Categories
Journalism

Nella storia della sinistra la discriminante dell’adesione alla guerra

Il pensiero socialista ha offerto il suo apporto più interessante alla comprensione del fenomeno della guerra evidenziando il forte nesso esistente tra lo sviluppo del capitalismo e la propagazione della guerra. I dirigenti della Prima Internazionale evidenziarono che le guerre non sono provocate dalle ambizioni dei monarchi, bensì sono determinate dal modello economico-sociale dominante. La lezione di civiltà del movimento operaio nacque dal convincimento che ogni guerra andava considerata “come una guerra civile”. Nel Capitale, Marx affermò che la violenza era una potenza economica, “la levatrice di ogni vecchia società che è gravida di una nuova”. Tuttavia, non concepì la guerra come una necessaria scorciatoia per la trasformazione rivoluzionaria e impiegò una parte consistente della sua militanza politica per vincolare la classe operaia al principio della solidarietà internazionale.

Con l’espansione imperialista da parte delle principali potenze europee, la controversia sulla guerra assunse un peso sempre più rilevante nel dibattito della Seconda Internazionale. Nel congresso della sua fondazione, venne approvata una mozione che sanciva la pace quale “condizione prima indispensabile di ogni emancipazione operaia”. Tuttavia, con il passare degli anni, essa si impegnò sempre meno a promuovere una concreta politica d’azione in favore della pace e la maggior parte delle forze riformiste europee finì con l’appoggiare la Prima Guerra Mondiale. Le conseguenze di questa scelta furono disastrose. Il movimento operaio condivise gli obiettivi espansionistici delle classi dominanti e venne travolto dall’ideologia nazionalista. Per Lenin, invece, i rivoluzionari dovevano “trasformare la guerra imperialista in guerra civile”, poiché quanti volevano una pace veramente “democratica e duratura” dovevano eliminare la borghesia e i governi colonialisti.

La “Grande Guerra” procurò divisioni anche nel movimento anarchico. Kropotkin postulò la necessità di “resistere a un aggressore che rappresenta l’annientamento di tutte le nostre speranze di emancipazione”. La vittoria della Triplice Intesa contro la Germania costituiva il male minore per non compromettere il livello di libertà esistente. Al contrario, Malatesta espresse la convinzione che la responsabilità del conflitto non poteva ricadere su un singolo governo e che non andava “fatta nessuna distinzione tra guerra offensiva e difensiva”.
Come comportarsi dinanzi alla guerra accese anche il dibattito del movimento femminista. La necessità di sostituire gli uomini inviati al fronte, in impieghi precedentemente da loro monopolizzati, favorì il diffondersi di un’ideologia sciovinista anche nel movimento suffragista. Contrastare quanti agitavano lo spauracchio dell’aggressore, per derubricare fondamentali riforme sociali, fu una delle conquiste più significative della Luxemburg e delle femministe comuniste del tempo. Esse indicarono come la battaglia contro il militarismo fosse un elemento essenziale della lotta contro il patriarcato.

Dopo lo scoppio della Seconda Guerra Mondiale, l’URSS fu impegnata in quella Grande Guerra Patriottica che divenne, poi, un elemento centrale dell’unità nazionale russa. Con la suddivisione del mondo in due blocchi, Stalin ritenne che il compito principale del movimento comunista internazionale fosse la salvaguardia dell’URSS. La costituzione di una zona cuscinetto di otto paesi, in Europa dell’Est, rappresentò un elemento centrale di questa politica. Con Chruščëv, venne inaugurato un ciclo politico che prese il nome di Coesistenza Pacifica. Tuttavia, questo tentativo di “collaborazione costruttiva” fu intrapreso esclusivamente nei rapporti con gli USA e non con i paesi del “socialismo reale”. Nel 1956, l’URSS aveva già represso nel sangue la rivolta ungherese. Eventi analoghi accaddero in Cecoslovacchia, nel 1968. Alle richieste di democratizzazione, fiorite con la “Primavera di Praga”, il PCUS rispose inviando mezzo milione di soldati. Brežnev spiegò di attuare seguendo un principio che venne definito di “sovranità limitata”. Con l’invasione dell’Afghanistan, nel 1979, l’Armata Rossa tornò ad essere lo strumento principale della politica estera di Mosca, che continuava ad arrogarsi il diritto di intervenire in quella che riteneva essere la propria “zona di sicurezza”. L’insieme di questi interventi militari non solo sfavorì il processo di riduzione generale degli armamenti, ma concorse a screditare e a indebolire globalmente il socialismo. L’URSS venne percepita, sempre più, come una potenza imperiale che agiva in forme non dissimili da quelle degli USA. La fine della Guerra Fredda non ha diminuito le ingerenze nella sovranità territoriale dei singoli paesi, né ha accresciuto il livello di libertà, di ogni popolo, quanto a poter scegliere il regime politico dal quale intende essere governato.

Quando Marx scrisse sulla Guerra di Crimea, nel 1854, affermò, in opposizione ai democratici liberali che esaltavano la coalizione antirussa: “è un errore definire la guerra contro la Russia come un conflitto tra libertà e dispotismo. A parte il fatto che, se ciò fosse vero, la libertà sarebbe attualmente rappresentata da un Bonaparte, l’obiettivo manifesto della guerra è il mantenimento dei trattati di Vienna, ossia di ciò che cancella la libertà e l’indipendenza delle nazioni”. Se sostituissimo Bonaparte con gli USA e i trattati di Vienna con la NATO, queste osservazioni sembrano scritte per l’oggi.
La tesi di quanti si oppongono sia al nazionalismo russo e ucraino che all’espansione della NATO non contiene alcuna indecisione politica o ambiguità teorica. Va perseguita un’incessante iniziativa diplomatica, basata su due punti fermi: la de-escalation e la neutralità dell’Ucraina indipendente.

Categories
TV

Marx’s Writings on Alienation (Book Launch)

Categories
Reviews

Veeraiah Konduri, Telugadda

Karal Marx: మార్సెల్లో ముస్టో రచించచిన కారల్‌ మార్క్స్‌ చివరి సంవత్సరాలు : మేధో జీవిత చరిత్ర గ్రంధం ప్రధానంగా ఇప్పటి వరకూ పరిశోధనకు, పరిశీలనకు అందుబాటులోకి రాని సమాచారాన్ని విశ్లేషించే రచన. ఈ రచన మార్క్స్‌ మేధో జీవితం, వ్యక్తిగత జీవితాలను లోతుగా పరిశీలిస్తోంది. దీనికి గాను ఉపయోగించిన సమాచారం ప్రధానంగా 1998లో మార్క్స్‌ సర్వ సమగ్ర రచనల ప్రాజెక్టు పేరుతో సాగుతున్న పరిశోధనల నుండి సేకరించారు. ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా ఇప్పటికి 114 సంపుటాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి.

