim, “apesar do terrorismo sistemático”, houveram “50.000 votos” pela União. O Texas, que, “depois da Carolina do Sul, [possuía] o maior terrorismo e partido escravocrata”, ainda registrou “11.000 votos a favor da União”. No Alabama, não havia “voto popular nem pela secessão nem pela nova constituição”, e só foi possível a maioria de 39/61 dos delegados da convenção a favor da secessão em razão do fato de que sob a Constituição “cada escravocrata também votava por 3/5 dos seus escravos.” (MARX, [1861d] 1985, p.306-7). No caso da Luisiana, na “eleição de delegados para a convenção” foram proferidos mais votos pela União ao invés da secessão, mas um número suficiente de delegados desertou para reverter o jogo (MARX, [1861d] 1985, p.307).

Tais considerações nas cartas de Marx à Engels foram complementadas por argumentos ainda mais importantes em suas obras jornalísticas. Em adição às esporádicas contribuições com o New-York Tribune, em outubro de 1861, ele começou a escrever também para o diário liberal vienense Die Presse que, com seus 30.000 assinantes, foi o mais amplamente lido jornal na Áustria e um dos mais populares onde quer que se falasse a língua alemã. O tema central desses artigos – que também incluíam relatórios sobre a segunda invasão da França ao México – eram os efeitos econômicos da guerra norte-americana contra a Grã-Bretanha. Em particular, Marx se concentrou no desenvolvimento do comércio e da situação financeira, bem como em avaliar as tendências na opinião pública. Portanto, em Um encontro de trabalhadores londrinos (1862), ele expressou satisfação em relação às demonstrações organizadas pelos trabalhadores ingleses que, apesar de “não representados no Parlamento”, tinham conseguido exercer sua “influência política” (MARX, [1862b] 1984, p.153) e impediram uma intervenção militar da Grã-Bretanha contra a União.

Similarmente, Marx escreveu um artigo inspirado para o New-York Tribune, após o Caso Trent, quando a Marinha dos EUA prendeu de maneira ilegal dois diplomatas confederados a bordo de um navio britânico. Os Estados Unidos, escreveu Marx, não deveriam se esquecer “de que pelo menos as classes trabalhadoras da Inglaterra nunca os abandonaram”. Para elas, “a paz oscilava na balança” porque “apesar dos estímulos venenosos diariamente administrados por uma imprensa corrupta e irresponsável, não era possível realizar uma única reunião de guerra no Reino Unido durante todo o período”. (MARX, [1862a] 1984, p.137) A “atitude das classes trabalhadoras britânicas” seria ainda mais valorizada quando colocada lado a lado com “o bullying, a conduta hipócrita, covarde e estúpida da oficial e abastada figura do John Bull”; coragem e consistência de um lado, incoerência e autocontradição de outro. Em uma carta que escreveu à Lassalle em maio de 1861, ele comentou: “o todo da imprensa oficial na Inglaterra era, claro, a favor dos escravocratas. Eles são os mesmos sujeitos que fatigaram o mundo com sua filantropia comercial antiescravista. Mas algodão é algodão!” (MARX, [1861a] 1985, p.291)

Os interesses de Marx quanto à Guerra Civil vão além do possível impacto para a Grã-Bretanha; ele queria, acima de tudo, iluminar a natureza do conflito. O artigo que escreveu para o New-York Tribune alguns meses depois que a guerra eclodiu é um bom exemplo disso: “O povo da Europa sabe que uma luta pela continuidade da União é uma luta contra a continuidade da escravocracia – que nesta disputa a forma mais elevada de autogoverno popular já realizada até agora está dando embate à mais vil e vergonhosa forma de escravidão humana já registrada nos anais da história” . (MARX, [1861f] 1984, p.30)

Em alguns dos artigos para a Die Presse, Marx analisou em maior profundidade os argumentos dos dois lados opositores. Ele começou demonstrando a hipocrisia dos partidários ingleses liberais e conservadores. Em A guerra civil norte-americana (25 de outubro de 1861), ele ridicularizou a “descoberta brilhante” do The Times, então um proeminente jornal britânico, de que foi “uma mera guerra tarifária, uma guerra entre um sistema protecionista e um sistema de livre comércio” e sua conclusão de que os britânicos não tinham escolha senão declarar suporte ao “livre comércio” representado pela confederação do sul. Alguns semanais, incluindo o The Economist e o The Saturday Review, deram um passo além e insistiram que “a questão da escravidão […] não tinha absolutamente nada a ver com essa guerra”. (MARX, [1861e] 1984, p.32-33)

Ao se opor à essas interpretações, Marx chamou atenção para as razões políticas por trás do conflito. Sobre os proprietários de escravos do Sul, assinalou que seu objetivo central era manter controle do senado e, portanto, “influência política sobre os Estados Unidos”. Para isso, era necessário conquistar novas regiões (como havia acontecido em 1845 com a anexação do Texas) ou transformar partes existentes dos EUA em “estados escravistas”. (MARX, [1861e] 1984, p.33) Os defensores da escravidão na América do Norte eram “uma pequena oligarquia que sempre [foi] confrontada com muitos milhões dos assim chamados brancos pobres, cujos números haviam crescido constantemente por meio da concentração da propriedade de terra e cuja condição só se compara àquela dos plebeus romanos no período de extremo declínio da Roma”. (MARX, [1861e] 1984, p.40-41) Portanto, a “aquisição e perspectiva de aquisição de novos territórios” foi a única maneira possível de coincidir os interesses dos pobres com aqueles dos proprietários de escravos, para dar uma direção inofensiva à sua sede incansável de ação e para domá-los com a perspectiva de um dia se tornarem eles próprios donos de escravos”. Por outro lado, Lincoln perseguia o objetivo do “confinamento rigoroso da escravidão dentro de seu antigo terreno”, o que “inevitavelmente levaria, de acordo com a lei econômica, à sua extinção gradual” e, portanto, à aniquilação da “hegemonia” dos “estados escravistas”. (MARX, [1861e] 1984, p.41)

Marx usou seu artigo para argumentar o oposto: “o movimento como um todo estava e é baseado, como se vê, na questão da escravidão. Não no sentido de se os escravos nos estados escravistas devem ser completamente emancipados ou não, mas sim se os 20 milhões de homens livres do Norte deveriam continuar a se submeter a uma oligarquia de 300.000 escravocratas”. O que estava em jogo – e Marx baseava nisso o seu insight sobre o mecanismo expansivo da forma econômica – era “se os vastos territórios da república deveriam ser incubadoras para os estados livres ou para a escravidão; [e] se a política nacional da União deveria usar enquanto um dispositivo seu a disseminação armada da escravidão no México, América Central e do Sul” . (MARX, [1861e] 1984, p.41)

Essas análises realçam o abismo que separa Marx de Giuseppe Garibaldi, que havia rejeitado a oferta de um posto de comando no exército do Norte com a justificativa de que se tratava apenas de uma disputa por poder que não dizia respeito à emancipação dos escravos. Sobre a posição de Garibaldi e sua tentativa fracassada de restaurar a paz entre os dois lados, Marx comenta com Engels que: “Garibaldi, o jumento, fez a ele próprio de trouxa com sua carta aos ianques promovendo harmonia.” (MARX, [1861b] 1985, p.293). Enquanto Garibaldi falhou em entender os verdadeiros objetivos e possibilidades no processo em curso, Marx – como um não-maximalista alerta para os possíveis desenvolvimentos históricos – imediatamente percebeu que o resultado da Guerra Civil Norte-Americana seria decisivo em escala mundial para pôr em movimento o relógio da história no caminho da escravidão ou da emancipação.

