Categories
Reviews

Salvatore Cannavò, Il fatto Quotidiano

C’è una consequenzialità interessante nei due nuovi libri che l’editore Donzelli manda in libreria. Marcello Musto, che secondo il filosofo Etienne Balibar è il più grande conoscitore della vita di Marx, aggiorna un suo testo del 2016 sulle opere e la vita del filosofo di Treviri negli ultimi anni della sua vita. Musto ha l’obiettivo di strappare via Marx dalla ricostruzione dogmatica cui il comunismo realizzato, cioè lo Stalinismo, lo ha condannato. Da quel dogmatismo nacquero paradossi “impensabili”: “Il pensatore più risolutamente contrario a ‘prescrivere ricette per l’osteria dell’avvenire’ fu illegittimamente trasformato nel padre di un sistema sociale totalitario”. Gli scritti di Marx, il loro studio accurato, invece, dimostra la sua distanza dal “dottrinarismo” e questo secondo Musto lo dimostra lo stesso Capitale. Come dimostrano le testimonianze raccolte sulla cura che Marx aveva messo nella tradizione francese del suo capolavoro, pubblicato in fascicoli per renderlo disponibile alla classe operaia “valutazione per me più importante di qualsiasi altra cosa”. Il testo aiuta così a recuperare l’utilità, oltre che l’attualità, del pensiero di Marx nell’analisi del capitalismo e dei suoi limiti.

Ipotesi confermata dal testo di Pierluigi Ciocca, a lungo dirigente di Banca d’Italia. Per capire il capitalismo, Ciocca propone un’equazione curiosa quanto interessante: MSK. Mette cioè in successione Marx con Schumpeter e Keynes invitando a cogliere la forza dell’analisi della produzione del primo, l’importanza dell’innovazione tecnologica del secondo e la centralità della domanda globale offerta dal terzo. Il testo si colloca nella convinzione che il grande balzo progressivo compiuto dall’umanità sia frutto proprio del capitalismo, ma che questo deve essere valutato a partire da questo grande “pregio”, ma anche dai suoi “difetti” cioè iniquità, instabilità e inquinamento. Ne viene fuori un bell’affresco del capitalismo oggi su scala mondiale, con una conclusione che, forse, sa di illusione: i difetti andrebbero governati e smussati con politiche di raddrizzamento. Negli ultimi decenni però, non ci si è mai riuscito.

Categories
Journalism

Ο άγνωστος «γερο-Μαρξ» που μας εκπλήσσει

Ηεικόνα που συνήθως έχουμε για τον Καρλ Μαρξ είναι ενός θεωρητικού «βράχου», άκαμπτου στις πεποιθήσεις του, «αυστηρού» και ικανού να προκαλεί δέος. Ο καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Γιορκ, Μαρσέλο Μούστο, έρχεται να «διορθώσει» αυτή την εικόνα και να τη βάλει στις πραγματικές της διαστάσεις, αποδίδοντας ταυτόχρονα στον Μαρξ τις ανθρώπινές του ιδιότητες. Αυτό το κάνει με το βιβλίο του «Τα τελευταία χρόνια του Καρλ Μαρξ 1881-1883: Μια εργογραφία», από τις καλές εκδόσεις Νήσος, σε μετάφραση Ορέστη Στυλιανίδη.

Αυτά τα τελευταία τρία χρόνια της ζωής του ο Μαρξ, ο οποίος, σημειωτέον, βασανιζόταν από μια επίμονη βρογχίτιδα που συχνά γινόταν και πλευρίτιδα με αφόρητους πόνους, εργαζόταν αδιαλείπτως και αφιέρωνε τον περισσότερο χρόνο του στη μελέτη των διεθνών εξελίξεων αλλά και των επιστημονικών επιτευγμάτων της εποχής του, διαβάζοντας πότε γεωλογία, πότε φυσική, πότε χημεία και πότε ιστορία. Ταυτόχρονα στο Λονδίνο, όπου διέμενε τον περισσότερο χρόνο, δεχόταν επισκέψεις από συνδικαλιστές, θεωρητικούς του εργατικού κινήματος και ηγέτες εργατικών αγώνων. Μάλιστα, ένα από τα τελευταία δημοσιευμένα κείμενά του ήταν το «Σχέδιο Προγράμματος του Γαλλικού Εργατικού Κόμματος», κάτι που αποδεικνύει τους δεσμούς του με το «πραγματικό κίνημα». Οι θεωρίες της προόδου που κυριαρχούσαν στον αιώνα του δεν τον έκαναν να πιστέψει στην αυτόματη ανάπτυξη της ιστορίας ή στον υποτίμηση του ρόλου του ανθρώπινου παράγοντα. «Απέρριπτε οποιαδήποτε άκαμπτη σύνδεση των κοινωνικών αλλαγών με τους οικονομικούς μετασχηματισμούς και μόνο», μας λέει ο Μούστο. Και προσθέτει: «Εδώ και αρκετό καιρό είχε συνειδητοποιήσει ότι το σχήμα της γραμμικής εξέλιξης μέσω του “ασιατικού, αρχαίου και σύγχρονου αστικού τρόπου παραγωγής” που είχε σκιαγραφήσει στον πρόλογο της “Συμβολής σε μια κριτική της Πολιτικής Οικονομίας” ήταν απολύτως ανεπαρκές για την κατανόηση της κίνησης της ιστορίας».

Παρότι θεωρούσε ότι ήταν πιθανότερο η επανάσταση να ξεσπάσει στις αναπτυγμένες βιομηχανικές χώρες (Αγγλία, Γερμανία κ.λπ.), στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Μαρξ, μας λέει ο Μούστο, «άρχισε να βλέπει τη Ρωσία διαφορετικά, αναγνωρίζοντας πως ορισμένες αλλαγές που βρίσκονταν εκεί σε εξέλιξη, ενδεχομένως, δημιουργούσαν τις συνθήκες για έναν μείζονα κοινωνικό μετασχηματισμό». Αναφερόταν, βέβαια, στη ρωσική αγροτική κοινότητα, τη γνωστή ως «ομπτσίνα», για την οποία θεωρούσε πως μπορεί να γίνει το σπέρμα μιας μελλοντικής σοσιαλιστικής κοινωνίας.