మార్క్స్‌ జీవితంలో చివరి దశ కష్టాలు కడగండ్లతో నిండి ఉంటుంది. ఈ కాలంలోనే మార్క్స్‌ కూతురు ఎలినార్‌ తీవ్రమైన మనోవ్యాధికి లోనవుతుంది. (1898లో ఆత్మహత్య చేసుకుంటుంది). అత్యంత ప్రియ సఖి, జీవిత సహచరి జెన్నీ కాలం చేస్తుంది. జెన్నీ ముఖం తలచుకున్నప్పుడల్లా మధురమైన జ్ఞాపకాలు వరదలై కళ్లు చమరుస్తాయని మార్క్స్‌ ఓ సందర్భంలో చెప్పుకున్నారు. తొలి సంతానం జెన్నీ కరోలిన్‌ కూడా ఈ కాలంలోనే చనిపోతుంది. ఈ సమయంలో బయటపడిన ఊపిరితిత్తుల వ్యాధి జీవితాంతం ఆయన్ను వెంటాడుతూ వచ్చింది. అనేక రూపాల్లో ఆయన పని ముందుకు సాగకుండా ఆటంకపర్చింది. ఈ స్థాయిలో సమస్యల సుడిగుండంలో చిక్కుకున్న ఏ వ్యక్తికైనా తాను నిర్దేశించుకున్న లక్ష్యాలను పూర్తి చేయటయం అసాధ్యం. మార్క్స్‌ కూడా ఓ వైపు అప్పుడే అంకుర దశలో ఉన్న అంతర్జాతీయ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి దిశా నిర్దేశం చేస్తూ మరోవైపు కుటుంబ సమస్యలతో సతమతమౌవటంతో తాను నిర్దేశించుకున్న అనేక మేధో లక్ష్యాలను పూర్తి చేయటంలో విఫలమయ్యారు. తన అధ్యయనాలన్నింటికీ తలమానికంగా ఉన్న పెట్టుబడి గ్రంధం రెండో సంపుటి, మూడో సంపుటిని కూడా అచ్చుకు సిద్ధం చేయలేకపోయారు.

ప్రపంచ కమ్యూనిస్టు విప్లవ వ్యూహరచయితగా కొనియాడబడుతున్న కారల్‌ మార్క్స్‌కు అత్యంత ఆహ్లాదకరమైన సమయం ఏమిటో తెలుసుకుంటే ఒకింత ఆశ్చర్యం కలగకమానదు. తాను మనమళ్లు, మనుమరాండ్రుతో గడిపిన కొన్ని క్షణాలు, జర్మన్‌ సోషల్‌ డెమొక్రటిక్‌ పార్టీ అభ్యర్ధులు కొత్తగా ఏర్పడ్డ పార్లమెంట్‌కు పోటీ చేస్తే మూడువందలకు పైగా ఓట్లు సాధించటం వంటి సందర్భాలు ఆయన మనసును తేలికపరిచి తిరిగి ఉత్సాహపరిచేవి. జీవితం చివరి నాళ్లలో మార్క్స్‌కు గణితశాస్త్రం పట్ల కలిగిన ఆసక్తి, దానికోసం ఆయన వెచ్చించిన సమయం పరిశీలకులను ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. పాల్‌ లాఫార్గ్‌ మాటల్లో ‘‘ఆయన ప్రాణానికి ప్రాణంతో సమానమైన జెన్నీ అనారోగ్యంతో మంచానపడ్డప్పుడు కలిగిన దు:ఖం నుండి మార్క్స్‌నను బయటపడేసిన ఏకైక అంశం గణితశాస్త్ర అధ్యయనం.’’ నేడు గ్రండ్రిస్‌గా పిలవబడుతున్న ఏడు నోట్సులు రాసుకునే సమయంలో మార్క్స్‌ గుర్తించిన కొన్ని లోపాలను సరిచేసుకోవటానికి ఆల్జీబ్రా అధ్యయనంతో మొదలైన గణితం పట్ల ఆసక్తి ఆయనకు అత్యంత క్లిష్టకాలంలో మనసులను తేలికపర్చిన వ్యాపకంగా మారింది.

పేవలమైన ఆరోగ్యంతో కుస్తీపడుతూనే మార్క్స్‌ అమెరికా, భారత దేశం, రష్యా, యూరప్‌లో సాగుతున్న రాజకీయ పోరాటాల మొదలు ఆర్థికరంగం, ఆల్జీబ్రా, కలనగణితం, మానవపరిణామ శాస్త్రం, చరిత్ర, భూగర్భశాస్త్రం, వ్యవసాయక రసాయన శాస్త్రం, ఖనిజశాస్త్రం వంటి అనేక అంశాలపై సాధికారిక అంచనాకు రావడానికి ఉపకరించే నోట్సులు తయారు చేసుకున్నారు. లోతైన పరిశోధనలు సాగించారు. సాధారణంగా మార్క్స్‌ అధ్యయనాలు యూరప్‌కు, ఆర్థిక వ్యవస్థకు, వర్గపోరాటాలకు, ఆర్థిక నియతివాదానికి పరిమితమయ్యాడని, వలసవాద పక్షపాతిగా ఉన్నాడని కొందరు మేధావులు మార్క్స్‌ ను కించపరిచేందుకు ప్రయత్నిస్తున్న సమయంలో ముస్టో రచన మార్క్స్‌ పరిశోధనా ప్రపంచం నిజమైన ప్రపంచమంత విస్తృతి కలిగిదనీ, ఆయన్ను వర్గ పోరాటానికో, ఆర్థిక నియతివాదానికో, యూరప్‌కో పరిమితం చేయటం ఆయన్ను అపార్థం చేసుకోవటమేనని ధృవీకరిస్తుంది.

1972లో లారెన్స్‌ క్రేడర్‌ ఎథ్నొలాజికల్‌ నోట్‌బుక్స్‌ ఆఫ్‌ కారల్‌ మార్క్స్‌ అనే ప్రసిద్ధ గ్రంధాన్ని మార్క్సిస్టు అధ్యయనకారుల ముందుకు తెచ్చారు. ఈ రచనలో మౌలికంగా మోర్గాన్‌ పురాతన సమాజం, హెన్రీ సమ్మర్‌ మెయిన్‌ రచించిన ఎర్లీ హిస్టరీ ఆఫ్‌ ఇనిస్టిట్యూషన్స్‌, జాన్‌ లుబ్బాక్‌ రచించిన ఆరిజిన్స్‌ ఆఫ్‌ సివిలైజేషన్‌, జెపి పియర్స్‌ రాసిన ఆర్యన్‌ విలేజ్‌ వంటి గ్రంధాల నుండి విస్తారంగా సేకరించిన నోట్సును విశ్లేషిస్తారు క్రేడర్‌. ఇందులో మోర్గాన్‌ పురాతన సమాజం అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగిన రచన. మోర్గాన్‌ రచన చదివిన తర్వాతనే కుటుంబం గురించిన మార్క్స్‌ అవగాహన మారిందని ముస్టో వివరిస్తారు. రాజ్యం ఆవరతరణ, సమాజాన్ని అదుపులో ఉంచటంలో దాని పాత్ర గురించి 1843 నుండీ మార్క్స్‌ తాజాపర్చుకుంటూ వచ్చిన అభిప్రయాలను కూడా మోర్గాన్‌ రచన ధృవీకరిస్తుందని ముస్టో ప్రస్తావిస్తారు. మోర్గాన్‌ రాసిన పురాతన సమాజంతో పాటు సమకాలీన మానవజాతి పరిణామ శాస్త్రవేత్తల రచనలను అధ్యయనం చేయటంతో పాటు మోర్గాన్‌ గురించి మార్క్స్‌ రాసుకున్న నోట్స్‌లో కొంత భాగాన్ని సేకరించి ఏంగెల్స్‌ తర్వాతి కాలంలో కుటుంబం, వ్యక్తిగత ఆస్తి, రాజ్యాంగాల పుట్టుక అన్న ప్రామాణిక మార్క్సిస్టు రచనను మనముందుంచారు. ఈ గ్రంధం చారిత్రక భౌతికవాద సిద్ధాంతాన్ని సమాజానికి, సమాజ పరిణామ చరిత్రకు అన్వయించి మార్క్స్‌ నిర్ధారణల వాస్తవికతను చరిత్ర ధృవీకరించిందని రుజువు చేస్తుంది.
ఇప్పటి వరకూ అందుబాటులోకి వచ్చిన మార్క్స్‌ రచనల్లో సరైన ప్రాధాన్యతకు నోచుకోని రచన మాక్సిమ్‌ కొవెలవెస్కీ రచించిన ఉమ్మడి భూయాజమాన్యం అన్న రచనపై మార్స్‌ పరిశీలనలు. దశాబ్దం క్రితం వరకూ నెదర్లాండ్స్‌లోని ఇంటర్నేషనల్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ సోషల్‌ హిస్టరీ గ్రంధాలయానికి ప్రత్యక్షంగా వెళ్లి అక్కడి అల్మారాల్లో నిక్షిప్తం చేసిన పత్రాలను చదవగలిగిన వారికి మాత్రమే ఈ విషయాలు తెలిసే అవకాశం ఉండటంతో వీటి గురించిన సమాచారం బయటి ప్రపంచానికి అంతగా తెలియరాలేదు. ఈ విషయాలను తొలిసారిగా ప్రపంచం దృష్టికి తెచ్చిన రచన స్పానిష్‌ రచన ప్రాచీన సమాజం గురించి కారల్‌ మార్క్స్‌ రచనలు అన్న శీర్షికతో వచ్చిన రచన. ఈ రచనలోనే కొవెలవెస్కీ రచన గురించి మార్క్స్‌ సేకరించిన సమచారాన్ని తొలిసారిగా వెలుగులోకి తెచ్చారు ఈ నోట్స్‌లో కొలంబస్‌ అమెరికాను కనుగొన ముందున్న స్తానిక నాగరికతలు, ప్రాచీన భారతీయ నాగరికతలను మార్క్స్‌ ప్రశంసిస్తూనే కొవెలవెస్కీ వర్గీకరణను ప్రశ్నిస్తారు మార్క్స్‌. రెండు వేర్వేరు నాగరికత పరిణామాలను ఒకటిగానే భావించారని కొవెలవెస్కీని మార్క్స్‌ విమర్శిస్తారు. పూర్తిగా వేర్వేఉ చారిత్రక సందర్భాలు, భౌగోళిక పరిస్థితులు, నేపథ్యాల్లో ఉనికిలోకి వచ్చిన వ్యవస్థలు, సంస్థలను ఒకేమాదిరిగా సమానార్ధకాలుగా పరిగణించటం పట్ల మార్క్స్‌ అభ్యంతరం తెలుపుతారని ముస్టో ఈ గ్రంధంలో గుర్తు చేస్తారు.