Em novembro de 1864, confrontado com o rápido e dramático desenrolar dos eventos, Marx pediu a seu tio Lion Philips para refletir sobre “como, na época da eleição de Lincoln [em 1860], era apenas uma questão de não fazer mais concessões aos donos de escravos, quando agora o objetivo declarado, e que em parte já havia sido realizado, era a abolição da escravidão”. E adicionou: “deve-se admitir que nunca tamanha revolução ocorreu com tamanha rapidez. Ela terá uma influência extremamente benéfica para todo o mundo.” (MARX, [1864b] 1987, p.48).

Abraham Lincoln e Andrew Johnson
A reeleição de Lincoln em novembro de 1864 ofereceu à Marx a ocasião para expressar, em nome da Associação Internacional dos Trabalhadores, uma mensagem de felicitações contendo uma clara importância política: “se a resistência ao poder escravo era a palavra de ordem de sua primeira eleição, o triunfante grito de guerra de sua reeleição é morte à escravidão.” (MARX, [1864c] 1985, p.19)

Alguns representantes da classe dominante sulista haviam declarado que “a escravidão [era] uma instituição beneficente”, e até pregavam que era “a única solução para o grande problema da relação do trabalho com o capital” . (MARX, [1864c] 1985, p.19) Decorre daí a disposição de Marx em colocar as coisas nos seus devidos lugares:

A classe trabalhadora da Europa entendeu de uma vez, antes mesmo que o partidarismo fanático das classes superiores para com o senhorio da Confederação tivesse dado seu sombrio aviso, de que a rebelião dos donos de escravos iria soar como sinal de guerra para uma cruzada sagrada da propriedade contra o trabalho, e que para os homens do trabalho, com suas esperanças de futuro, mesmo as conquistas do passado estariam em risco naquele tremendo conflito do outro lado do Atlântico. (MARX, [1864c] 1985, p.20)

Marx então tocou em um assunto não menos importante:

Enquanto os trabalhadores, o verdadeiro poder político do Norte, permitiram que a escravidão sujasse sua própria república; enquanto diante do Negro, subjugado e vendido sem seu consentimento, eles se gabavam do mais alto privilégio do trabalhador de pele branca de vender a si mesmo e escolher seu próprio senhor; eles foram incapazes de obter a verdadeira liberdade do trabalho ou de apoiar seus irmãos europeus em sua luta por emancipação. (MARX, [1864c] 1985, p.20)

Um argumento muito similar é feito em O capital, livro I, onde Marx sublinha enfaticamente que “nos Estados Unidos da América do Norte, todo movimento operário independente ficou paralisado durante o tempo em que a escravidão desfigurou uma parte da república. O trabalho de pele branca não pode se emancipar onde o trabalho de pele negra é marcado a ferro”. Contudo, “da morte da escravidão brotou imediatamente uma vida nova e rejuvenescida. O primeiro fruto da guerra civil foi o movimento” por uma jornada diária de trabalho de oito horas. (MARX, [1867] 1976, p.414)

Marx estava bem consciente das posições políticas moderadas de Lincoln , e ele não encobriu os preconceitos raciais de alguns de seus aliados. Mas ele sempre enfatizou de maneira clara, sem nenhum sectarismo, as diferenças entre o sistema escravocrata no Sul e o sistema baseado em trabalho assalariado no Norte. Ele compreendia que, nos Estados Unidos, estavam sendo formadas as condições para demolir uma das mais infames instituições do mundo. O fim da escravidão e da opressão racial permitiria ao movimento global dos trabalhadores que operassem em uma conjuntura mais favorável à construção de uma sociedade sem classes e de um modo de produção comunista .

Com isso em mente, Marx escreveu a Mensagem da Associação Internacional dos Trabalhadores para o presidente Johnson, que havia sucedido Lincoln após seu assassinato em 14 de abril de 1865. Marx queria lembrar a Andrew Johnson que, com sua eleição presidencial, ele havia recebido “a tarefa de arrancar pela raiz a lei que havia sido cortada pela espada”: isto é, “presidir sobre o árduo trabalho de reconstrução política e regeneração social…; para iniciar uma nova era de emancipação do trabalho.” (MARX, [1865a] 1985, p.100)

Alguns anos depois, em nome da Internacional, Marx enviou uma Mensagem para a União Nacional dos Trabalhadores dos Estados Unidos (1869). Ele estava bem ciente – escreveu – que “o sofrimento das classes trabalhadoras partiu como um florete o luxo modernizado dos aristocratas financeiros … e vermes semelhantes criados pelas guerras.” (MARX [1869] apud MUSTO, 2014, p. 259) Contudo, não se deve esquecer que “a Guerra Civil Americana compensou por libertar o escravo e ímpeto moral decorrente”. “De você,” ele conclui, “depende a gloriosa tarefa de provar para o mundo que agora, finalmente, as classes trabalhadoras estão percorrendo a cena da história não mais como criados servis, mas como atores independentes, conscientes de sua própria responsabilidade.” (MARX [1869] apud MUSTO, 2014, p.260)

A questão da revolução polonesa e o papel reacionário da Rússia
Quanto às refinadas contribuições analíticas que Marx escreveu para o Die Presse, apenas uma parte delas chegou a ser publicada. Em fevereiro de 1862 ele escreveu à Engels que, “em vista do atual estado de podridão das questões na Alemanha”, o jornal vienense ainda não havia se mostrado a “vaca leiteira que ele poderia ter sido” para escorar suas finanças miseráveis. Os “companheiros” tinham impresso, talvez, “um a cada quatro”, de forma que ele não apenas havia falhado em ganhar o suficiente para atenuar as circunstâncias de sua família, mas também sofreu de “perda de tempo” e o incômodo de “ter que escrever sobre um tópico específico, quer o gracioso conselho editorial seja condescendente em concordar com o imprimatur do artigo ou não.” (MARX, [1862c] 1985, p.340) Marx repetiu a questão em abril, em um comentário sarcástico que ele enviou à Engels: “em sua Nova ciência, Vico diz que a Alemanha é o único país da Europa onde ainda se fala uma ‘lingua heróica’. Se ele tivesse tido o prazer de entrar em contato com o Presse de Viena ou o National-Zeitung de Berlin, o velho Napolitano teria abandonado essa ideia pré-concebida.” (MARX, [1862d] 1985, p.353-54) Pelo fim de 1862, Marx decidiu romper suas colaborações com o jornal austríaco. Dentro de pouco mais de um ano, ele havia conseguido publicar um total de 52 artigos, alguns deles escritos com a ajuda de Engels.