Ο Μούστο υπογραμμίζει σε πολλά σημεία του βιβλίου του την άρνηση του Μαρξ να προχωρήσει σε εκφράσεις που «θα μπορούσαν να υποδηλώνουν ένα καθολικό μοντέλο σοσιαλιστικής κοινωνίας, κάτι που θεωρούσε ανώφελο και αντιπαραγωγικό». Μάλιστα «τσιτάρει» τον ίδιο τον Μαρξ, ο οποίος στον Επίλογο της Δεύτερης γερμανικής έκδοσης του Πρώτου Τόμου του «Κεφαλαίου» τόνιζε ότι «το να γράφει συνταγές […] για το μαγειρείο του μέλλοντος» δεν τον ενδιέφερε καθόλου, ενώ αλλού ανέφερε ότι «ουδέποτε καθιέρωσα ένα “σοσιαλιστικό σύστημα”». Ο Μαρξ που μας παρουσιάζει ο Μούστο βρίσκεται ακριβώς στον αντίποδα της γελοιογραφίας που εγκαθιδρύθηκε στη Σοβιετική Ενωση ως «Μαρξισμός-Λενινισμός», ο οποίος διδασκόταν στις κομματικές σχολές από τα κομματικά εγχειρίδια, τα οποία ξεχείλιζαν από δογματισμό και κατείχαν τη θέση «ιερών κειμένων». Ο Μαρξ υπήρξε ένας φιλόσοφος της διαλεκτικής μεθόδου, που δεν φοβόταν να αναθεωρήσει ό,τι αντιλαμβανόταν ότι είναι ξεπερασμένο και εκτός εποχής. Σε μια συνέντευξή του στην ερώτηση «ποιος είναι ο νόμος [της ύπαρξης];», αφού ταλαντεύτηκε λίγο, απάντησε: «Ο αγώνας!».

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Μαρξ, όπως τον σκιαγραφεί ο Μούστο, υπήρξε ένας δεινός επικριτής της αποικιοκρατίας, την οποία έψεγε σε κάθε ευκαιρία και με κάθε τρόπο. Ο συγγραφέας μάς προσφέρει τη δυνατότητα για μια νέα ανάγνωση του δημιουργού του «Κεφαλαίου» και αξίζει τον κόπο να τον διαβάσουμε.

Categories
Interviews

No desestimes a Marx: su crítica del colonialismo es más relevante que nunca

Durante las últimas dos décadas, hemos sido testigos de un resurgimiento del interés en el pensamiento y la obra de Karl Marx, autor de obras filosóficas, históricas, políticas y económicas fundamentales, y, por supuesto, del Manifiesto Comunista, que es quizás el manifiesto político más popular de la historia del mundo. Este resurgimiento se debe en gran medida a las consecuencias devastadoras del neoliberalismo en todo el mundo: niveles sin precedentes de desigualdad económica, decadencia social y descontento popular, así como a la intensificación de la degradación ambiental que acerca al planeta cada vez más a un precipicio climático, y a la incapacidad de las instituciones formales de la democracia liberal para resolver esta creciente lista de problemas sociales. Pero, ¿sigue siendo Marx relevante para el panorama socioeconómico y político que caracteriza el mundo capitalista de hoy? ¿Y qué pasa con el argumento de que Marx era eurocéntrico y tenía poco o nada que decir sobre el colonialismo?

Marcello Musto, un destacado erudito marxista y profesor de sociología en la Universidad de York en Toronto, Canadá, que ha sido parte del renacimiento del interés en Marx, sostiene en una entrevista exclusiva para Truthout con C.J. Polychroniou que Marx sigue siendo muy relevante hoy en día y desacredita la afirmación de que era eurocéntrico. En la entrevista que sigue, Musto argumenta que Marx fue, de hecho, muy crítico con el impacto del colonialismo.

C.J. Polychroniou: En la última década más o menos ha habido un renovado interés en la crítica de Karl Marx al capitalismo entre los intelectuales públicos de izquierda. Sin embargo, el capitalismo ha cambiado drásticamente desde la época de Marx y la idea de que el capitalismo está destinado a autodestruirse debido a las contradicciones inherentes al funcionamiento de su propia lógica no tiene ya credibilidad intelectual. Además, la clase trabajadora hoy no solo es mucho más compleja y diversa que la clase trabajadora de la revolución industrial, sino que tampoco ha cumplido la misión histórica mundial imaginada por Marx. De hecho, fueron tales consideraciones las que dieron lugar al postmarxismo, una corriente intelectual de moda en las décadas de 1970-1990, que ataca la noción marxista de análisis de clase y menosprecia las causas materiales de la acción política radical. Pero ahora, al parecer, hay un retorno una vez más a las ideas fundamentales de Marx. ¿Cómo deberíamos explicar el renovado interés en Marx? De hecho, ¿Marx sigue siendo relevante hoy en día?

Marcello Musto: La caída del Muro de Berlín fue seguida por dos décadas de conspiración del silencio sobre la obra de Marx. En las décadas de 1990 y 2000, la atención hacia Marx era extremadamente escasa y lo mismo se puede decir de la publicación y discusión de sus escritos. El trabajo de Marx, que ya no se identifica con la odiosa función de instrumentum regni de la Unión Soviética, se convirtió en el foco de un renovado interés global en 2008, después de una de las mayores crisis económicas de la historia del capitalismo. Periódicos de prestigio, así como revistas de mucha difusión, describieron al autor de El Capital como un teórico con visión de futuro, cuya actualidad se confirmaba una vez más. Marx se convirtió, en casi todas partes, en tema de cursos universitarios y de conferencias internacionales. Sus escritos reaparecieron en los estantes de las librerías, y su interpretación del capitalismo cobró un impulso cada vez mayor.

En los últimos años, también ha habido una reconsideración de Marx como teórico político y muchos autores con puntos de vista progresistas sostienen que sus ideas siguen siendo indispensables para cualquiera que crea que es necesario construir una alternativa a la sociedad en la que vivimos. El “resurgimiento de Marx” contemporáneo no se limita solo a la crítica de Marx de la economía política, sino que también está abierto a redescubrir sus ideas políticas e interpretaciones sociológicas. Mientras tanto, muchas teorías postmarxistas han demostrado hasta que punto son falaces y han terminado aceptando los fundamentos de la sociedad existente, a pesar de que las desigualdades que la destrozan y socavan profundamente su coexistencia democrática crecen de formas cada vez más dramáticas.

Es cierto, el análisis de Marx de la clase trabajadora necesita ser reformulado, ya que se desarrolló a partir de la observación de una forma diferente de capitalismo. Sin embargo, aunque no se pueden encontrar en Marx las respuestas a muchos de nuestros problemas contemporáneos, plantea, sin embargo, las preguntas esenciales. Creo que esta es su mayor contribución hoy: nos ayuda a hacer las preguntas correctas, a identificar las principales contradicciones. Me parece que no es poca cosa. Marx todavía tiene mucho que enseñarnos. Su trabajo nos ayuda a entender mejor lo indispensable que es para repensar una alternativa al capitalismo, incluso con más urgencia hoy que en su época.

Los escritos de Marx incluyen discusiones sobre temas como la naturaleza, las migraciones y las fronteras, que recientemente han recibido una atención renovada. ¿Puedes hablar brevemente sobre el enfoque de Marx de la naturaleza y su punto de vista sobre las migraciones y las fronteras?