మార్క్స్‌ రచల్లో లూయీ బోనపార్టీ, గోథా కార్యక్రమ విమర్శ, ఫ్రాన్స్‌ లో వర్గ పోరాటాలు మౌలికంగా రాజకీయ వ్యాఖ్యానాలుగా పరిగణిస్తుంటాము. ఈ మూడు రచనలు కూడా చదవకుండా మార్క్సిస్టు రాజకీయ నాయకులుగా చలామణి అవుతున్న వారు కూడా లేకపోలేదు. ముస్టో తన తాజా రచన ద్వారా మార్క్స్‌ రాజకీయ వ్యాఖ్యానాలు ఈ మూడిరటికే పరిమితం కాదని గుర్తు చేస్తారు. జర్మనీ, ఫ్రాన్స్‌, రష్యాల్లోని రాజకీయ ఉద్యమాలలో మార్క్స్‌ పాత్రను, ప్రభావాన్ని అంచనా వేసేందుకు ప్రయత్నిస్తారు ముస్టో. 1880లో ఫ్రాన్స్‌కు చెందిన సోషలిస్టు వర్కర్స్‌ పార్టీ ఎన్నికల కార్యక్రమాన్ని రూపొందించటంలో మార్క్స్‌ పాత్ర గురించి ముస్టో తన రచనలో విశేషంగా ప్రస్తావిస్తారు. ఈ కార్య్కకమాన్ని రూపొందింటంలో భాగంగా ఫ్రాన్స్‌లోని కార్మికుల స్థితిగతులను, వేతనాలు, భత్యాలు, ఆర్థిక సామాజిక స్థితిగతులు గురించి అధ్యయనం చేయటానికి మార్క్స్‌ స్వయంగా 101 ప్రశ్నలు రూపొందించారన్న చారిత్రకవాస్తవాన్ని ముస్టో రచన ద్వారా తెలుసుకోవచ్చు. ఈ కోవకు చెందినదే అమెరికాకు ఆర్థికవేత్త హెన్రీ జార్జి మీద మార్క్స్‌ సంధించిన విమర్శ. కాలిఫోర్నియా వర్కర్స్‌ పార్టీకి గురించి, భారతదేశంలో వలసపానల పర్యవసానాల గురించి, ఐర్లాండ్‌ స్వాతంత్య్ర పోరాటం గురించి మార్క్స్‌ ప్రసంగాలు, రచనలు, వ్యాఖ్యానాలు అధ్యయనం చేస్తేనే మార్క్స్‌ సంపూర్ణ రాజకీయ దృక్ఫధం అర్థం చేసుకోవటం సాధ్యమవుతుందని ముస్టో స్పష్టం చేస్తున్నారు. వీటన్నింటిని అధ్యయనం చేసేటప్పుడు ఆయా పోరాటాలకు నేపథ్యంగా ఉన్న నిర్దిష్ట పరిస్థితుల గురించి కూడా మార్క్స్‌ నిర్దిష్ట పరిశీలనకు ఓపిగ్గా ప్రయత్నం చేసారే తప్ప ఒకటో అరో పరిశీలించి వాటి ఆధారంగా సార్వత్రిక నిర్ధారణలకు రాలేదన్నది ముస్టో మనకు ఈ రచన ద్వారా గుర్తు చేస్తున్న ముఖ్యమైన అంశం. మార్క్స్‌ ఈ అధ్యయన పద్ధతినే తర్వాతి కాలంలో లెనిన్‌ నిర్దిష్ట పరిస్థితుల నిర్ధిష్ట అధ్యయనం అని పిలిచిన విషయాన్ని మనం ఇక్కడ గుర్తు చేసుకోవచ్చు.

జారిస్టు రష్యాలో జరుగుతున్న మార్పులను స్వయంగా అర్థం చేసుకోవటానికి రష్యన్‌ రచనలు చదవటానికి వీలుగా 1869లో రష్యా భాష నేర్చుకోవటానికి మార్క్స్‌ ఉపక్రమించటాన్ని ముస్టో ప్రస్తావిస్తారు. 1870 దశకమంతా మార్క్స్‌ రష్యా వ్యవసాయక స్థితిగతులను అధ్యయనం చేయటానికి వెచ్చిస్తారు. 1876లో డ్యూరింగ్‌ రచనకు సమాధానం రాయాలని మార్క్స్‌ ఏంగెల్స్‌ను ప్రోత్సహిస్తారు. దీనికి సమాధానంగా ఏంగెల్స్‌ నవ్వుతూ ‘‘ నువ్వు మాత్రం వెచ్చటి కంబళి కప్పుకుని విరామం లేకుండా రష్యాలో వ్యవసాయక స్థితిగుతుల గురించి ప్రత్యేకంగా కౌలు గురించి చదువుతూ నన్నేమో నా చేతిలో ఉన్న పనులన్నీ పక్కన పెట్టి ఓ చెక్క కుర్చీలో కూర్చుకుని వెచ్చదనం కోసం వైన్‌ తాగుతూ డ్యూరింగ్‌ తలకాయ నుజ్జు నుజ్జు చేయటానికి పూనుకొమ్మని పురమాయిస్తావా’’ అంటారు. తామిద్దరూ పంచుకున్న సైద్ధాంతిక కృషి కర్తవ్యాల గురించి ఈ సంభాషణ గమనిస్తే ఆశ్చర్యం కలగక మానదు. రష్యాకు చెందిన నికొలాయ్‌ చెరెన్క్సీని మార్క్స్‌ ఎంతో ప్రామాణికంగా పరిగణిస్తారు. పందొమ్మిదో శతాబ్దం చివర్లో చెరెన్క్సీ సమకాలీన రష్యా సామాజిక జీవన వాస్తవికతను ప్రతిబింబిస్తూ ఏమి చేయాలి అన్న సాంఘిక నవల రాస్తారు. ఈ శీర్షికనే తర్వాతి కాలంలో పార్టీ నిర్మాణం ప్రాధాన్యత గురించి రాసిన తన గ్రంధానికి లెనిన్‌ శీర్షికగా ఎంచుకుంటారు. యూరప్‌లో చెరెన్క్సీని, ఆయన రచనలను, కృషి పరిచయటం చేయటానికి వీలుగా ఆయన గురించి సంక్షిప్త పరిచయాన్ని విడుడల చేసేందుకు సిద్ధమయ్యారంటే మార్క్స్‌ చెరెన్క్సీ రచనలకు ఎంత ప్రాధాన్యత ఇచ్చారో అర్థం చేసుకోవచ్చు. ప్రపంచంలో ఓ భాగం పెట్టుబడిదారీ దశలోకి ప్రవేశించకుండానే తదనంతర దశకు ప్రయాణించగలదన్న అంచనాకు మార్క్స్‌ రావటానికి చెరెన్క్సీ రచనల ప్రభావం ఉందంటారు.