Apesar de os eventos que abalaram os Estados Unidos terem sido a principal preocupação de Marx na política internacional, ele também perseguiu com seu habitual interesse todos os principais desenvolvimentos na Rússia e no leste europeu. Em uma carta de junho de 1860 para Lassalle, Marx faz alguns argumentos a respeito de um de seus maiores enfoques políticos: sua oposição à Rússia e seus aliados Henry Palmerston e Luís Bonaparte. Ele tentou convencer Lassalle de que não havia nada de ilegítimo na convergência entre as posições de seu “partido” e aquelas de David Urquhart, um político com visões românticas partidário do Tory. A respeito de Urquhart – quem teve a audácia de republicar, para fins anti-russos e antiliberais, os artigos de Marx contra Palmerston que haviam aparecido no órgão dos cartistas ingleses no início dos anos 1850 – ele escreveu: “ele é … subjetivamente reacionário … isso de forma alguma inviabiliza o movimento da política externa, da qual ele é o líder, de ser objetivamente revolucionário. Para mim [… a posição pessoal de Urquhart] é uma questão totalmente indiferente, da mesma forma que, digamos, em uma guerra contra a Rússia também seria indiferente para você se, ao atirar nos russos, os motivos do seu vizinho na linha de tiro fossem preto, vermelho e dourado, [i. e., nacionalistas] ou revolucionários.” (MARX, [1860] 1985, p.152-53) Marx continuou: “E não é preciso dizer que, em política externa, ganha-se pouco usando slogans como ‘reacionário’ e ‘revolucionário’.” (MARX [1860] in MUSTO, 2018, p.132)

Sempre vigilante para sinais de uma revolta que pudesse limitar o papel reacionário da Rússia na política europeia, Marx escreveu para Engels no começo de 1863 (logo após a revolta polonesa de janeiro e da imediata oferta de Bismarck para ajudar a suprimi-la) que “a era da revolução est[ava] agora mais uma vez aberta na Europa.” (MARX, [1863a] 1985, p.453) E quatro dias depois, ele refletiu: “Os assuntos poloneses e a intervenção da Prússia de fato representam uma combinação que nos impele à falar.” (MARX, [1863b] 1985, p.455)

Dada a importância desses eventos, Marx não pensou que seria suficiente para eles falar apenas através de artigos publicados. Ele sugeriu, portanto, a imediata emissão de um manifesto em nome da Associação Educacional dos Trabalhadores Alemães em Londres, que se mantinha próxima de suas posições políticas. Isso o daria cobertura caso ele procedesse com a ideia de requerer a cidadania alemã e “retornar à Alemanha”. Engels deveria escrever a “parte militar” desse pequeno texto, focando nos “interesses políticos e militares da Alemanha na restauração da Polônia”, enquanto Marx assumiria a “parte diplomática.” (MARX, [1863b] 1985, p.455). Quando, em 18 de fevereiro de 1863, a câmara dos deputados condenou a política do governo e emitiu uma resolução no sentido de neutralidade, Marx disparou com entusiasmo: “devemos ter uma revolução em breve.” (MARX, [1863d] 1985, p.461). Tal como ele a via, a questão polonesa oferecia “mais uma circunstância para provar que é impossível prosseguir com os interesses alemães enquanto continuar a existir um estado próprio dos Hohenzollerns.” (MARX, [1863e] 1985, p.462). A oferta de Bismarck para apoiar o tzar Alexandre II, ou sua autorização para que “a Prússia tratasse seu território [o da Polônia] como Russo” (MARX, 1981, p.89) , deu a Marx mais motivação política para completar seu plano.

Foi nesse período, portanto, que Marx embarcou em outro de seus minuciosos projetos de pesquisa. Em uma carta que enviou à Engels no final de maio, ele reportou que nos meses anteriores – além de economia política – ele esteve estudando aspectos da questão polonesa; isso o permitiu “preencher as lacunas em [seu] conhecimento (diplomático, histórico) da questão russa-prussiana-polonesa.” (MARX, [1863f] 1985, p.474) Portanto, entre fevereiro e maio, ele havia escrito um manuscrito intitulado Polônia, Prússia e Rússia (1863), no qual documentou bem a sujeição histórica de Berlim à Moscou. Para os Hohenzollerns, “o progresso da Rússia represent[ou] a lei de desenvolvimento da Prússia”; “Não [havia] Prússia sem Rússia”. Para Marx, ao contrário, “a restauração da Polônia significa[va] a aniquilação da Rússia de hoje, o cancelamento de sua aposta de hegemonia global.” (MARX, 1981, p.7) Pela mesma razão, “a aniquilação da Polônia, sua definitiva entrega à Rússia, [significaria] o declínio certo da Alemanha, o colapso da única barragem que segura o dilúvio universal eslavo.” (MARX, 1981, p.7) O texto planejado nunca chegou a ver a luz do dia. Nessa ocasião, a responsabilidade claramente recai sobre Engels (que escreveria a parte mais substancial, sobre os aspectos militares), enquanto a “parte diplomática” de Marx, a qual ele estaria “pronto para fazer a qualquer momento”, era para ser “apenas um apêndice.” (MARX, [1863c] 1985, p.458) Em outubro, todavia, Marx conseguiu publicar uma Proclamação da Sociedade Educacional dos Trabalhadores Alemães em Londres sobre a Polônia (1963), o que o ajudou a levantar fundos para os combatentes pela liberdade polonesa. Ela começou com uma proclamação retumbante: “A questão polonesa é a questão alemã. Sem uma Polônia independente não pode haver uma Alemanha unida, nenhuma emancipação da Alemanha da dominação russa que se iniciou com a primeira repartição da Polônia”. (MARX, [1863g] 1984, p.296) Para Marx, enquanto “a burguesia alemã assistia, calada, passiva e indiferente, ao massacre da heroica nação que sozinha ainda proteg[ia] a Alemanha do dilúvio moscovita”, a “classe trabalhadora inglesa”, “que [tinha] conquistado honra histórica imortal para si própria ao frustrar as repetidas tentativas das classes dominantes de intervir em nome dos escravocratas norte-americanos”, continuaria a lutar ao lado dos insurgentes poloneses. (MARX, [1863g] 1984, p.297)

Esse conflito, que durou mais de um ano, foi o mais longo já travado contra a ocupação russa. Ele chegou ao fim apenas em abril de 1864, quando os russos, tendo executado os representantes do governo revolucionário, finalmente esmagaram a revolta. Em maio, as tropas russas também completaram a anexação do norte do Cáucaso, colocando fim a uma guerra que havia começado em 1817. Mais uma vez, Marx mostrava perspicácia, e ao contrário “do resto da Europa” – “que assistia com idiota indiferença” – ele considerava “a supressão da insurreição polonesa e a anexação do Cáucaso” como “os dois eventos mais importantes já acontecidos na Europa desde 1815.” (MARX, [1864a] 1985, p.538)

O apoio à luta polonesa durante e depois da Internacional
Marx continuou a se ocupar com a questão polonesa, que surgiu várias vezes no debate dentro da Internacional. De fato, o encontro preparatório mais importante da fundação da Internacional aconteceu em julho de 1863 e foi organizado porque um número de organizações de trabalhadores franceses e ingleses havia se encontrado em Londres especificamente para expressar solidariedade ao povo polonês contra a ocupação tzarista.

Posteriormente, três meses após o nascimento da Internacional, em uma reunião da Comissão Permanente do Conselho Geral acontecida em dezembro de 1864, o jornalista Peter Fox argumentou em sua fala sobre a Polônia que “os franceses [haviam sido] tradicionalmente mais solidários [com os polacos] do que os ingleses”. Marx então não contestou isso, mas, quando ele escreveu para Engels, já havia “desdobrado um quadro historicamente irrefutável de traições francesas constantes da Polônia, de Luís XV até Bonaparte III”. Foi nesse contexto que ele rascunhou um novo manuscrito, que mais tarde ficou conhecido como Polônia e França (1864). Escrito em inglês, ele cobria o intervalo de tempo desde a Paz de Westphalia, em 1648, até 1812.

Um ano depois, em setembro de 1865, logo após a conferência da Internacional acontecida em Londres, Marx propôs um projeto de agenda para a política externa do movimento trabalhador na Europa. Enquanto uma de suas prioridades, ele indicou “a necessidade de eliminar a influência moscovita da Europa aplicando o direito de autodeterminação das nações, e o reestabelecimento da Polônia sobre uma base democrática e social (MARX, [1865b] 1987, p.400). Levou décadas para que isso acontecesse.