Marx estudió muchos temas, en el pasado a menudo subestimados, o incluso ignorados, por sus eruditos, que son de importancia crucial para la agenda política de nuestro tiempo. La relevancia que Marx asignó a la cuestión ecológica es el foco de algunos de los principales estudios dedicados a su trabajo en las últimas dos décadas. En contraste con las interpretaciones que redujeron la concepción del socialismo de Marx al mero desarrollo de las fuerzas productivas (trabajo, maquinaria y materia prima), mostró un gran interés en lo que hoy llamamos la cuestión ecológica. En repetidas ocasiones, Marx argumentó que la expansión del modo de producción capitalista aumenta no solo la explotación de la clase trabajadora, sino también el saqueo de los recursos naturales. Denunció que “todo progreso en la agricultura capitalista es un progreso en el arte, no solo de robar al trabajador, sino de robar el suelo”. En El Capital, Marx observó que la propiedad privada de la tierra por parte de los individuos es tan absurda como la propiedad privada de un ser humano por parte de otro ser humano.

Marx también estaba muy interesado en las migraciones y entre sus últimos estudios se encuentran notas sobre el pogromo que ocurrió en San Francisco en 1877 contra los migrantes chinos. Marx arremetió contra los demagogos antichinos que afirmaban que los migrantes matarían de hambre a los proletarios blancos, y contra aquellos que trataron de persuadir a la clase trabajadora para que apoyara posiciones xenófobas. Por el contrario, Marx mostró que el desplazamiento forzado del trabajo generado por el capitalismo era un componente muy importante de la explotación burguesa y que la clave para combatirlo era la solidaridad de clase entre los trabajadores, independientemente de sus orígenes o de cualquier distinción entre el trabajo local y el importado.

Una de las objeciones más frecuentes a Marx es que era eurocéntrico e incluso justificaba el colonialismo como necesario para la modernidad. Sin embargo, aunque Marx nunca desarrolló su teoría del colonialismo tan extensamente como su crítica de la economía política, condenó el gobierno británico en la India en los términos más inequívocos, por ejemplo, y criticó a aquellos que no vieron las consecuencias destructivas del colonialismo. ¿Cómo evalúas a Marx en estos temas?

El hábito de usar citas descontextualizadas de la obra de Marx data mucho antes de Orientalismo de Edward Said, un libro influyente que contribuyó al mito del supuesto eurocentrismo de Marx. Hoy en día, a menudo leo reconstrucciones de los análisis de Marx de procesos históricos muy complejos que son puras invenciones.

Ya a principios de la década de 1850, en sus artículos (cuestionados por Said) para el New-York Tribune, un periódico con el que colaboró durante más de una década, Marx no se hacía ilusiones sobre las características básicas del capitalismo. Sabía bien que la burguesía nunca había “efectuado un progreso sin arrastrar a individuos y pueblos por la sangre y la suciedad, a través de la miseria y la degradación”. Pero también estaba convencido de que, a través del comercio mundial, el desarrollo de las fuerzas productivas y la transformación de la producción en algo científicamente capaz de dominar las fuerzas de la naturaleza, “la industria y el comercio burgués [crearían] las condiciones materiales de un nuevo mundo”. Estas consideraciones no reflejaban más que una visión parcial e ingenua del colonialismo por parte de un hombre de apenas 35 años de edad que escribía un artículo periodístico.

Más tarde, Marx llevó a cabo extensas investigaciones sobre las sociedades no europeas y su feroz anticolonialismo fue aún más evidente. Estas consideraciones son demasiado obvias para cualquiera que haya leído a Marx, a pesar del escepticismo en algunos círculos académicos que representan una forma extraña de decolonialización y asimilan a Marx a los pensadores liberales. Cuando Marx escribió sobre la dominación de Inglaterra en la India, afirmó que los británicos solo habían sido capaces de “destruir la agricultura nativa y duplicar el número y la intensidad de las hambrunas”. Para Marx, la supresión de la propiedad comunitaria de la tierra en la India no era más que un acto de vandalismo inglés, que empujaba a los pueblos nativos hacia atrás, desde luego no hacia adelante.

En ninguna parte de las obras de Marx hay la sugerencia de una distinción esencialista entre las sociedades de Oriente y Occidente. Y, de hecho, el anticolonialismo de Marx, en particular su capacidad para comprender las verdaderas raíces de este fenómeno, contribuye a la nueva ola contemporánea de interés en sus teorías, desde Brasil hasta Asia.

El último viaje que Karl Marx emprendió antes de morir fue a Argel. ¿Puedes destacar sus reflexiones sobre el mundo árabe y lo que pensó de la ocupación francesa de Argelia?

He contado esta historia, tan poco conocida, en mi reciente libro, Los últimos años de Karl Marx: una biografía intelectual. En el invierno de 1882, durante el último año de su vida, Marx tuvo una bronquitis severa y su médico le recomendó un período de descanso en un lugar cálido como Argel, para escapar de los rigores del invierno. Fue la única vez en su vida que viajó fuera de Europa.

Debido a su mala salud, Marx no pudo estudiar la sociedad argelina como le hubiera gustado. En 1879, ya había examinado la ocupación francesa de Argelia y había argumentado que la transferencia de la propiedad de la tierra de las manos de los nativos a las de los colonos tenía un objetivo central: “la destrucción de la propiedad colectiva indígena y su transformación en un objeto de libre compra y venta”. Marx había señalado que esta expropiación tenía dos propósitos: proporcionar a los franceses la mayor cantidad de tierra posible; y arrancar a los árabes de sus lazos naturales con la tierra, lo que implicaba extinguir cualquier peligro de rebelión. Marx comentó que este tipo de individualización de la propiedad de la tierra no solo había asegurado enormes beneficios económicos a los invasores, sino que también había logrado un objetivo político: “destruir los cimientos de la sociedad”.

Aunque Marx no pudo continuar con esta investigación, hizo una serie de observaciones interesantes sobre el mundo árabe cuando estaba en Argel. Atacó, con indignación, el abuso violento de los franceses, sus repetidos actos de provocación, su arrogancia desvergonzada, presunción y obsesión por vengarse, como Moloch frente a cada acto de rebelión de la población árabe local.

En sus cartas de Argel, Marx informó que cuando un asesinato era cometido por un grupo de árabes, generalmente con la intención de robar, y los malhechores reales eran debidamente detenidos, juzgados y ejecutados en su momento, la familia colona afectada no lo consideraba expiación suficiente. Exigía además la “inculpación” de al menos media docena de árabes inocentes: “La policía aplica una especie de tortura, para obligar a los árabes a ‘confesar’, similar a lo que hacen los británicos en la India”. Marx escribió que cuando un colono europeo habita entre aquellos que se consideran “razas inferiores”, ya sea como colono o simplemente por negocios, generalmente se considera a sí mismo incluso más inviolable que el rey. Y Marx también hizo hincapié en que, en la historia comparativa de la ocupación colonial, “los británicos y los holandeses superan a los franceses”.

¿Estas reflexiones arrojan algo de luz sobre la perspectiva general de Marx sobre el colonialismo?

Marx siempre se expresó inequívocamente en contra de los estragos del colonialismo. Es un error sugerir lo contrario, a pesar del escepticismo instrumental que está tan de moda hoy en día en ciertos sectores académicos liberales. Durante su vida, Marx observó de cerca los principales acontecimientos de la política internacional y, como podemos ver en sus escritos y cartas, expresó su firme oposición a la opresión colonial británica en la India, al colonialismo francés en Argelia y a todas las demás formas de dominación colonial. Era todo menos un eurocéntrico obsesionado solo con el conflicto de clases. Marx pensó que el estudio de nuevos conflictos políticos y las áreas geográficas de la periferia era fundamental para su crítica del sistema capitalista. Lo más importante es que siempre se puso del lado de los oprimidos contra los opresores.