చెరెన్క్సీ మాటల్లో ఓ దేశం తన అభివృద్ధి పథంలో నిర్దిష్ట ఆధునిక దశకు చేరుకున్నప్పుడు పొరుగునున్న మరో వెనకబడిన దేశం అదే దశకు చేరటానికి సదరు దేశం ప్రయాణించిన మార్గంలోనే ప్రయాణించాల్సిన అవసరం ఉండకపోవచ్చు. ఆ దశకు చేరటానికి మరో దగ్గరి మార్గాన్ని ఎంచుకోవచ్చు. అభివృద్ధి చెందిన దేశం, వెనకబడిన దేశానికి మధ్య ఏర్పడే బహుళసంబంధాలు ఈ మార్గాన్ని ఏర్పాటు చేస్తాయన్నది చెరెన్క్సీ అంచనాగా ఉండేది. ఈ విషయాన్ని వివరించటానికి అమ్మమ్మ తన పెద్ద మనుమలకు మాంసం బొమికలు ఇచ్చి చిన్న మనుమడికి అందులోని మూలిగను ఇస్తుంది అన్న ఉదాహరణను ప్రస్తావిస్తారు చెరెన్క్సీ. ఈ సందర్భంలోనే మార్క్స్‌ గురించిన ఓ ఆసక్తికరమైన సందర్భాన్ని ముస్టో ఈ రచన ద్వారా మనముందుంచుతారు. అప్పటికే రష్యా భాషలో కమ్యూనిస్టు ప్రణాళిక అనువాదం, పెట్టుబడి గ్రంధం తొలి సంపుటి అనువాదం అందుబాటులోకి వస్తాయి. ఈ నేపథ్యంలోనే రష్యాలో పెట్టుబడిదారీ విధానం అభివృద్ధి గురించి దేశంలోని వివిధ విప్లవ బృందాల మధ్య మేధో యుద్ధం జరుగుతుంది. ఈ యుద్ధవంలోని రష్యాలోని ఉదారవాద బూర్జువా మేధావులు కూడా ప్రవేశిస్తారు. నికొలాయ్‌ మిఖాయిలొవిస్కీ అటువంటి ఉదారవాద బూర్జువా మేధాల్లో ఒకరు. రష్యాలోని విప్లవ బృందాలను గేలి చేస్తూ ఆయన ‘‘రష్యాలోని మార్క్స్‌ అనుయాయులు గట్టు మీద కూర్చుని చూస్తూ ఉండాల్సిందే…రష్యాలో మార్క్స్‌ సూత్రాలు ఆచరణరూపం దాల్చాలంటే ఉత్పత్తిదారులు తమ ఉత్పత్తి సాధనాలను కోల్పోయే వరకూ ఎదురు చూస్తూ ఉండాల్సిందే.’’ అని విమర్శిస్తారు. దీనికి స్పందిస్తూ వీరా జెసూలిక్‌ అనే రష్యా విప్లవకారిణి మార్క్స్‌ రష్యా విముక్తి మార్గం గురించి మార్క్స్‌ ఏమి ఆలోచిస్తున్నారో తెలియచేయాలని లేఖ రాస్తుంది. ఆమె లేఖకు సమాధానంగా మార్క్స్‌ రష్యా పెట్టుబడిదారీ దశకు చేరకుండానే సోషలిస్టు విప్లవాన్ని సాధించే అవకాశం ఉందని చెప్తారు. అయితే ఈ లేఖను ఆయన జెసూలిక్‌కు పోస్టు చేయలేదు. తాజాగా మార్క్స్‌ గురించి సాగుతున్న అధ్యయనాలు ఈ లేఖ వృత్తాంతాన్ని ముందుకు తెచ్చాయని ముస్టో చెప్తారు.
ఈ విధంగా ఇప్పటి వరకూ మార్క్సిస్టు అధ్యయనకారులకు, పరిశోధకులకు, అనుయాయులకు అందుబాటులో లేని అనేక విషయాలను ముస్టో తన తాజా రచన ద్వారా మనముందుకు తెస్తారు. కారల్‌ మార్క్స్‌ వర్ధంతి సందర్భంగా మరుగునడిప విలువైన మార్క్సిస్టు సారస్వతాన్ని పాఠకుల దృష్టికి తేవటానికి విశేష కృషి చేస్తున్న మెగా2 ప్రాజెక్టు నిర్వాహకులకు కృతజ్ఞతలు చెప్పక తప్పదు.

-కొండూరి వీరయ్య

(కారల్ మార్క్స్ వర్ధంతి సందర్బంగా తెలుగడ్డా పాఠకులకు ప్రత్యేకం – ఎడిటర్)

Categories
Interviews

The Unknown Paths of the Late Marx

Why do you think there has been a return to Marx’s work in the 21st century? Why do you focus on the last period of his life?

In the final years of his life, Marx elaborated on many questions that, while often underestimated or even ignored by scholars of his work, are critically important for the political agenda of our time. These include ecology, individual freedom in the economic and political sphere, queer liberation, the critique of nationalism, and forms of collective property not controlled by the state.

In addition, Marx researched non-European societies and spoke out against the ravages of colonialism in no uncertain terms. It is incorrect to suggest otherwise. This is evident in Marx’s unfinished manuscripts — recently published in the historical-critical edition of his complete works, the Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2) — in spite of the skepticism that is fashionable in certain academic quarters. Thus, 30 years after the end of the Soviet Union, it is possible to read a very different Marx than the dogmatic, economistic, and Eurocentric theorist who has been criticized for so many years by those who have not read his work or have only done so superficially.

Almost all the intellectual biographies of Marx published to date give excessive weight to his earlier writings. For a long time, the difficulty of accessing the scholarship he did in the last years of his life obstructed an understanding of his important achievements. All of Marx’s biographers dedicated just a few pages to his activity after the dissolution of the International Workingmen’s Association in 1872, and have almost always used the generic title “the final decade” to summarize this phase of his life, rather than delving into what he actually did. My book aims to contribute to filling that gap.

Looking at “the late Marx,” what can we learn from his notebooks on pre-capitalist societies and his ethnological studies?

From 1881–82, Marx made remarkable theoretical progress in his studies of anthropology, pre-capitalist modes of production, non-Western societies, socialist revolution, and the material conception of history. He believed that the study of new political conflicts and new topics and geographical areas was fundamental for his critique of the capitalist system. This allowed him to be open to new national particularities and consider the possibility that the communist movement could develop in different ways than he had previously imagined.