Marx continuou a apoiar a causa polonesa também após a dissolução da Internacional. No outono de 1875, ele foi convidado a falar em uma reunião sobre a liberação da Polônia, mas precisou recusar em razão de seu estado de saúde precário. Na carta que enviou ao publicitário e ativista político Pyotr Lavrov, onde explica sua ausência, ele deixou claro que, se tivesse feito sua fala, poderia apenas ter reafirmado a opinião que manteve por mais de trinta anos – a de que “a emancipação da Polônia é um dos pré-requisitos da emancipação da classe trabalhadora na Europa.” (MARX, [1875] 1991, p.111).

O caso da Polônia demonstra que Marx, quando confrontado com os grandes eventos históricos em muitos lugares distantes, foi capaz de apreender o que estava acontecendo no mundo e contribuir para sua transformação. Essa perspectiva internacionalista precisa urgentemente ser revivida nos movimentos atuais de esquerda.

 

Tradução: Álvaro Martins

 

Notas
1. Professor de teoria sociológica na Universidade de York, Toronto, Canadá, e autor de inúmeros livros, capítulos de livro e artigos acadêmicos publicados em diversas línguas ao redor do mundo. No Brasil, a editora Boitempo lançou seus livros Trabalhadores, uni-vos! Antologia política da I Internacional (2014) e O velho Marx: uma biografia de seus últimos anos [1881-1883] (2018). Orcid: https://orcid.org/0000-0003-0911-5907. E-mail: marcello.musto@gmail.com.
2. Doutorando em economia da Universidade Federal Fluminense (UFF). Membro do Núcleo Interdisciplinar de estudos e pesquisas sobre Marx e o Marxismo (NIEP-Marx) e do Grupo de estudos e pesquisas sobre ontologia crítica (Gepoc) – http://dgp.cnpq.br/dgp/espelhogrupo/227143. Currículo Lattes: http://lattes.cnpq.br/7135157368229858. Orcid: https://orcid.org/0000-0002-9630-7108. E-mail: alvaromsiqueira@gmail.com.
3. Esse era o nome usado por Marx para se referir aos senhores de engenho sulistas.
4. O censo de 1860, com o qual Marx ainda não estava familiarizado no momento em que escrevia, registrou pouco mais de 394.000 senhores de escravos, ou 8 por cento das famílias norte-americanas. O número de escravos, contudo, totalizou 3.950.000. Ver Departamento do Censo dos Estados Unidos: “A população dos Estados Unidos em 1860, compilada dos resultados originais do Oitavo Censo sob a Secretaria de Interior”. Washington: Escritório governamental de imprensa, 1866.
5. Sobre o pensamento de Marx a respeito da escravidão, ver BACKHAUS (1974).
6. Sobre o caráter “inerentemente expansionista da escravidão sulista”, ver BLACKBURN (2011, p.21).
7. [M.M.] Tradução modificada.
8. Marx estava aqui citando uma fala do senhor de escravos A. Stephens in Savannah, em 21 de março de 1861, que foi publicada no New-York Daily Tribune em 27 de março de 1861.
9. [N.T.: trecho traduzido da edição brasileira: O capital, livro 1. São Paulo: Boitempo, 2013, p. 372.]
10. Sobre as diferenças entre os dois, ver também o recente trabalho: KULIKOFF (2018).
11. “Derrotar o poder escravista e libertar os escravos não destruiria o capitalismo, mas criaria condições bem mais favoráveis para organizar e elevar o trabalho, seja ele branco ou negro. Marx retratou os abastados senhores de escravos como semelhantes aos aristocratas europeus, e sua remoção enquanto uma tarefa em prol da revolução democrática que ele havia defendido no Manifesto Comunista enquanto o objetivo imediato dos revolucionários alemães.” (BLACKBURN, 2011, p.13, tradução livre)
12. Ver MARX, [1853] 1979, p.341-406.
13. Dentre os numerosos estudos dedicados às concepções políticas de Marx sobre a Rússia, ver RJASANOW (1909) e RABEHL (1977). Ver também BONGIOVANNI (1989), especialmente p.171-189.
14. Ver também MARX [1863] 1985, p.458, e ENGELS [1863] 1985, p.459.
15. Para uma coletânea tematicamente organizada dos manuscritos de Marx sobre a Polônia, ver MARX (1961). E para uma edição cronológica baseada na data de elaboração, ver MARX (1971).
16. Ver introdução de Bongiovanni (1981, p.xxv, tradução livre): “Para Marx, um observador apaixonado do grande jogo, a solução para os problemas estava em alguma medida atrelada à perigosa persistência das características arcaicas que resistiam ao progresso social […] era de certa forma preliminar à luta final, isto é, à resolução de contradições peculiares ao mundo dominado pelo modo capitalista de produção.”