Categories
Interviews

Don’t Dismiss Marx. His Critique of Colonialism Is More Relevant Than Ever

During the last couple of decades, we have been witnessing a resurgence of interest in the thought and work of Karl Marx, author of major philosophical, historical, political and economic works — and of course, of The Communist Manifesto, which is perhaps the most popular political manifesto in the history of the world. This resurgence is largely due to the devastating consequences of neoliberalism around the world — unprecedented levels of economic inequality, social decay and popular discontent, as well as intensifying environmental degradation bringing the planet ever closer to a climate precipice — and the inability of the formal institutions of liberal democracy to solve this growing list of societal problems. But is Marx still relevant to the socio-economic and political landscape that characterizes today’s capitalist world? And what about the argument that Marx was Eurocentric and had little or nothing to say about colonialism?

Marcello Musto, a leading Marxist scholar, and professor of sociology at York University in Toronto, Canada, who has been a part of the revival of interest in Marx, contends in an exclusive interview for Truthout that Marx is still very much relevant today and debunks the claim that he was Eurocentric. In the interview that follows, Musto argues that Marx was, in fact, intensely critical of the impact of colonialism.

C.J. Polychroniou: In the last decade or so there has been renewed interest in Karl Marx’s critique of capitalism among leftist public intellectuals. Yet, capitalism has changed dramatically since Marx’s time and the idea that capitalism is fated to self-destruct because of contradictions that arise from the workings of its own logic no longer commands intellectual credibility. Moreover, the working class today is not only much more complex and diverse than the working class of the industrial revolution but has also not fulfilled the worldwide historical mission envisioned by Marx. In fact, it was such considerations that gave rise to post-Marxism, a fashionable intellectual posture from the 1970s to the 1990s, which attacks the Marxist notion of class analysis and underplays the material causes for radical political action. But now, it seems, there is a return once again to the fundamental ideas of Marx. How should we explain the renewed interest in Marx? Indeed, is Marx still relevant today?

Marcello Musto: The fall of the Berlin Wall was followed by two decades of conspiracy of silence on Marx’s work. In the 1990s and 2000s, the attention toward Marx was extremely scarce and the same can be said for the publication, and discussion, of his writing. Marx’s work — no longer identified with the odious function of instrumentum regni of the Soviet Union — became the focus of a renewed global interest in 2008, after one of the biggest economic crises in the history of capitalism. Prestigious newspapers, as well as journals with wide readerships, described the author of Capital as a farsighted theorist, whose topicality received confirmation one more time. Marx became, almost everywhere, the theme of university courses and international conferences. His writings reappeared on bookshop shelves, and his interpretation of capitalism gathered increasing momentum.

In the last few years, there has also been a reconsideration of Marx as a political theorist and many authors with progressive views maintain that his ideas continue to be indispensable for anyone who believes it is necessary to build an alternative to the society in which we live. The contemporary “Marx revival” is not confined only to Marx’s critique of political economy, but also open to rediscovering his political ideas and sociological interpretations. In the meantime, many post-Marxist theories have demonstrated all their fallacies and ended up accepting the foundations of the existing society — even though the inequalities that tear it apart and thoroughly undermine its democratic coexistence are growing in increasingly dramatic forms.

Marx argued that the expansion of the capitalist mode of production increases not only the exploitation of the working class, but also the pillage of natural resources.

Certainly, Marx’s analysis of the working class needs to be reframed, as it was developed on the observation of a different form of capitalism. If the answers to many of our contemporary problems cannot be found in Marx, he does, however, center the essential questions. I think this is his greatest contribution today: he helps us to ask the right questions, to identify the main contradictions. That seems to me to be no small thing. Marx still has so much to teach us. His elaboration helps us better understand how indispensable he is in rethinking an alternative to capitalism — today, even more urgently than in his time.

Marx’s writings include discussions of issues, such as nature, migration and borders, which recently have received renewed attention. Can you briefly discuss Marx’s approach to nature and his take on migration and borders?

Marx studied many subjects — in the past often underestimated, or even ignored, by his scholars — which are of crucial importance for the political agenda of our times. The relevance that Marx assigned to the ecological question is the focus of some of the major studies devoted to his work over the past two decades. In contrast to interpretations that reduced Marx’s conception of socialism to the mere development of productive forces (labor, instruments and raw material), he displayed great interest in what we today call the ecological question. On repeated occasions, Marx argued that the expansion of the capitalist mode of production increases not only the exploitation of the working class, but also the pillage of natural resources. He denounced that “all progress in capitalist agriculture is a progress in the art, not only of robbing the worker but of robbing the soil.” In Capital, Marx observed that the private ownership of the earth by individuals is as absurd as the private ownership of one human being by another human being.

Marx was also very interested in migration and among his last studies are notes on the pogrom that occurred in San Francisco in 1877 against Chinese migrants. Marx railed against anti-Chinese demagogues who claimed that the migrants would starve the white proletarians, and against those who tried to persuade the working class to support xenophobic positions. On the contrary, Marx showed that the forced movement of labor generated by capitalism was a very important component of bourgeois exploitation and that the key to combating it was class solidarity among workers, regardless of their origins or any distinction between local and imported labor.

One of the most frequently heard objections to Marx is that he was Eurocentric and that he even justified colonialism as necessary for modernity. Yet, while Marx never developed his theory of colonialism as extensively as his critique of political economy, he condemned British rule in India in the most unequivocal terms, for instance, and criticized those who failed to see the destructive consequences of colonialism. How do you assess Marx on these matters?

The habit of using decontextualized quotations from Marx’s work dates much before Edward Said’s Orientalism, an influential book that contributed to the myth of Marx’s alleged Eurocentrism. Today, I often read reconstructions of Marx’s analyses of very complex historical processes that are outright fabrications.

Already in the early 1850s, in his articles (contested by Said) for the New-York Tribune — a newspaper with which he collaborated for more than a decade — Marx had been under no illusion about the basic characteristics of capitalism. He well knew that the bourgeoisie had never “effected a progress without dragging individuals and people through blood and dirt, through misery and degradation.” But he had also been convinced that, through world trade, development of the productive forces and the transformation of production into something scientifically capable of dominating the forces of nature, “bourgeois industry and commerce [would create] these material conditions of a new world.” These considerations reflected no more than a partial, ingenuous vision of colonialism held by a man writing a journalistic piece at barely 35 years of age.

For Marx, the suppression of communal landownership in India was nothing but an act of English vandalism, pushing the native people backwards, certainly not forwards.