The so-called Ethnological Notebooks (1881), which are a collection of annotated summaries of the book Ancient Society (1877) by the U.S. anthropologist Lewis H. Morgan, and of other texts on history and anthropology, represent one of the most significant investigations from the final period of his life. This work allowed Marx to acquire specific information about the social characteristics and institutions of the distant past, which had not been in his possession when he published Capital in 1867. Marx did not study anthropology out of mere intellectual curiosity, but rather with an absolutely theoretical-political intention. He wanted to reconstruct, on the basis of correct historical understanding, the sequence in which different modes of production had succeeded one another over time. This also served to give him more solid historical foundations for the possible communist transformation of society.

In pursuit of this objective, Marx devoted himself to the study of prehistory, the development of family ties, the condition of women, the origin of property relations, the community practices that existed in pre-capitalist societies, the formation and the nature of state power, and the role of the individual in society. Among his most thought-provoking ideas are his notes on the accumulation of wealth, in which he pointed out that “private property in houses, lands, herds [is connected] with the monogamous family.” As had already been argued in the Manifesto of the Communist Party (1848), this represented the starting point of history as the “history of class struggles.”

Marx also paid great attention to Morgan’s considerations on the emancipation of women. The U.S. anthropologist had asserted that ancient societies were more progressive than modern ones in their treatment of and behavior toward women. In Ancient Greece, the switch from female to male lines of descent was detrimental to the position and rights of women, and Morgan judged this social model very negatively. For the author of Ancient Society, the Greeks “remained essentially barbarian in their treatment of the female sex at the height of their civilization … inferiority was inoculated as a principle, until it came to be accepted as a fact by the women themselves.” Thinking about the contrast with the myths of the classical world, Marx added a pointed comment in his Ethnological Notebooks: “But the situation of the goddesses on Olympus demonstrates nostalgia for the former more free & influential position of the females. Powerhungry Juno, the goddess of wisdom, springs from the head of Zeus.”

Perhaps the only well-known interest of the “late Marx” is the debate on the Russian rural commune. Is this an example of his dialectical, anti-teleological thinking?

From 1870 onwards, after having learned to read Russian, Marx began a serious study of the socio-economic changes taking place in Russia. This is how he encountered the work of Nikolay Chernyshevsky, the main figure of Russian “populism” (in the 19th century, the term had a leftist and anti-capitalist connotation). In studying Chernyshevsky’s work, Marx discovered original ideas about the possibility that, in some parts of the world, economic development could leap over the capitalist mode of production with all its terrible social consequences for the working class in Western Europe. Chernyshevsky wrote that not every social phenomenon necessarily has to pass through all the logical steps in the real life of all societies. Therefore, the positive characteristics of the Russian rural commune (obshchina) should be preserved, but they could only ensure the welfare of the peasant masses if they were inserted into a different productive context. The obshchina could only contribute to a new, incipient stage of social emancipation if it became the embryo of a new and radically different social organization. Without the scientific discoveries and technological innovations associated with the rise of capitalism, the obshchina would never be transformed into an experiment in truly modern agricultural cooperativism. On this basis, the populists had two goals for their program: to prevent the advance of capitalism in Russia and to utilize the emancipatory potential of the existing rural communes.

Although this is unknown to most Marx scholars, Chernyshevsky’s work was very useful for the author of Capital. When Vera Zasulich asked him in 1881 whether the obshchina was destined to disappear or if it could be transformed into a socialist form of production, Marx had a very critical view of the process of transition from communal forms of the past to capitalism. For example, referring to India, he said that the only thing the British managed to do was to “to spoil indigenous agriculture and to swell the number and intensity of famines.” In a similar vein, Marx did not believe that capitalism was a necessary stage for Russia. He did not think that the obshchina was destined to follow the same fate as similar communes in Western Europe in previous centuries, where the transition from a society based on communal property to a society based on private property had been more or less uniform. At the same time, Marx had not altered his critical assessment of the Russian rural communes. In his view, the importance of individual development and the development of social production in order to build a socialist society remained intact. For Marx, the archaic rural communes did not foster more advanced emancipation for the individual than did the social relations that existed within capitalism.

This debate has been interpreted in various ways. A “Third Worldist” reading of Marx, for example, has proposed that in his final years he broke with his earlier ideas and switched his revolutionary subject. What do you think of these readings?

In the drafts of his letter to Vera Zasulich, there are no indications of a dramatic break with Marx’s earlier positions, as certain scholars like Haruki Wada and Enrique Dussel have believed to detect. Nor can I support the view of authors who have proposed a “Third Worldist” reading of Marx, claiming that the revolutionary subjects are no longer the factory workers, but rather the masses of the countryside and the periphery.

In line with his theoretical principles, Marx did not suggest that Russia or other countries where capitalism was still underdeveloped would necessarily become the primary focus of a revolutionary upsurge. Nor did he think that nations with backwards capitalism were closer to the goal of socialism than those with more advanced development of productive forces. In his view, sporadic rebellions or resistance struggles should not be confused with the establishment of a new socio-economic order based on socialism. The possibility he had considered at a very particular moment in Russian history, when favorable conditions existed for a progressive transformation of the agrarian communes, could not be elevated to the status of a general model. Not in Algeria ruled by the French, nor in British India, for example, could these special conditions that Chernyshevsky had identified be observed. The Russia of the early 1880s could not be compared with what might come to pass in Lenin’s times. The new element in Marx’s thinking consisted in a growing theoretical openness, which enabled him to contemplate other possible paths to socialism that he had not previously considered or which he had seen as impossible.

Marx’s considerations about the future of the obshchina can be placed at the antipode of the belief that socialism can be equated to the productive forces — a conception marked by nationalist overtones and colonialist sympathies that was present in the Second International and the social democratic parties. Marx’s views also differed greatly from the supposedly “scientific method” of social analysis prevalent in 20th century Marxism-Leninism.

The absence of any rigid schematism and the ability to develop a flexible revolutionary theory — never separated from its historical context — is useful not only for understanding Marx’s thought, but also for recalibrating the compass of the political action of the forces of the contemporary transformative Left.

At the end of his life, when he was already quite ill, Marx traveled to Algeria. This episode is not well-known. What did Marx take away from the experience?

In a desperate attempt to treat his lung disease with a temperate climate, Marx arrived in Africa in February of 1882. He stayed in Algiers for 72 days — the only period of his life he spent outside Europe. Unfortunately, almost no biographer of Marx has paid particular attention to this trip.

His terrible health prevented Marx from gaining a thorough understanding of Algerian reality. He could not even complete his plan to study the characteristics of common property among the Arabs. He became interested in this subject in the course of his studies on agrarian property and pre-capitalist societies, which he had begun in 1879. At that time, he wrote that the individualization of land ownership, carried out during the entire period of French rule, had not only procured enormous economic benefits for the invaders, but also furthered the political objective of destroying the foundations of Algerian society.

Marx was greatly distressed by the fact that he was forced to abandon any kind of laborious intellectual activity. Despite his ailments, however, he was able to summarize interesting observations about European colonialism in letters he wrote from Algiers. He furiously attacked the violent abuses and repeated provocations by the French against every act of rebellion by the local population. He stressed that, in relation to the damage caused by the great powers throughout the history of colonial occupations, the British and the Dutch had been even worse.

To conclude: In his final years, Marx continued to polemicize with people who thought it was possible to democratize the capitalist state. What do you think about this?

At the end of his life, Marx returned to the study of the origin and function of the state. Studying the anthropologist Lewis H. Morgan and criticizing the British historian Henry Maine, Marx dedicated himself to analyzing the role the state played in the transitional stage of society “from barbarism to civilization,” while also looking at the relationship between the individual and the state. Marx’s notes on the subject were in line with his most significant elaborations from the past. In the Critique of Hegel’s Philosophy of Right (1843), Marx wrote that the French were correct in asserting that “In true democracy the political state disappears.” In The Civil War in France, published in 1871, he called state power the “public force organized for social enslavement” or the “engine of class despotism.”