Referências
BACKHAUS, Wilhelm. Marx, Engels und die Sklaverei. Düsseldorf: Schwann, 1974.
BLACKBURN, Robin. An unfinished revolution: Marx and Lincoln. London: Verso, 2011.
BONGIOVANNI, Bruno (1989). Le repliche della storia. Turim: Bollati Boringhieri, 1989.
ENGELS, Friedrich. Carta de Engels para Marx, 21 de fevereiro de 1863. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
KULIKOFF, Allan. Abraham Lincoln and Karl Marx in dialogue. New York: Oxford University Press, 2018.
MARX, Karl. Lord Palmerston, 1853. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.12: Marx and Engels 1853-1854. New York: Lawrence & Wishart, 1979. p.341-406.
MARX, Karl. Carta de Marx para Lassalle, 1 ou 2 de junho de 1860. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Lassalle, 29 de maio de 1861. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 10 de junho de 1861. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 1 de julho de 1861. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 5 de julho de 1861. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. The North American Civil War, Die Presse, Viena, 25 de outubro de 1861. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.19: Marx and Engels 1861-64. New York: Lawrence & Wishart, 1984. [Ed. bras.: A guerra civil americana (25/10/1861). In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Escritos sobre a guerra civil americana. Organização, notas e tradução de Felipe Vale da Silva e Muniz G. Ferreira. Londrina: Aetia; São Paulo: Peleja, 2020. p.47-57.]
MARX, Karl. The London Times on the Orleans Princes in America, New-York Daily Tribune, Nova Iorque, 7 de novembro de 1861. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.19: Marx and Engels 1861-64. New York: Lawrence & Wishart, 1984. [Ed. bras.: O Times de Londres e os princípes de Orléans na América. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Escritos sobre a guerra civil americana. Organização, notas e tradução de Felipe Vale da Silva e Muniz G. Ferreira. Londrina: Aetia; São Paulo: Peleja, 2020. p.262-265.]
MARX, Karl. English public opinion, New-York Daily Tribune, Nova Iorque, 1 de fevereiro de 1862. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.19: Marx and Engels 1861-64. New York: Lawrence & Wishart, 1984. [Ed. bras.: A opinião pública inglesa. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Escritos sobre a guerra civil americana. Organização, notas e tradução de Felipe Vale da Silva e Muniz G. Ferreira. Londrina: Aetia; São Paulo: Peleja, 2020. p.216-220.]
MARX, Karl. A London workers’ meeting, Die Presse, Viena, 2 de fevereiro de 1862. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.19: Marx and Engels 1861-64. New York: Lawrence & Wishart, 1984. [Ed. bras.: Uma reunião operária em Londres. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Escritos sobre a guerra civil americana. Organização, notas e tradução de Felipe Vale da Silva e Muniz G. Ferreira. Londrina: Aetia; São Paulo: Peleja, 2020. p.225-228.]
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 25 de fevereiro de 1862. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 28 de abril de 1862. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 13 de fevereiro de 1863. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 17 de fevereiro de 1863. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 20 fevereiro de 1863. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 21 de fevereiro de 1863. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 24 de março de 1863. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 29 de maio de 1863. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Proclamation on Poland by the German Workers’ Educational Society in London (novembro de 1863). In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.19: Marx and Engels 1861-64. New York: Lawrence & Wishart, 1984.
MARX, Karl. Carta de Marx para Engels, 7 de junho de 1864. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.41: Marx and Engels: 1860-64. New York: Lawrence & Wishart, 1985.
MARX, Karl. Carta de Marx para Lion Philips, 29 de novembro de 1864. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.42: Marx and Engels: 1864-68. New York: Lawrence & Wishart, 1987.
MARX, Karl. To Abraham Lincoln, president of the United States of America, The Daily News, 23 de dezembro de 1864. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.20: Marx and Engels 1864-68. New York: Lawrence & Wishart, 1985. [Ed. bras.: A Abraham Lincoln, presidente dos Estados Unidos da América. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Escritos sobre a guerra civil americana. Organização, notas e tradução de Felipe Vale da Silva e Muniz G. Ferreira. Londrina: Aetia; São Paulo: Peleja, 2020. p.289-291.]
MARX, Karl. Address from the Working Men’s International Association to president Johnson, The Bee-Hive Newspaper, 20 de maio de 1865. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.20: Marx and Engels 1864-68. New York: Lawrence & Wishart, 1985. [Ed. bras.: Mensagem da Associação Internacional dos Trabalhadores ao presidente Johnson. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Escritos sobre a guerra civil americana. Organização, notas e tradução de Felipe Vale da Silva e Muniz G. Ferreira. Londrina: Aetia; São Paulo: Peleja, 2020. p.292-293.]
MARX, Karl. Carta de Marx para Hermann Jung, 20 de novembro de 1865. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.42: Marx and Engels: 1864-68. New York: Lawrence & Wishart, 1987.
MARX, Karl. Carta de Marx para P.L. Lavrov, 3 de dezembro de 1875. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Marx & Engels collected works (MECW), v.45: Marx and Engels: 1874-1879. New York: Lawrence & Wishart, 1991.
MARX, Karl. Manuskripte über die polnische Frage (1863-1864). S’-Gravenhage: Mouton & co, 1961.
MARX, Karl. Przyczynki do historii kwestii polskiej. Rękopisy z lat 1863-1864. Beitrage zur Geschichte der polnischen Frage. Manuskipte aus den Jahren 1863-1864. Warsaw: Książka i Wiedza, 1971.
MARX, Karl. Address to the National Labour Union of the United States. In: MUSTO, Marcelo (ed.). Workers unite! The International 150 years later. London: Bloomsbury, 2014. [Ed. bras.: Mensagem à União Nacional do Trabalho dos Estados Unidos. In: MUSTO, Marcelo (org.). Trabalhadores, uni-vos! Antologia política da I Internacional. São Paulo: Boitempo, 2014. p.285-286]
MARX, Karl. Capital, volume I. New York: Penguin books, 1976.
MARX, Karl. Manoscritti sulla questione polacca (1863-1864). Florence: La Nuova Italia, 1981.
MUSTO, Marcello (ed.). Workers unite! The International 150 years later. London: Bloomsbury, 2014. [Ed. bras.: Trabalhadores, uni-vos! Antologia política da I Internacional. São Paulo: Boitempo, 2014.]
MUSTO, Marcello. Another Marx: early manuscripts to the International. London; New York: Bloomsbury, 2018.
RABEHL, Bernd (1977). Die Kontroverse innerhalb des russischen Marxismus über die asiatischen und westlich-kapitalistischen Ursprünge der Gesellschaft, des Kapitalismus und des zaristischen Staates in Russland. In: WOLTER, Ulf. Karl Marx. Die Geschichte der Geheimdiplomatie des 18. Jahrhunderts. Über den asiatischen Ursprung der russischen Despotie. Berlin: Olle & Wolter, 1977. p.112-178.
RJASANOW, Dawid. Karl Marx über den Ursprung der Vorherrschaft Russland in Europa. Die Neue Zeit, n.5, p. 1-64, 1909.

Categories
Journalism

El factor discriminatorio sobre la guerra en la historia de la izquierda

El pensamiento socialista ha ofrecido su contribución más interesante para comprender el fenómeno de la guerra al resaltar el fuerte vínculo entre el desarrollo del capitalismo y la propagación de la guerra. Los líderes de la Primera Internacional señalaron que las guerras no son provocadas por las ambiciones de los monarcas, sino que están determinadas por el modelo socioeconómico dominante. La lección de civilización del movimiento obrero nació de la convicción de que toda guerra debía ser considerada «como una guerra civil». En El Capital, Marx afirmó que la violencia era un poder económico, “la partera de toda vieja sociedad que está preñada de una nueva”. Sin embargo, no concibió la guerra como un atajo necesario para la transformación revolucionaria y utilizó una parte sustancial de su militancia política para vincular a la clase obrera con el principio de la solidaridad internacionalista.

Con la expansión imperialista por parte de las principales potencias europeas, la controversia sobre la guerra asumió un peso cada vez más importante en el debate de la Segunda Internacional. En su congreso de fundación se aprobó una moción que sancionaba la paz como «primera condición indispensable de toda emancipación obrera». Sin embargo, con el paso de los años, se esforzó cada vez menos en promover una política concreta de acción a favor de la paz y la mayoría de las fuerzas reformistas europeas terminaron apoyando la Primera Guerra Mundial. Las consecuencias de esta decisión fueron desastrosas. El movimiento obrero compartió los objetivos expansionistas de las clases dominantes y se vio contaminado por la ideología nacionalista. Para Lenin, sin embargo, los revolucionarios debían “transformar la guerra imperialista en guerra civil”, ya que quienes querían una paz verdaderamente “democrática y duradera” debían eliminar a la burguesía y los gobiernos coloniales.

La «Gran Guerra» también provocó divisiones en el movimiento anarquista. Kropotkin postuló la necesidad de «resistir a un agresor que representa el aniquilamiento de todas nuestras esperanzas de emancipación». La victoria de la Triple Entente contra Alemania fue el mal menor para no comprometer el nivel de libertad existente. Por el contrario, Malatesta expresó el convencimiento de que la responsabilidad del conflicto no podía recaer en un único Gobierno y que «no se debe hacer distinción entre guerra ofensiva y defensiva».

Cómo comportarse ante la guerra también provocó el debate en el movimiento feminista. La necesidad de reponer a los hombres enviados al frente, en puestos antes monopolizados por ellos, favoreció la difusión de una ideología chovinista incluso en el movimiento sufragista. Oponerse a quienes agitaban el coco del agresor para desmontar reformas sociales fundamentales fue uno de los logros más significativos de Rosa Luxemburgo y de las feministas comunistas de la época. Señalaron que la batalla contra el militarismo era un elemento esencial de la lucha contra el patriarcado.