Later, Marx undertook extensive investigations of non-European societies and his fierce anti-colonialism was even more evident. These considerations are all too obvious to anyone who has read Marx, despite skepticism in some academic circles that represent a bizarre form of decoloniality and assimilate Marx to liberal thinkers. When Marx wrote about the domination of England in India, he asserted that the British had only been able to “destroy native agriculture and double the number and intensity of famines.” For Marx, the suppression of communal landownership in India was nothing but an act of English vandalism, pushing the native people backwards, certainly not forwards.

Nowhere in Marx’s works is there the suggestion of an essentialist distinction between the societies of the East and the West. And, in fact, Marx’s anti-colonialism — particularly his ability to understand the true roots of this phenomenon — contributes to the new contemporary wave of interest in his theories, from Brazil to Asia.

The last journey that Karl Marx undertook before he died was in Algiers. Can you highlight his reflections on the Arab world and what he thought of the French occupation of Algeria?

I have told this story — so little known — in my recent book, The Last Years of Karl Marx: An Intellectual Biography. In the winter of 1882, during the last year of his life, Marx had a severe bronchitis and his doctor recommended him a period of rest in a warm place like Algiers, in order to escape the rigors of winter. It was the only time in his life that he spent outside Europe.

Owing to his ill health, Marx was unable to study Algerian society as he would have liked. In 1879, he had already examined the French occupation of Algeria and had argued that the transfer of landownership from the hands of the natives into those of the colonists’ had a central aim: “the destruction of the indigenous collective property and its transformation into an object of free purchase and sale.” Marx had noted that this expropriation had two purposes: to provide the French as much land as possible; and to tear away the Arabs from their natural bonds to the soil, which meant to break any danger of rebellion. Marx commented that this type of individualization of landownership had not only secured huge economic benefits for the invaders but also achieved a political aim: “to destroy the foundation of the society.”

Marx closely observed the main events in international politics and expressed firm opposition to British colonial oppression in India, to French colonialism in Algeria, and to all the other forms of colonial domination.

Although Marx could not pursue this research further, he made a number of interesting observations on the Arab world when he was in Algiers. He attacked, with outrage, the violent abuse from the French, their repeated provocative acts, their shameless arrogance, presumption and obsession with taking revenge — like Moloch in the face of every act of rebellion by the local Arab population.

In his letters from Algiers, Marx reported that when a murder is committed by an Arab gang, usually with robbery in view, and the actual miscreants are in the course of time duly apprehended, tried and executed, this is not regarded as sufficient atonement by the injured colonist family. They demand into the bargain the “pulling in” of at least half a dozen innocent Arabs: “A kind of torture is applied by the police, to force the Arabs to ‘confess,’ just as the British do in India.” Marx wrote that when a European colonist dwells among those who are considered the “lesser breeds,” either as a settler or simply on business, he generally regards himself as even more inviolable than the king. And Marx also emphasized that, in the comparative history of colonial occupation, “the British and Dutch outdo the French.”

Do these reflections shed any light on Marx’s general perspective on colonialism?

Marx always expressed himself unambiguously against the ravages of colonialism. It is a mistake to suggest otherwise, despite the instrumental scepticism so fashionable nowadays in certain liberal academic quarters. During his life, Marx closely observed the main events in international politics and, as we can see from his writings and letters, he expressed firm opposition to British colonial oppression in India, to French colonialism in Algeria, and to all the other forms of colonial domination. He was anything but Eurocentric and fixated only on class conflict. Marx thought the study of new political conflicts and peripherical geographical areas to be fundamental for his critique of the capitalist system. Most importantly, he always took the side of the oppressed against the oppressors.

Categories
Reviews

Χρήστος Λάσκος, Efimerida ton Syntakton

Το μόνο βέβαιο είναι πως δεν είμαι μαρξιστής

Γιατί άραγε ο Μαρξ δεν ήταν μαρξιστής; Και μάλιστα αυτό ήταν το μόνο βέβαιο; Μεταξύ άλλων, νομίζω πως η συγκεκριμένη φράση υποδήλωνε μια απέχθεια απέναντι στην ατομικοποίηση των προσδιορισμών, όταν αυτοί αφορούν το χειραφετητικό κίνημα.

Was Marx a satanist?

Richard Wurmbrand

Ήταν ο Μαρξ σατανιστής; Καίριο πραγματικά ερώτημα, τόσο που να αποτελέσει τον τίτλο βιβλίου εν έτει 1976. Δέκα χρόνια αργότερα ο πρώην Ρουμάνος παπάς Richard Wurmbrand θα ολοκλήρωνε τη σχετική έρευνά του με μια νέα έκδοση που τιτλοφορήθηκε «Marx and Satan».

Η μεταφυσική (sic) αύρα που περιέβαλε τον Μαρξ δεν εξαερώθηκε ποτέ. Ο Κόκκινος Διδάκτωρ ήταν το όνομα με το οποίο αναγνωριζόταν από τους αντιδραστικούς ιδίως μετά την Παρισινή Κομμούνα. Εν πολλοίς αδίκως στο μέτρο που οι «μαρξιστές» δεν έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη μεγαλειώδη εξέγερση του 1871. Αυτόν τον ανέλαβαν κατεξοχήν οι «προυντονικοί» και οι «μπλανκιστές».

Χρησιμοποιώ εισαγωγικά σε όλους τους όρους που χαρακτηρίζουν τα «κόμματα» της εποχής, ακολουθώντας τη ρήση του Μαρξ που εμφανίζεται στον τίτλο του άρθρου μου: «Το μόνο βέβαιο είναι πως δεν είμαι μαρξιστής».

Γιατί άραγε ο Μαρξ δεν ήταν μαρξιστής; Και μάλιστα αυτό ήταν το μόνο βέβαιο; Μεταξύ άλλων νομίζω πως η συγκεκριμένη φράση υποδήλωνε μια απέχθεια απέναντι στην ατομικοποίηση των προσδιορισμών, όταν αυτοί αφορούν το χειραφετητικό κίνημα. Η κοινωνική απελευθέρωση θα πραγματοποιηθεί από τους «μικρούς ανθρώπους» και όχι από τις «προσωπικότητες», η απελευθέρωση των εργατικών τάξεων θα είναι έργο των ίδιων των εργατικών τάξεων ή δεν θα υπάρξει καθόλου, το κόμμα δεν είναι μπροστά από την τάξη, αλλά μέρος της ίδιας της τάξης.

Όπως σημειώνει ο Μούστο, «ο Μαρξ υπογράμμισε ξανά ότι οι εργατικές τάξεις [στη διάρκεια της Ιστορίας] κινήθηκαν αυθόρμητα δίχως αστούς φιλάνθρωπους ή επαναστατικές σέχτες να αποφασίζουν για το τι να κάνουν. «Οι Σοσιαλιστές δεν εφευρίσκουν κάποιο κίνημα. [Ο κομμουνισμός δεν είναι κάποιο ιδεώδες, αλλά η πραγματική κίνηση, που καταργεί την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων]”» (σελ. 194). Γι’ αυτό κιόλας, οι εργάτες θα πρέπει να διατηρήσουν μια αυτόνομη ταξική θέση και «να αντιταχθούν στους θεσμούς και τη ρητορική του κράτους» (σελ. 257). Απαραίτητη λοιπόν είναι η συγκρότηση «ενός διακριτού πολιτικού κόμματος που θα αγωνιστεί ενάντια στα δημοκρατικά κόμματα [της μεσαίας τάξης] και θα πολεμά τα κόμματα της αστικής τάξης» (σελ. 87).