Similarly, in the Ethnological Notebooks of 1881, Marx defined the state as a force for social servitude that prevents the full emancipation of the individual. Moreover, in these little-known studies, he insisted on the parasitic and transitory character of the state: “that the seeming supreme independent existence of the State is itself only seeming and that it is in all its forms an excrescence of society; just as its appearance itself arises only at a certain stage of social development, it disappears again as soon as society has reached a stage not yet attained.”

These reflections seem far removed from our times, faced with the need for state intervention to mitigate the undisputed rule of the market. However, we must never forget that the socialist society theorized by Marx has nothing to do with the statism of so-called “really-existing socialisms” of the 20th century. Marx directed harsh criticism against those on the Left who wanted to govern by satisfying themselves with palliative corrections to the economic and social rules of liberalism. For this reason as well, Marx remains indispensable for all those who struggle to reconstruct an emancipatory alternative. His political critique of state communism and “socialism” that is compatible with liberalism is no less important than his economic critique of the capitalist mode of production.

Originally published in Spanish in ctxt on January 6, 2022.

Translation: Nathaniel Flakin

Categories
Journalism

马塞洛·穆斯托: 对马克思来说,异化是理解资本主义的核心

马克思早期论异化的文字自20世纪30年代首次出版以来,在社会思想和哲学思想领域完全成了一块试金石,不乏追随者也不乏争辩者。在《1844年经济哲学手稿》里,马克思第一次形成了他的异化劳动概念,超越了当时哲学、宗教和政治领域的异化概念,将其置于物质生产的经济领域。这是一项开创性的工作,而且异化是马克思从未放下的概念,他将在未来几十年里继续完善和发展他的理论。

 

尽管讨论异化主题的思想家们在很大程度上继续使用马克思的早期作品,但事实上,马克思在后来的著作中提供了对异化更全面更完善的论述以及提供了克服异化的理论。在《政治经济学批判大纲》和《资本论》的其他手稿中,马克思提出了一种异化概念,这种概念的历史基础是他对资本主义社会关系的分析。虽然说马克思理论的这一个重要方面直到现在可能还在被低估,但这并不妨碍我们去理解成熟马克思所说的异化,而且异化作为一种概念工具,我们需要它来转变当下的超剥削经济体系和社会体系。

黑格尔在《精神现象学》里首次系统描述了异化,其中“外化(Entausserung)”,“异化(Entfremdung)”和“对象化(Vergegenständlichung)”等术语描述了绝对精神在客观性领域超越自身的过程。

 

异化概念在青年黑格尔派的著作中继续占据着突出地位,费尔巴哈在《基督教的本质》中发展了宗教异化理论,他描述了人类将自己的本质投射到想象中的神灵上。但是,异化概念随后从哲学反思中消失了,十九世纪下半叶的主要思想家都没有给予它过多的关注。甚至马克思在他有生之年出版的著作中也很少使用这个词,而且第二国际的马克思主义也明显没有关于异化的讨论。

 

然而,正是在这一时期,一些思想家发展了后来与异化有关的概念。涂尔干在他的《社会分工论》和《自杀论》中引入了“失范(anomie)”一词,来表示那些确保社会凝聚的规范在劳动分工发生重要延伸之后陷入危机的一系列现象。与生产过程的重大变化相关的社会动荡也是德国社会学家思考的基础。西美尔在《货币哲学》里非常关注社会制度对个人的支配,以及人际关系日益增长的非人格性。马克斯·韦伯在《经济与社会》里详细阐述了人际关系中的“官僚化”和“理性计算”现象,认为它们是资本主义的本质。但这些作者认为他们在描述人际关系的发展趋势,他们的反思往往是希望改善现有的社会和政治秩序——这当然不是用不同的秩序来加以取代。

 

回归马克思主义的异化理论在很大程度上要归功于卢卡奇,他在《历史与阶级意识》里引入了“物化”一词来描述劳动活动将人视为某种客观和独立的东西,并通过外在的自治规律来支配他们的现象。当《1844年经济学哲学手稿》最终于1932年以德文出版时,这一青年马克思的文本在全世界激起了波澜。马克思的异化概念把劳动的产品同劳动的对立描述为“一种异己的存在物,作为不依赖于生产者的力量”。他列举了工人在资产阶级社会中的四种异化形式:(1)工人与劳动产品的异化,后者是异己的、统治着工人的对象;(2)劳动对生产行为的异化,工人对他自己的活动是一种异己的、不属于他的活动;(3)人的类本质变成对人来说是异己的本质;(4)人对他人、对他人的劳动和劳动对象的异化。

 

与黑格尔不同,马克思认为异化本身并不等同于对象化,而是与特定经济形式中的一种特殊现象相联系:即雇佣劳动和将劳动产品转化为与生产者相对立的对象。黑格尔把异化说成是劳动的本体论表现,马克思则把它看作是一个特殊生产时代即资本主义时代的特征。

 

与马克思不同,二十世纪初的大多数研究异化的作者都认为异化是生活的一个普遍方面。在《存在与时间》里,海德格尔以纯粹的哲学术语探讨了异化。他在异化现象学中使用的范畴是“沉沦(Verfallen)”,即此在在周围世界的不真实中迷失自己的一种趋势。海德格尔并不认为这种沉沦是一种不好的、糟糕的、在人类文化的更高阶段也许能够摆脱的特性,而认为沉沦是一种在世之中的生存模式,一种构成历史基本维度的现实。

 

第二次世界大战之后,在法国存在主义的影响下,异化成为哲学和文学中反复出现的主题。但它被认定为社会中人们普遍存在的不满,认定为人类个体与经验世界之间的分裂,认定为一种不可逾越的人性前提。大多数存在主义哲学家并没有考虑异化的社会根源,而是认为它不可避免地与所有“事实性(facticity)”(显然苏联的失败经验支持了这种观点)和人类的他者性联系在一起。马克思批判了资本主义生产关系中的人类征服。相比之下,存在主义者试图吸收马克思著作中那些他们认为对他们自己的方法有用的部分,但仅仅是在没有任何具体历史叙述的哲学讨论中使用。

 

和那些存在主义者类似,马尔库塞将异化与对象化联系在一起,而不是与资本主义的特定前提联系在一起。不同于马克思,马尔库塞在《爱欲与文明》里认为只有废除劳动(而不是解放劳动)并在社会关系中肯定力比多和享乐,才能实现人的解放。总的来说,马尔库塞反对一般意义的技术统治,丢失了将异化与资本主义生产关系联系在一起的历史特殊性,而且他对社会变革的反思是如此的悲观,以至于常常把工人阶级纳入捍卫体系的主体里。

在马尔库塞之后的十年,异化进入了北美社会学的词汇库。主流社会学将其视为人类个体的问题,而不是社会关系的问题,寻找解决方案的关键是个体适应现有秩序的能力,而不是改变社会的集体实践。这一进路的重大转变最终降格了对历史社会因素的分析。虽然在马克思主义传统中,异化概念促成了对资本主义生产方式的一些最尖锐的批评,但它在社会学领域却被制度化和体系化,简化为个体对社会规范不适应的现象。这些解释导致了异化话语在理论上的贫困,对一些社会学家来说,异化远非一种与人类的工作活动有关的复杂现象,而是成为一种积极的现象,一种表达创造性的方式。在这种形式下,异化范畴被淡化到几乎毫无意义的地步。

 

同一时期,异化范畴进入了精神分析领域,弗洛姆试图用它来建立一座通往马克思主义的桥梁。然而,弗洛姆的重点是主体性,他在《健全的社会》里将异化概括为一种个体将自己视为外人的体验模式,这仍然过于狭隘地关注个体。弗洛姆对马克思概念的讨论完全基于《1844年经济学哲学手稿》,排除了异化劳动在马克思思想中的作用。这一缺陷使得弗洛姆无法恰当地看待客观的异化(即劳动过程中的工人异化以及工人与其劳动产品的异化)。