Tras el estallido de la Segunda Guerra Mundial, la URSS se vio envuelta en la Gran Guerra Patriótica que más tarde se convirtió en un elemento central de la unidad nacional rusa. Al dividir el mundo en dos bloques, Stalin creía que la principal tarea del movimiento comunista internacional era salvaguardar la URSS. El establecimiento de una zona tapón de ocho países en Europa del Este fue un elemento central de esta política. Con Jruschov se inauguró un ciclo político que tomó el nombre de Coexistencia Pacífica. Sin embargo, este intento de «colaboración constructiva» se llevó a cabo exclusivamente en las relaciones con los EEUU y no con los países del «socialismo real». En 1956, la URSS ya había reprimido sangrientamente la revuelta húngara. Acontecimientos similares tuvieron lugar en Checoslovaquia en 1968. El PCUS respondió enviando medio millón de soldados contra las reivindicaciones de democratización que florecieron con la «Primavera de Praga». Brezhnev explicó su intervención siguiendo un principio que se definió como «soberanía limitada». Con la invasión de Afganistán en 1979, el Ejército Rojo volvió a convertirse en la principal herramienta de la política exterior de Moscú, que siguió reivindicando el derecho a intervenir en lo que creía que era su «zona de seguridad». La combinación de estas intervenciones militares no solo perjudicó el proceso de reducción general de armamentos, sino que también contribuyó a desacreditar y debilitar el socialismo a nivel mundial. La URSS se percibía, cada vez más, como una potencia imperial que actuaba de formas no muy diferentes a las de los EEUU. El fin de la Guerra Fría no ha disminuido la injerencia en la soberanía territorial de los países concretos, ni ha aumentado el nivel de libertad de cada pueblo en cuanto a poder elegir el régimen político por el que pretende ser gobernado.

Cuando Marx escribió sobre la Guerra de Crimea en 1854, afirmó, en oposición a los demócratas liberales que elogiaban a la coalición antirrusa: “Es un error definir la guerra contra Rusia como un conflicto entre la libertad y el despotismo. Aparte de que, si esto fuera cierto, la libertad estaría actualmente representada por un Bonaparte, el objetivo manifiesto de la guerra es el mantenimiento de los tratados de Viena, es decir, lo que anula la libertad e independencia de las naciones”. Si reemplazamos a Bonaparte con los EEUU y los tratados de Viena con la OTAN, estas observaciones parecen escritas hoy.

La tesis de quienes se oponen tanto al nacionalismo ruso como al ucraniano y a la expansión de la OTAN no contiene ninguna indecisión política ni ambigüedad teórica. Debe perseguirse una incesante iniciativa diplomática, basada en dos puntos esenciales: la desescalada y la neutralidad de una Ucrania independiente.

Categories
Reviews

William Clare Roberts, Political Science Quarterly

In The Last Years of Karl Marx, Marcello Musto provides an affectionate and careful journey through the final two years of Marx’s life. These years are, as Musto notes (p. 5), frequently neglected in full biographies. Marx prepared almost nothing for publication during these years—only a short (but important) preface to the Russian edition of the Manifesto of the Communist Party. This was due, partly, to illness. He spent almost all of 1882 traveling—to the Isle of Wight, Algeria, and various spas in France and Switzerland—in search of relief from bronchitis and pleurisy. Moreover, these years were dominated by the deaths of his two Jennys: his wife in December of 1881, and his eldest daughter in the first days of 1883.
Despite this, Musto treats these years as intellectually fruitful. Because he was not publishing, reconstructing Marx’s intellectual life entails reporting on his reading notes. These are voluminous, even in these years of illness and grief, and the recitation of their contents can be a bit tedious. Despite Musto’s effort to inject some theoretical interest, the massive “annotated year‐by‐year timeline of world events”—from 91 BCE to the Treaty of Westphalia—that Marx produced late in 1881 (pp. 99–102) seems to have been a way of literally marking time as his wife succumbed to liver cancer.
However, Marx was also regularly corresponding with friends, family members, and activists in the international socialist movement, and his letters are a richer source of insight into theoretical and political questions. The Paris Commune of 1871 had dwarfed all the earlier experiments with communist colonies and cooperative factories. The workers had asserted their right to one of the great cities of Europe and governed it for two months. The destruction of the Commune, however, demonstrated a new that the city was dependent upon the countryside, and that a militant urban proletariat was helpless without the support of a revolutionary peasantry.
Marx, therefore, extended his research “to new areas” (p. 25), oriented above all by the possibility and prospects of social revolution in the countryside. This dovetailed with the development of revolutionary socialism in Russia, and with the question of whether or how the Russian peasant commune might play into this development. The most substantial chapter of Musto’s story treats Marx’s involvement with the Russian revolutionary movement and the questions about Russian social development that occupied populists and socialists.
At the same time, Marx was also involved in the creation and growth of working‐class political parties in France (pp. 44–48, 77–80), England (pp. 82–85), and Germany. (Musto’s book does not devote sustained attention to German Social Democracy. Engels corresponded much more actively than Marx with August Bebel, Eduard Bernstein, and Karl Kautsky, and this explains, even if it does not fully justify, this lacuna.) Musto repeatedly claims that Marx’s work in these years stands in sharp contrast with the “dogmatic, economistic, and Eurocentric” picture of Marx produced by the Marxist parties of the Second and Third Internationals (p. 4). His concluding thoughts on Marx are entitled, “What is certain is that I am not a Marxist” (pp. 118–21). Engels claimed that Marx declared this to his son‐in‐law Paul Lafargue, one of the chief propagators of Marx’s ideas in the French Parti Ouvrier. Musto’s book, however, convinces me that Marx
was very much a Marxist—not because he was actually dogmatic, economistic, and Eurocentric, nor because he actually agreed with the Lafargue and Guesde, but because Marx’s late research and correspondence presaged the debates and questions that would be the center of Marxist thought right up through 1917 and beyond. Even if this was not Musto’s intention, it is a valuable contribution.

Categories
Journalism

La guerra i l’esquerra (II)

El fi no justifica els mitjans i els mitjans equivocats perjudiquen el fi
La profunda divisió entre revolucionaris i reformistes, que es va ampliar fins a convertir-se en un abisme estratègic després del naixement de la Unió Soviètica i el creixement del dogmatisme ideològic en els anys 20 i 30, va descartar qualsevol aliança contra el militarisme entre la Internacional Comunista (1919-1943) i els partits socialistes i socialdemòcrates europeus. En haver donat suport a la guerra, els partits que formaven la Internacional Socialista i del Treball (1923-1940) havien perdut tot el crèdit als ulls dels comunistes. La idea leninista de «convertir la guerra imperialista en guerra civil» continuava sent vàlida a Moscou, on els principals polítics i teòrics pensaven que era inevitable un «nou 1914». Per tant, en tots dos bàndols es parlava més de què fer si esclatava una nova guerra que de com evitar que comencés. Els eslògans i les declaracions de principis diferien substancialment del que s’esperava que ocorregués i del que després es va convertir en acció política. Entre les veus crítiques del bàndol comunista es trobaven les de Nikolai Bujarin, partidari de la consigna «lluita per la pau», i un dels dirigents russos més convençuts que aquesta era «una de les qüestions clau del món contemporani»; i Georgi Dimitrov, que sostenia que no totes les grans potències eren igualment responsables de l’amenaça de guerra, i que era partidari d’un apropament amb els partits reformistes per a construir un front popular ampli contra el conflicte. Tots dos punts de vista contrastaven amb la lletania de l’ortodòxia soviètica, que, lluny d’actualitzar l’anàlisi teòrica, repetia que el perill de guerra estava incorporat per igual, i sense distinció, en totes les potències imperialistes.

L’opinió de Mao Zedong sobre aquest tema era molt diferent. Al capdavant del moviment d’alliberament contra la invasió japonesa, va escriure en ‘Sobre la guerra prolongada’ (1938) que les «guerres justes» —en les quals els comunistes haurien de participar activament — estan «dotades d’un poder terrible, que pot transformar moltes coses o aplanar el camí per a la seva transformació». L’estratègia proposada per Mao, per tant, era «oposar-se a la guerra injusta amb la guerra justa», i «continuar la guerra fins a aconseguir el seu objectiu polític». Els arguments a favor de la «omnipotència de la guerra revolucionària» son reiterats a ‘Problemes de la guerra i l’estratègia’ (1938), on sosté que «només amb les armes pot transformar-se el món sencer», i que «la presa del poder per la força armada, la resolució de la qüestió a través de la guerra, és la tasca central i la forma més elevada de la revolució».