Το πρόγραμμα του Γαλλικού Εργατικού Κόμματος, στη σύνταξη του οποίου συνέβαλε καθοριστικά, ζητούσε, μεταξύ πολλών άλλων, τη διαγραφή του δημόσιου χρέους, τη μετατροπή όλων των έμμεσων φόρων σε προοδευτικό φόρο επί των εισοδημάτων, την απαλλοτρίωση των κληρονομιών από ένα επίπεδο και πάνω, τη δημόσια εκπαίδευση για όλους και όλες, την κατάργηση όλων των συμβάσεων, που έχουν απαλλοτριώσει δημόσια περιουσία, την ανάθεση της λειτουργίας όλων των κρατικών βιοτεχνιών στους εργαζομένους τους… Πράγματα, δηλαδή, και αιτήματα «που στην πραγματικότητα αναπτύχθηκαν αυθόρμητα από το ίδιο το εργατικό κίνημα» (σελ. 88).

Συμβατός με τα παραπάνω είναι και ο ακραίος αντικρατισμός του Μαρξ -σε πείσμα των μετέπειτα τερατωδών εξελίξεων στις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Όπως το έκφρασε ο Ένγκελς, η εξίσωση «κράτος =σοσιαλισμός» είναι εντελώς απαράδεκτη. «Η αστική τάξη του Μάντσεστερ προχωράει σε μια καθαρά ιδιοτελή λαθροχειρία, όταν χαρακτηρίζει κάθε ανάμειξη του κράτους στον ελεύθερο ανταγωνισμό ως “σοσιαλισμό”. Προστατευτικοί δασμοί, συντεχνίες, μονοπώλιο καπνού, κρατικοποίηση βιομηχανικών κλάδων, θαλάσσιο εμπόριο, βασιλική βιοτεχνία πορσελάνης. Αυτό είναι κάτι στο οποίο πρέπει να ασκούμε κριτική και όχι να πιστεύουμε» (σελ. 104).

Ο Μούστο παρουσιάζει πολλές από τις μη ιδιαίτερα αναδειγμένες πλευρές του μαρξικού έργου. Μια χαρακτηριστική είναι η σχέση του Μαρξ με τον οικολογικό προβληματισμό. Ο Μαρξ προφανώς δεν είναι ιδρυτής (και) της πολιτικής οικολογίας. Όμως το Κεφάλαιο θα μπορούσε να είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο για σχετικά επιχειρήματα. Όπως το έθεσε ένας, ιδιαίτερα ταγμένος στην οικολογική αναζήτηση, Ουκρανός σοσιαλιστής σε μια επιστολή του προς τον Μαρξ, υπογραμμίζοντας ότι το πρώτο ερέθισμα ήταν η ανάγνωση του Κεφαλαίου, «ο σοσιαλισμός είναι η πιο κατάλληλη μορφή κοινωνικής οργάνωσης για την αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας με σκοπό την ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών» (σελ. 254). Εξαίρετος προβληματισμός για το 1882!

Το βιβλίο του Μούστο είναι, όπως σημειώνεται και στον τίτλο του, μια εργογραφία του Καρλ Μαρξ των χρόνων 1881 -1883, των τελευταίων δύο χρόνων της ζωής του. Κατά τον συγγραφέα αυτό απαιτείται για δύο λόγους: πρώτον, επειδή πρόκειται για έργα που δεν έχουν τύχει της προσοχής που τους αναλογεί και, δεύτερον, γιατί εκφράζουν μια πολύ διαφορετική και ωριμότερη οπτική από όσο τα πολυσυζητημένα νεανικά γραπτά του. Ο Μούστο εδώ «συνομιλεί» άρρητα με τον Αλτουσέρ, πράγμα που έχει, όσο κι αν δεν θα επιλέξω να πω περισσότερα σε αυτό το άρθρο, σημασία.

Ας πάω όμως στο κεντρικό θέμα του βιβλίου, που δεν είναι άλλο από τη διερεύνηση της δυνατότητας να υπάρξει μετάβαση στον κομμουνισμό χωρίς απαραίτητα να προηγηθεί το καπιταλιστικό στάδιο της κοινωνικής εξέλιξης. Ο Μαρξ ασχολήθηκε ιδιαίτερα με αυτό το ζήτημα σε αυτήν τη φάση της ζωής του σε συνάρτηση με τη συζήτηση που εξελισσσόταν στη Ρωσία αναφορικά με μια σοσιαλιστική στρατηγική, η οποία θα «παρέκαμπτε» τον καπιταλισμό και τα απάνθρωπα και μακρόχρονα βάσανα, που σήμαινε η εισαγωγή του για την μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων, βασιζόμενη στην ομπστσίνα, τη ρωσική αγροτική κομμούνα που συνέχιζε να κυριαρχεί στη ζωή πολλών εκατομμυρίων χωρικών. Οι σπουδαίοι Ναρόντνικοι προβληματίζονταν έντονα σχετικά με το θέμα αποδίδοντάς του κεντρική, στρατηγική σημασία. Το γεγονός πως συκοφαντήθηκαν άθλια από τον σοσιαλδημοκρατικό και τον σταλινικό θετικισμό δεν θα πρέπει να μειώνει τη σημασία της παρέμβασής τους αναφορικά με τη σοσιαλιστική μετάβαση. Ο Μαρξ εκτιμούσε ιδιαίτερα πολλούς από αυτούς και ιδίως την οργάνωση Λαϊκή Θέληση (Ναρόντναγια Βόλια), η οποία μεταξύ άλλων επιδιδόταν σε ατομική τρομοκρατία, πράγμα που δεν τον ενοχλούσε ιδιαίτερα.

Η άποψή του, όπως διαμορφώθηκε σε μια περίοδο εργώδους αναζήτησής του σε ζητήματα κοινωνικής ανθρωπολογίας και παγκόσμιας ιστορίας, ήταν πως η «παράκαμψη» του καπιταλισμού σε συγκεκριμένες κατάλληλες συνθήκες και είναι δυνατή και έπρεπε να επιδιωχτεί, αν είναι να αποφευχθούν τα πιο τρομερά βάσανα -σαν αυτά που βίωσε η Ινδία. «Η κατάργηση της κοινοτικής ιδιοκτησίας γης δεν ήταν παρά μια πράξη αγγλικού βανδαλισμού που ώθησε τους ιθαγενείς πληθυσμούς πίσω και όχι μπροστά. [Το μόνο που κατάφεραν οι Βρετανοί] ήταν να καταστρέψουν την ντόπια γεωργία [και μεταποίηση, Χ.Λ.] και να διπλασιάσουν τον αριθμό και τη δριμύτητα των λιμών» (σελ. 140).