 

20世纪60年代,异化理论开始流行,这个概念似乎完美地表达了时代精神。在德波的《景观社会》里,异化理论与对非物质生产的批判联系在一起,随着第二次工业革命的到来,异化消费像异化生产一样已成为大众的义务和本分。在《消费社会》一书中,与马克思主义的生产中心地位不同,鲍德里亚将消费指认为现代社会的首要因素。广告和民意调查的增长在“消费时代”和“彻底异化”中创造了虚假需求和大众共识。

 

然而,这个词的普及外加它不分青红皂白地应用,造成了一种严重的概念模糊。短短几年时间,异化就已经转变为可以指代几乎任何的人类不幸;它已变得如此包罗万象,以至于成了一种不刊之论。

 

随着世界各地关于这个话题的数百本书籍和文章的出版,当今已经成为异化的时代。来自不同政治和学科背景的作者将异化的原因总结为商品化、过度专业化、失范、官僚化、因循守旧、消费主义、在新技术中失去自我意识、个人孤立、情感冷漠、社会或种族边缘化以及环境污染,等等。在北美的学术背景里,争论变得更加矛盾,异化概念俨然被扭曲了,并最终被社会阶级的捍卫者们所使用,而这一概念长期以来一直是针对社会阶级的。

马克思对异化主题的最佳表述是在《政治经济学批判大纲》里,它写于 1857-58年,直到 1939年它的德文版才现世。当该文本从20世纪60年代后期开始被翻译成欧亚语言,学者们更多关注马克思在他的成熟著作中将异化概念化的方式上。《大纲》的解释回顾了《1844年经济学哲学手稿》的分析,并且通过对经济范畴的更深入理解和更严格的社会分析而得以丰富。在《大纲》里,马克思不止一次地使用“异化”一词,并认为在资本主义中,

 

“活动和产品的普遍交换已成为每一单个人的生存条件,这种普遍交换,他们的相互联系,表现为对他们本身来说是异己的、独立的东西,表现为一种物。在交换价值上,人的社会关系被转化为物的社会关系;人的能力转化为物的能力。”(文集8,第51页。)

 

《大纲》并不是马克思成熟时期唯一一部以异化为主题的不完整著作。五年之后,未出版的《资本论》手稿把对异化的经济分析和政治分析更紧密地结合在一起。马克思写道:“资本家不是作为这种或那种个人属性的体现者来统治工人,而只是作为‘资本’的体现者来统治工人;他的统治只不过对象化劳动对活劳动的统治,工人的产品对工人本身的统治。”(文集8,393.)在资本主义社会中,由于“劳动的社会生产力转化为资本的物质属性”,存在着名副其实的“物的人格化和人格的物化”(文集8,393),造成了“物的劳动条件……不从属于工人,相反,是工人从属于它们”(文集8,393)的表象。

 

马克思在《资本论》的一个著名章节中给出了类似的描述,即“商品的拜物教性质及其秘密”,这比他早期哲学著作中的描述要详细得多。对马克思来说,在资本主义社会中,人们之间的关系似乎不是表现为“人们在自己劳动中直接的社会关系,而是表现为人们人之间的物的关系和物之间的社会关系”(文集5,第90页)。这种现象就是他所说的“劳动产品一旦作为商品来生产,就带上拜物教性质,因此拜物教是同商品生产分不开”。(文集5,第90页)商品拜物教并没有取代他早期著作的异化。马克思认为,在资产阶级社会中,人之间的性质和关系变成了物之间的性质和关系。这种卢卡奇称之为物化的理论从人际关系的角度说明了这种现象,而拜物教概念则将其视为人与商品的关系。

 

成熟马克思的论异化作品的传播,最终为主流社会学和心理学对这一现象的概念化铺平了道路。马克思讨论异化时针对的是如何在实践中克服异化,即指向社会运动、政党和工会为了改变工人阶级的工作条件和生活条件而采取的政治行动。因此,在20世纪30年代《1844年经济学哲学手稿》问世之后的马克思论异化著作可以被视为“二代目”,它们的出版不仅为新的异化研究提供了一以贯之的理论基础,而且最重要的是,为那些年世界上卓越的政治和社会运动提供了反资本主义的意识形态平台。异化走出了哲学书斋和大学讲堂。它走上街头,走进工人斗争,批判了整个资产阶级社会。

 

自20世纪80年代以来,劳工世界的失败是划时代的,全球经济体系比以往任何时候都更加具有剥削性,左翼仍然深陷危机之中。当然,马克思无法回答许多当代问题,但他确实指出了基本问题。在一个由自由市场和个体竞争所主导的社会里,马克思对异化的论述继续为理解和批判当今资本主义提供了不可或缺的重要工具。

Categories
Reviews

Arkayan Ganguly, Critique. Journal of Socialist Theory.

Few of the numerous biographies of Marx, written both before and after the ‘New Revival’, betray any genuine concern for the tireless intellectual pursuits of his last years; instead, they turn their attention almost wholly to his earlier thoughts, which too are, more often than not, dealt in isolation – hence cut off – from his shaping life experience as a living continuum. In The Last Years of Karl Marx, 1881–1883: An Intellectual Biography Marcello Musto, determined to put to rest such uncritical intellectual prejudices, takes a firm stand against this trend. Drawing support from the huge corpus of Marx’s books, notebooks, letters, marginalia and even the comments of his adversaries, he paints the portrait of an embattled thinker, which nevertheless remains a sensitively nuanced one. At the same time, he correlates what he calls Marx’s ‘existential vicissitudes’ (p. 5) and his academic labours, in the process extending the focus from the subject’s ‘mind, thoughts and ideas’ to his ‘life, personality and character’,1 the coordinates within which the man and his works may be seen as being charted in graphic detail.

In 1859, in a defining gesture bearing on his pertinence as a political economist,2 Marx offered a clarificatory note on what characterized the nature and direction of his learning. Whether in his last years he continued to remain consistent with this specific self-clarification, the present review seeks to examine, in the light, that is, of Musto’s study.

The book opens ‘with a fateful question’ which John Swinton, walking along the beach in September, 1880, once put to Marx. Moving from topic to topic he finally asked what the ‘law of being’ is. While gazing upon the ‘roaring sea’ and the ‘restless multitude upon the beach’, and after a measured silence Marx responded, saying in a voice tempered with self-knowledge – ‘Struggle’ (p. 9)!

What this moment truly evokes is an image of the hero as he emerges in the finale of Beethoven’s Eroica. The ‘noble Poco Andante’3 section, resonating with the walk, the question and Marx’s contemplative gaze, ‘represents the apotheosis of the hero’, which gets ‘transfigured by a vast change of tempo and of instrumentation, and thundered out in all its splendour by the brass’ of ‘the Coda4 which follows it’,5 depicting Marx’s ‘Struggle’ succeeding, almost, as the culmination of his gaze. The music projects the undaunted hero, not as the one who is exalted above the struggling common soul, but as the one who ‘is free to resist myth, “to stand firm against fate,”’ holding ‘out “hope without the lie of religion”’6 and beseeches ‘the spirit of man, charged with the task of making the world as it “should be”’.7 In short, it can be claimed, the music captures Marx and his spirit. Indeed, Eroica in a sense helps unveil the purpose of the account Musto presents, which, to be precise, not only upholds the spirit of ‘late Marx’ but does, at the same time, place upon the readers a realization of the task they too by implication are ‘charged with’.