A Europa, l’escalada de violència del front nazi-feixista, tant a l’interior com a l’exterior, i l’esclat de la Segona Guerra Mundial (1939-1945) van crear un escenari encara més nefast que el de la guerra de 1914-18. Després que les tropes d’Hitler ataquessin la Unió Soviètica el 1941, la «Gran Guerra Patriòtica» que va acabar amb la derrota del nazisme es va convertir en un element tan central de la unitat nacional russa que va sobreviure a la caiguda del mur de Berlín i ha perdurat fins als nostres dies.

Amb la divisió del món de la postguerra en dos blocs, Stalin estableix la doctrina per la qual la principal tasca del moviment comunista internacional era salvaguardar la Unió Soviètica. La creació d’una zona de contenció de vuit països a Europa de l’Est (set, després de la sortida de Iugoslàvia) va ser un pilar central d’aquesta política. Durant el mateix període, la Doctrina Truman va marcar l’adveniment d’un nou tipus de guerra: la Guerra Freda. Amb el seu suport a les forces anticomunistes a Grècia, el Pla Marshall (1948) i la creació de l’OTAN (1949), els Estats Units d’Amèrica van contribuir a evitar l’avanç de les forces progressistes a Europa Occidental. La Unió Soviètica va respondre amb el Pacte de Varsòvia (1955). Aquesta configuració va donar lloc a una enorme carrera armamentística que, malgrat el record encara recent d’Hiroshima i Nagasaki, va suposar també la proliferació de proves d’armament nuclear.

A partir de 1961, sota el lideratge de Nikita Khrushchev, la Unió Soviètica va iniciar un nou rumb polític que va arribar a conèixer-se com a «coexistència pacífica». Aquest gir, amb el seu èmfasi en la no ingerència i el respecte a la sobirania nacional, així com en la cooperació econòmica amb els països capitalistes, havia d’allunyar el perill d’una tercera guerra mundial (la possibilitat de la qual havia evidenciat la crisi dels míssils cubans el 1962) i donar suport a l’argument que defensava que la guerra no era inevitable. No obstant això, aquest intent de cooperació constructiva es dirigia únicament als Estats Units, no als països del «socialisme realment existent». El 1956, la Unió Soviètica ja havia aixafat una revolta a Hongria, i els partits comunistes d’Europa Occidental no només no van condemnar-la, sinó que van justificar la intervenció militar en nom de la protecció del bloc socialista. Palmiro Togliatti, per exemple, secretari del Partit Comunista Italià, va declarar: «Estem amb el nostre bàndol fins i tot quan s’equivoca». La majoria dels que compartien aquesta posició, van penedir-se’n amargament en anys posteriors, quan van comprendre els efectes devastadors de l’operació soviètica.

Fets similars van tenir lloc el 1968 a Txecoslovàquia, en plena coexistència pacífica. Davant les demandes de democratització i descentralització econòmica fetes durant la «Primavera de Praga», el Politburó del Partit Comunista de la Unió Soviètica va decidir per unanimitat respondre enviant mig milió de soldats i milers de tancs. El 1968, al congrés del Partit Obrer Unificat de Polònia, Leonid Brezhnev va explicar l’acció referint-se al que va anomenar la «sobirania limitada» dels països del Pacte de Varsòvia: «Quan les forces hostils al socialisme intenten orientar el desenvolupament d’algun país socialista cap al capitalisme, es converteix no sols en un problema del país en qüestió, sinó en un problema i una preocupació comuna de tots els països socialistes». Segons aquesta lògica antidemocràtica, la definició del que era i no era «socialisme» requeia naturalment en la decisió arbitrària dels dirigents soviètics. Aquesta vegada, però, els crítics de l’esquerra van alçar més la veu i, fins i tot, van representar una majoria. Encara que la desaprovació vers l’acció soviètica va ser expressada no sols pels moviments de la Nova Esquerra, sinó per la majoria dels partits comunistes (inclosos els xinesos), els russos no es van tirar enrere, sinó que van dur a terme un procés que van anomenar de «normalització». La Unió Soviètica va continuar destinant una part important dels seus recursos econòmics a la despesa militar, la qual cosa va contribuir a reforçar una cultura autoritària en la societat. D’aquesta manera, va perdre per sempre la bona voluntat del moviment pacifista, que s’havia fet encara més gran gràcies a les extraordinàries mobilitzacions contra la guerra de Vietnam.

Una de les guerres més importants de la següent dècada va començar amb la invasió soviètica de l’Afganistan. El 1979, l’Exèrcit Roig es va convertir de nou en un important instrument de la política exterior de Moscou, que va continuar reclamant el dret a intervenir en el que va descriure com la seva pròpia «zona de seguretat». La desencertada decisió es va convertir en una esgotadora aventura que es va prolongar durant més de deu anys, causant un gran nombre de morts i creant milions de refugiats. En aquesta ocasió, el moviment comunista internacional es va mostrar molt menys reticent que en relació amb les invasions soviètiques d’Hongria i Txecoslovàquia. No obstant això, aquesta nova guerra va revelar encara més clarament a l’opinió pública internacional la divisió entre el «socialisme realment existent» i una alternativa política basada en la pau i l’oposició al militarisme.

En el seu conjunt, aquestes intervencions militars no sols van ser contràries a una reducció general de l’armament, sinó que van servir per a desacreditar i afeblir globalment al socialisme. La Unió Soviètica era vista cada vegada més com una potència imperial que actuava de forma no gaire diferent a la dels Estats Units, que, des de l’inici de la Guerra Freda, havia secundat de manera més o menys secreta cops d’estat i contribuït a enderrocar governs democràticament escollits a més de vint països de tot el món. Finalment, les «guerres socialistes» de 1977-1979 entre Cambodja i Vietnam i la Xina i Vietnam, amb el teló de fons del conflicte sino-soviètic, van dissipar qualsevol avantatge que tingués la ideologia «marxista-leninista» (ja allunyada dels fonaments originals establerts per Marx i Engels) en atribuir la guerra exclusivament als desequilibris econòmics del capitalisme.

Ser d’esquerres és estar en contra de la guerra
La fi de la Guerra Freda no va disminuir la quantitat d’ingerències als assumptes d’altres països, ni va augmentar la llibertat de cada poble per a triar el règim polític sota el que viu. Les nombroses guerres —fins i tot sense mandat de l’ONU i definides, absurdament, com a «humanitàries» — dutes a terme pels EUA en els últims vint-i-cinc anys, a les quals cal afegir noves formes de conflicte, sancions il·legals i condicionaments polítics, econòmics i mediàtics, demostren que la divisió bipolar del món entre dues superpotències no va donar pas a l’era de llibertat i progrés promesa pel mantra neoliberal del «Nou Ordre Mundial». En aquest context, moltes forces polítiques que abans reivindicaven els valors de l’esquerra s’han sumat a diverses guerres. Des de Kosovo fins a l’Iraq i l’Afganistan -per esmentar només les principals guerres empreses per l’OTAN des de la caiguda del mur de Berlín- aquestes forces han donat cada vegada el seu suport a la intervenció armada i s’han fet cada vegada menys distingibles de la dreta.