Το βιβλίο του Μούστο όμως εκτός από εργογραφία είναι και βιογραφία. Εξιστορεί την τεράστια ταλαιπωρία που σήμαιναν οι πολλές και ανυπόφορες ασθένειές του, ακόμη περισσότερο οι θάνατοι της γυναίκας του και της μεγάλης του κόρης που προδιέγραψαν πολύ σύντομα και τον δικό του θάνατο.

Τον θάνατο ενός ανθρώπου που «μικροαστικά» έγραψε: «Λέγοντας “ησυχία” εννοώ την “οικογενειακή ζωή”, τη “φασαρία των παιδιών”, αυτόν τον “μικροσκοπικό κόσμο” που είναι πιο ενδιαφέρων από τον “μακροσκοπικό”» (σελ. 249).

Ο Μούστο μάς προσφέρει ένα έργο μεγάλης αξίας και γεμάτο «εκπλήξεις».

Categories
Series-Critiques and Alternatives

Physis, Biopower, and Biothermodynamics: The Fire of Life

Categories
Series-Critiques and Alternatives

The Politics of Curiosity: Alternatives to the Attention Economy

Categories
TV

Lançamento do livro O Renascimento de Marx (Book Launch)

Categories
Reviews

Πάνος Ραμαντάνης, Εφημερίδα η Εποχή

Μαρτσέλο Μούστο «Τα τελευταία χρόνια του Καρλ Μαρξ 1881 – 1883, Μια εργογραφία», μετάφραση: Ορέστης Στυλιανίδης, εκδόσεις Νήσος, 2023

Είναι απαραίτητο ένα εισαγωγικό πλαίσιο για το βιβλίο του Μαρτσέλο Μούστο. Επιγραμματικά και με ορισμένες κλεφτές ματιές στη σύνοψη που βρίσκεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου του Μούστο, μπορούμε να πούμε ότι εστιάζει στα τελευταία χρόνια της ζωής του Καρλ Μαρξ καταρρίπτοντας δύο βασικές παρεξηγήσεις σχετικά με το έργο του. Ότι δηλαδή ο Μαρξ προς το τέλος της ζωής του είχε σταματήσει να γράφει και ότι ήταν ένας ευρωκεντρικός οικονομιστής προσηλωμένος αποκλειστικά στην πάλη των τάξεων. Επί του υλικού, παρόλο που ο Μούστο σημειώνει στην εισαγωγή του ότι η συγκεκριμένη μελέτη αποτελεί μια μερική, ελλιπή συμβολή στο κενό της (ύστερης) μαρξικής βιβλιογραφίας, εντούτοις το περιεχόμενο των άγνωστων, μέχρι προσφάτως, μαρξικών χειρόγραφων που έρχονται στο φως, είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικά ως προς τις νέες ερευνητικές κατευθύνσεις που αναζήτησε ο Καρλ Μαρξ τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Προφανώς είναι αδύνατο να αναλυθούν οι κατευθύνσεις αυτές στο παρόν κείμενο. Εντούτοις κρίνεται σημαντική η ανάδειξη ορισμένων στοιχείων της ύστερης μαρξικής σκέψης, όπως αυτή φαίνεται στην ερευνητική μελέτη του Μαρτσέλο Μούστο.

Οι προσεγγίσεις του Καρλ Μαρξ σε μια σειρά από ζητήματα, μεταφέρουν διαρκώς τους προβληματισμούς από το επιμέρους στο ολιστικό. Αυτό γίνεται μέσα από την αναζήτηση νέων ερευνητικών οριζόντων, ενώ παράλληλα υποδηλώνει και μια διαρκή κίνηση της ίδιας της σκέψης η οποία, εμπλουτισμένη με την εμπειρία του ιστορικού χρόνου, μετατρέπεται σε μια εξελισσόμενη επαναστατική κριτική στο αστικό καθεστώς. Έτσι, στη μαρξική σκέψη και ανάλυση, το ζήτημα της οικογένειας και της έμφυλης καταπίεσης δεν παρουσιάζεται αυστηρά σχηματικά όπως είχε «υπονοήσει» ο Ένγκελς στο κείμενο «Καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και κράτους» (1884). Αντιθέτως, ο σημειώσεις του Μαρξ, όπως τονίζει ο Μούστο, είναι μεν αποσπασματικές αλλά εξαιρετικά σύνθετες και πυκνές. Τούτο είναι ιδιαίτερα διακριτό μέσα από τις σημειώσεις του Μαρξ, πάνω στις παρατηρήσεις του Μόργκαν σχετικά με την έννοια της οικογένειας. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Καρλ Μαρξ «η μοντέρνα οικογένεια δεν περιέχει μόνο το σπόρο της δουλείας αλλά και της δουλοπαροικίας, καθώς εξαρχής εμπεριέχει μια σχέση με αγροτικές υπηρεσίες. Περιέχει στο εσωτερικό της σε μικρογραφία, όλους τους ανταγωνισμούς, οι οποίοι αργότερα αναπτύσσονται σε μεγάλο βαθμό στην κοινωνία και το Κράτος της» (σ. 59).

Aυξανόμενη πολεμική στο κράτος

Στην παραπάνω μαρξική θέση έχουμε μια σύνθετη προσέγγιση του ζητήματος από το οποίο προκύπτει μια άμεση αντιστοίχιση της οικογενειακής δομής με τις σχέσεις εξουσίας που διαπερνούν τη νεωτερική κοινωνία και το αστικό κράτος. Η συγκεκριμένη μαρξική προσέγγιση μοιάζει να έχει εμπλουτιστεί κατά μια έννοια από το αρχικό τυπικό σχήμα. Εντούτοις, όμως, η θέση ότι «η ιδιοκτησία των σπιτιών, των γαιών και κοπαδιών» ήταν συνδεμένη με τη «μονογαμική οικογένεια» δεν τοποθετείται μόνο στον «ώριμο» Μαρξ. Πρόκειται για θέση που προκρίνεται και στο Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, ως το αφετηριακό σημείο της ιστορίας «ως ιστορία των ταξικών αγώνων».

Μια παρατήρηση σχετικά με την ύστερη εργογραφία του Μαρξ, τουλάχιστον από τα κείμενα που φωτίζει ο Μούστο, είναι η συνεχής και αυξανόμενη πολεμική στο αστικό κράτος. Προφανώς, η πολεμική αυτή αξιολογείται σε έναν συγκεκριμένο ιστορικό χρόνο, καθώς ο Μαρξ γράφει για το αστικό κράτος την εποχή που αυτό συνεχώς σχηματοποιεί τα ποιοτικά του χαρακτηριστικά. Η διεισδυτική ματιά του στο κράτος έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς προχωρά πέρα από τη λειτουργική – μηχανιστική οπτική του αποτύπωση, όπως είχε φανεί στα ιστορικά κείμενα της δεκαετίας του 1850 ή ακόμη και στο κείμενο «Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία» (1871). Στις μαρξικές σημειώσεις μετά το 1875, προβαίνει σε μια διεισδυτική κριτική της ανθρώπινης κατάστασης μέσα στον κοινωνικό σχηματισμό. Τούτη η κριτική δεν μένει στα ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά αλλά συνδέεται με τις σχέσεις εξουσίας που διαπερνούν τον κοινωνικό σχηματισμό και την πραγματική φύση του κράτους.

Ο Μαρξ εξηγεί το ζήτημα της μονόπλευρης ατομικότητας που παρατηρείται στις αστικές νεωτερικές κοινωνίες, ως το αποτέλεσμα μιας πολιτισμικής μετάβασης από ένα καθεστώς κοινής ιδιοκτησίας στην ατομική. Η μετάβαση αυτή η οποία εγγράφεται στο περιεχόμενο του κράτους υπονοεί ότι και τα αντίστοιχα συμφέροντά αποτελούν, επί της ουσίας, συμφέρονται συγκεκριμένων ομάδων, άρα ταξικά συμφέροντα. Το κράτος, δηλαδή, δομείται πάνω στις τάξεις και ταυτόχρονα προϋποθέτει την ύπαρξη και αναπαραγωγή τους. Έτσι λοιπόν η ατομικότητα στις καπιταλιστικές κοινωνίες εμφανίζεται ως ταξική ατομικότητα, βασισμένη, όμως, σε συγκεκριμένες υλικές προϋποθέσεις. Στις σημειώσεις του από το 1881, σχετικά με τον ιστορικά μεταβατικό και παρασιτικό χαρακτήρα του κράτους, ο Μαρξ αναφέρει ότι «η φαινομενολογικά ανώτερη ανεξάρτητη ύπαρξη του κράτους δεν είναι παρά φαινομενική και ότι σε όλες τις μορφές του, αποτελεί απόστημα της κοινωνίας. Όπως ακριβώς η ίδια η εμφάνισή του αναδύεται μόνο σε ένα ορισμένο στάδιο της κοινωνικής ανάπτυξης, έτσι εξαφανίζεται και πάλι, μόλις η κοινωνία φθάσει σε ένα στάδιο που έχει ακόμη επιτευχθεί» (σ. 64). Η προειδοποίηση άλλωστε του Καρλ Μαρξ ότι οι εργάτες, προκειμένου να διατηρήσουν την αυτόνομη ταξική του θέση, είναι απολύτως απαραίτητο να αντιταχθούν στους θεσμούς και τη ρητορική του κράτους, παρέμεινε ως θέση μέχρι το τέλος της ζωής του.

Θεωρητικές συνέχειες, μετατοπίσεις

Αν θα έπρεπε να εντοπίσουμε ορισμένες ασυνέχειες – μετατοπίσεις, στις μαρξικές θέσεις, αυτές θα ήταν κυρίως γύρω από την άποψη του Καρλ Μαρξ σχετικά με τον ρωσικό κοινωνικό σχηματισμό και τις προοπτικές (ριζοσπαστικού) μετασχηματισμού του. Η συνεισφορά του Μαρτσέλο Μούστο στην ανάδειξη αυτών των ασυνεχειών είναι πραγματικά σημαντική. Μέχρι και τη δεκαετία του 1870, ο Μαρξ κατέτασσε τη Ρωσία μεταξύ των μεγάλων (κύριων) εμποδίων απέναντι στη χειραφέτηση της εργατικής τάξης στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Τούτο αποτελούσε μια σταθερή θέση στο σύνολό της μέχρι τότε εργογραφίας του Καρλ Μαρξ. Όπως όμως μας δείχνει ο Μούστο, στα τελευταία χρόνια της ζωής του Μαρξ υπήρξε μια σαφής μετατόπιση της θέσης αυτής. Πιο συγκεκριμένα, ο Μαρξ άρχισε να βλέπει τη Ρωσία διαφορετικά, αναγνωρίζοντας αλλαγές που συνέβησαν στον ρωσικό κοινωνικό σχηματισμό, οι οποίες θα μπορούσαν να δημιουργήσουν συνθήκες κοινωνικών μετασχηματισμών.

Η παραπάνω μετατόπιση της μαρξικής οπτικής, προφανώς και δεν ήταν συγκυριακή, αλλά όπως μας δείχνει ο Μούστο μέσα από το κείμενό του, αποτέλεσε προϊόν ιστορικής και οικονομικής μελέτης από μέρους του Καρλ Μαρξ. Μάλιστα η μελέτη των κινημάτων των χωρικών στη Ρωσία που προηγήθηκαν της κατάργησης της δουλοπαροικίας (1861), ώθησαν τον Μαρξ να εστιάσει ακόμη περισσότερο τη μελέτη του στον ρωσικό κοινωνικό σχηματισμό. Για τον (ύστερο) Μαρξ ήταν προφανές ότι ένα αυστηρό σχήμα, με ντετερμινιστική σχεδόν ερμηνεία, των κοινωνικών μετασχηματισμών, άφηνε έξω από την πραγματική μελέτη τις ιστορικοκοινωνικές συνθήκες και τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες, κάτω από τις οποίες πραγματώνονται (ή δεν πραγματώνονται) κοινωνικοί μετασχηματισμοί. Όπως μας δείχνει, άλλωστε ο Μούστο μέσα με την ανάγνωση των μαρξικών σημειώσεων της περιόδου 1881-1883, οι προσεγγίσεις του, τη συγκεκριμένη περίοδο, συνδέονταν όλο και στενότερα με το ιστορικό πλαίσιο για τα διάφορα πολιτικά σενάρια που διανοίγονταν. Τούτο γίνεται ακόμη πιο διακριτό στις σημειώσεις του Καρλ Μαρξ σχετικά με τις αποικιακές χώρες. Πρόκειται άλλωστε για τη χρονική περίοδο που ο Μαρξ ταξίδεψε για πρώτη φορά εκτός Ευρώπης. Στις σημειώσεις του δεν επαναπαύεται σε μια αναπαραγωγή αποστεωμένων εθνογραφικών αναφορών. Αντιθέτως διακρίνει τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες των σχηματισμών και τις ιδιόμορφες (ως προς την ισχνή παρουσία του κράτους) σχέσεις εξουσίας που αναδύονται στη χωροχρονική συγκυρία, τονίζοντας παράλληλα τις πολιτικές προεκτάσεις και μέσα από τις αρνητικές επιπτώσεις της αποικιακής καταπίεσης από τις κυρίαρχες καπιταλιστικές χώρες.

Εν κατακλείδι, αν θα πρέπει να προκρίνουμε ένα σημείο από τη σημαντική μελέτη του Μαρτσέλο Μούστο για την εργογραφία του Καρλ Μαρξ της περιόδου 1881-1883, είναι η διαρκή κίνηση της μαρξικής σκέψης. Συνεχή ερευνητική δράση, κριτική αμφισβήτηση (ακόμη και προγενέστερων θέσεων του), αντιδογματισμός, κριτικός αναστοχασμός, διεισδυτική μελέτη του χωροχρονικού πλαισίου: Ένας Καρλ Μαρξ σε διαρκή κίνηση…