La guerra russo-ucraïnesa ha tornat a enfrontar a l’esquerra amb el dilema de com reaccionar quan s’ataca la sobirania d’un país. No condemnar la invasió russa d’Ucraïna és un error polític del govern de Veneçuela, i fa que les denúncies de possibles futurs actes d’agressió comesos pels Estats Units semblin menys creïbles. És cert que, com va escriure Marx a Ferdinand Lassalle el 1860, «en política exterior, poc es guanya fent servir paraules com a ‘reaccionari’ i ‘revolucionari’», el que és «subjectivament reaccionari [pot resultar] objectivament revolucionari en política exterior». Però les forces d’esquerra haurien d’haver après del segle XX que les aliances «amb l’enemic del meu enemic» sovint condueixen a acords contraproduents, especialment quan, com en la nostra època, el front progressista és políticament feble, teòricament confús i no disposa del suport de les mobilitzacions de masses.

Recordant les paraules de Lenin a ‘La revolució socialista i el dret de les nacions a l’autodeterminació’: «El fet que la lluita per l’alliberament nacional contra una potència imperialista pugui, en determinades circumstàncies, ser utilitzada per una altra gran potència en els seus interessos igualment imperialistes no ha de tenir més pes per a induir a la socialdemocràcia a renunciar al seu reconeixement del dret de les nacions a l’autodeterminació». Més enllà dels interessos i intrigues geopolítiques que solen estar també en joc, les forces de l’esquerra han secundat històricament el principi d’autodeterminació nacional i han defensat el dret dels estats individuals a establir les seves fronteres sobre la base de la voluntat expressa de la població. L’esquerra ha lluitat contra les guerres i les «annexions» perquè és conscient que aquestes condueixen a conflictes dramàtics entre els treballadors de la nació dominant i la nació oprimida, creant les condicions perquè aquesta última s’uneixi amb la seva pròpia burgesia en considerar a la primera com el seu enemic. A ‘Resultats de la discussió sobre l’autodeterminació’ (1916), Lenin va escriure: «Si la revolució socialista triomfés a Petrograd, Berlín i Varsòvia, el govern socialista polonès, igual que els governs socialistes rus i alemany, renunciaria a la ‘retenció forçosa’ de, per exemple, els ucraïnesos dins de les fronteres de l’Estat polonès». Per què suggerir, llavors, que es concedeixi una cosa diferent al govern nacionalista dirigit per Vladimir Putin?

D’altra banda, massa membres de l’esquerra han cedit a la temptació de convertir-se —directament o indirecta— en co-bel·ligerants, alimentant una nova union sacrée (expressió creada el 1914, justament per a entomar l’abjuració de les forces de l’esquerra francesa que, en esclatar la Primera Guerra Mundial, van decidir recolzar les opcions bèl·liques del govern). Aquesta posició serveix avui dia per a difuminar cada vegada més la distinció entre atlantisme i pacifisme. La història demostra que, quan no s’oposen a la guerra, les forces progressistes perden una part essencial de la seva raó de ser i acaben empassant-se la ideologia del camp contrari. Això succeeix quan els partits d’esquerra fan de la seva presència al govern la forma fonamental de mesurar la seva acció política —com van fer els comunistes italians en donar suport a les intervencions de l’OTAN a Kosovo i l’Afganistan, o l’actual majoria d’Unidas-Podemos, que uneix la seva veu al cor unànime de tot l’arc parlamentari espanyol, a favor de l’enviament d’armes a l’exèrcit ucraïnès—. Aquestes conductes subalternes han estat castigades moltes vegades al passat, fins i tot a les urnes quan s’ha presentat l’ocasió.

Bonaparte no és la democràcia
Durant el període 1853-1856, Marx va escriure una brillant sèrie d’articles per al New York Daily Tribune que contenen molts paral·lelismes interessants i útils amb l’actualitat. El 1853, parlant del gran monarca moscovita del segle XV —el que es considera que va unificar Rússia i va establir les bases de la seva autocràcia—, Marx va afirmar «N’hi ha prou amb substituir una sèrie de noms i dates per unes altres i queda clar que la política d’Iván III, i la de la Rússia actual, no són simplement similars sinó idèntiques». No obstant això, a l’any següent, en oposició als demòcrates liberals que exaltaven la coalició anti-russa, va escriure: «És un error descriure la guerra contra Rússia com una guerra entre la llibertat i el despotisme. A part del fet que, si tal fos el cas, la llibertat estaria per una vegada representada per un Bonaparte, tot l’objecte declarat de la guerra és el manteniment dels tractats de Viena, aquests mateixos tractats que anul·len la llibertat i la independència de les nacions». Si substituïm a Bonaparte pels Estats Units d’Amèrica i els tractats de Viena per l’OTAN, aquestes observacions semblen escrites per al dia d’avui.

El pensament dels qui s’oposen tant al nacionalisme rus com a l’ucraïnès, així com a l’expansió de l’OTAN, no dona mostres d’indecisió política ni d’ambigüitat teòrica. En les últimes setmanes, diversos experts han ofert explicacions sobre les arrels del conflicte (que no redueixen en absolut la barbàrie de la invasió russa), i la posició dels qui proposen una política de no alineació és la forma més eficaç de posar fi a la guerra al més aviat possible i garantir el menor nombre de víctimes. No es tracta de comportar-se com les «ànimes belles» xopes d’idealisme abstracte, a les quals Hegel considerava incapaços d’enfrontar-se a la realitat efectiva de les contradiccions terrenals. Al contrari: es tracta de donar realitat a l’únic antídot veritable contra una expansió il·limitada de la guerra. No cessen les veus que demanen més reclutament, ni les que, com l’Alta Representant de la Unió Europea per a Afers exteriors i Política de Seguretat, pensen que és tasca d’Europa subministrar als ucraïnesos «les armes necessàries per a la guerra». Però davant d’aquestes postures, és necessari dur a terme una incessant activitat diplomàtica basada en dos punts ferms: la desescalada i la neutralitat d’una Ucraïna independent.

Malgrat l’augment del suport a l’OTAN després de les maniobres russes, és necessari treballar més que mai perquè l’opinió pública no vegi a la major i més agressiva maquinària bèl·lica del món —l’OTAN— com la solució als problemes de seguretat global. Cal demostrar que es tracta d’una organització perillosa i ineficaç que, en el seu afany d’expansió i dominació unipolar, serveix per a alimentar les tensions que condueixen al món a la guerra.

A ‘El socialisme i la guerra’, Lenin va argumentar que els marxistes es diferencien dels pacifistes i els anarquistes en que «consideren necessari històricament (des del punt de vista del materialisme dialèctic de Marx) estudiar cada guerra per separat». Continuant, va afirmar que: «A la història hi ha hagut nombroses guerres que, malgrat tots els horrors, atrocitats, angoixes i patiments que inevitablement acompanyen a totes les guerres, van ser progressives, és a dir, van beneficiar el desenvolupament de la humanitat». Si això va ser cert en el passat, seria miop repetir-ho sense més per les societats contemporànies, on les armes de destrucció massiva no deixen d’estendre’s. Rares vegades les guerres —que cal no confondre amb les revolucions— han tingut l’efecte democratitzador que esperaven els teòrics del socialisme. De fet, sovint han demostrat ser la pitjor manera de dur a terme una revolució, tant pel cost en vides humanes com per la destrucció de les forces productives que comporten. És una lliçó que també l’esquerra moderada no hauria d’oblidar mai.

Per a l’esquerra, la guerra no pot ser «la continuació de la política per altres mitjans», per citar la famosa frase de Clausewitz. En realitat, només certifica el fracàs de la política. Si l’esquerra vol tornar a ser hegemònica i mostrar-se capaç d’utilitzar la seva història per a les tasques d’avui, necessita escriure de manera indeleble a les seves banderes les paraules «antimilitarisme» i «No a la guerra!».

 

Part I