To return to Musto. He presents Marx in 1881 with his family – his wife diagnosed with cancer, daughter Jennychen in Paris, and he himself seriously ill; his friends, visitors, and his research apparatuses; a humble desk, an elaborate library, newspapers, government records, unpublished writings and the unfinished manuscripts of Capital II. Writing for self-clarification and recasting his thoughts, between end of 1879 and summer of 1880, among other things, Marx studied Maksim Kovalevsky’s Communal Landownership. His purpose was to know how the existing communal landownership and ‘possession rights’ (p. 19) in the colonies were abolished under the superimposed rule of capital with the lust to explore and plunder. The Spanish in Latin America, the British in India and the French in Algeria were but so many facets of colonial pillaging to secure economic gains while also fulfilling a ‘political aim’ (p. 21), that of eliminating resistance of the colonized by destroying their societal foundations.

Next, Musto records how Kovalevsky would introduce Marx to an American anthropologist, Lewis Morgan, whose Ancient Society led him to study anthropology between December 1880 and June 1881. His studies were later collected to form The Ethnological Notebooks. Although Musto refrains from an ‘exhaustive analysis’ (p. 6) of the Notebooks, the material provided in this book is by no means negligible. He maintains that Marx’s ‘precise theoretical-political purpose’ for studying anthropology was, first, to trace capitalism’s genesis through the ‘likely’ sequences in which the modes of production ‘succeeded one another’; and, second, explain the ‘historical foundations’ (p. 26) necessary for societal transformation.

From his anthropological studies, especially those centred round Morgan, Marx observed the following: the deduction of ‘the gens and not the family’ (p. 27) being the unit of ancient society; the identification of the beginning of ‘history as “the history of class struggle”’ (p. 28) by locating a ‘domestic class’ within the earliest monogamous family; the origin of property relations; and, the transformation of the state’s socio-cultural character from ‘barbarism’ to ‘civilization’ (p. 31) and the relation between the state and individuals.

However, Marx was opposed to the anthropologists’ faith in an evolutionary ‘pregiven course’; instead, he stressed the reality of changes through ‘human intervention’ (p. 33), thus prioritizing the role of political struggle. As on the side, Musto points out how, ironically, in the Second International, a belief analogous to that of the anthropologists in an inevitable progression leading up to socialism, and codified with the rigidity of a sanctified doctrine and advanced in Marx’s name, undermined the role of and need for the workers’ socio-political struggle (p. 32).

Shortly afterwards, between autumn 1881 and winter 1882, Marx studied world history to fill four notebooks, later titled the Chronological Extracts (p. 100), which Musto discusses in a subsequent chapter. He prepared notes on major historical developments from the first to the end of the seventeenth century. He focused on the entangled relationship between capitalism’s progress – beginning with scientific farming, maritime laws, and modern banking8 of the thirteenth-century ‘Italian maritime republics’ (p. 101) to the emergence of the world market – and the birth of the modern states as distinct from those of antiquity (p. 100).

In view of these two diverse studies which the book presents – the colonial and anthropological studies contra the Chronological Extracts – it seems fairly possible to draw the line of inquiry and method adopted by Marx. His inquiry begins with how capitalism instituted ‘categories that are historically specific to that social form’ – viz. private property, the atomistic patriarchal family and wage labour – by continually replacing the ‘commune system of living’, be it in the colonies or in the lands of its provenance. Further, through this inquiry, he seeks to establish even more concretely how capital, through a dynamism of these very historically specific categories, establishes a ‘form of domination, of heteronomy’ by implying history, understood as a natural historico-political ‘marche generale’, to be a ‘universal category of human social life’. Such a reconstruction remains very much in sync with his theory which regards history’s universality in social life, comprehended as ‘an immanently driven directional dynamic’ to be a ‘historically specific feature of capitalist society’ – a form of domination grounded in the ‘category of capital’.9 The upshot of all this is that this way of unraveling the historical specificities of capitalism by a composite reading of texts which runs against the grain of each other – the former condemning or opposing and the latter panegyrizing capitalism – forms a didactic dialectical alliance, which, as in early Marx, is very much there even in his later days.

By the Fall of 1881 Marx would compile the Mathematical Manuscripts. He would write ‘two short manuscripts’ on calculus as part of his study ‘on the history of differential calculus’. He attempted to demonstrate ‘the “mystical” foundation of … differential calculus’ (p. 34) and recast it by concluding how a ‘mathematically correct result is based upon an equally mathematically wrong presupposition at the very foundation  … [which] they’ – namely Newton, Liebniz, Lagrange, and d’Alembert – ‘did not know’!10 Ambitious as it may appear, the concluding statement with its contrasting features was perfectly sensible at a time when scholars used to frame their problematic under the continuing influence of the European Enlightenment tradition.11

However, his importance as a mathematician remains contested between those on one hand who dismiss him as of no significance, and on the other, those who uphold his interpretation on ‘operator calculus’.12 The upshot of the query undertaken is that, for Marx, learning a subject matter mandatorily involved a responsible critique of it, be it for self-clarifications or otherwise. Nevertheless, keeping this debate aside, Musto concludes that mathematics for Marx remained ‘a useful intellectual stimulus’ (p. 35) and a shelter during his personal crises.

Alongside this, Marx dealt with ‘socialist’ political economists. He criticized Adolph Wagner (pp. 24–25) for his purported attempt to lay bare the composition of value and its analysis independent of commodity relations, and Henry George (pp. 38–39) for his idea of creating ‘common property’ by means of a single-point tax on land.

In this context it is pertinent to note that, during Marx’s last years, advanced mathematics was applied in economics, especially by the marginalists – viz. Léon Walras, William Stanley Jevons, and Alfred Marshall. The absence of advanced mathematics in Marx’s economic writings and his mysterious silence regarding the marginalists – the presence notwithstanding of a copy of The progress of the mathematical theory of political economy, with an explanation of the principles of the theory by Jevons in his library13 – would go a long way to account for the dividing line between the economists supporting and opposing socialism.14 The problematic stands in need of a more comprehensive critical examination quite different from those available in plenty on rival economic theories: Marx contra the marginalists.

Another integral part of Marx’s intellectual constitution, to which Musto draws attention, was his role as a political activist – refusing to make predictions about the future socialist state for a socialist congress (p. 35), drawing the Electoral Programme of the Socialist Workers (p. 45), and preparing a 101-point questionnaire for the French socialist workers’ party (p. 46). Alongside this, he also scrupulously observed world historical, political, and economic events – study of the 1873 economic crash (p. 40); migration, ethnic violence, and working-class riot in San Francisco 1877 (p. 40), complications and crisis of the British administration in India (p. 42); and the ‘mass evictions’ in Ireland and criticism of the Land Law (Ireland) Act of 1881 (p. 43). Capturing Marx as an unfailingly vigilant observer and constant participant of ‘social conflicts developing at every latitude’, Musto closes the chapter by showing how he thereby evolved as a ‘citizen of the world’ (p. 48).

The second chapter, the heart of Musto’s book, deals with Marx’s critical assessment of the question of agency vis-à-vis the possibility of socialist transformation in Russia. Marx came to acknowledge peasantry as the revolutionary agent owing to the series of uprising and rabblement (byistva) in Russia, for, indeed, the two years following the 1861 Emancipation Edict’s promulgation witnessed about 1100 insurrections.15 There was also another overriding consideration: the percentage they formed (38% of total Russian population) as against only half a million industrial proletariat. This explains why he concurred with the prevailing Russian revolutionaries’ view that the Russian peasantry and not the proletariat was the potential agent of revolutionary social change.

True, Marx’s thoughts found an explosive purchase in Russia. Nevertheless, as Musto asserts, the significance in this context of Nikolai Chernsyshevky’s ‘left-wing anti-capitalist movement’ (p. 50) could not be belittled. To form an informed judgment of Russia’s socio-economic conditions, Marx taught himself Russian and read Chernyshensky carefully (p. 50).16

In view of the resulting shift in Marx’s theoretical focus Musto provides a short introductory note on Chernyshensky’s works (pp. 50–53), to which further additions are made for a more comprehensive evaluation. Chernsyshevsky in the tradition of Mikhail Lomonorov (1711–1766), Alexander Herzen (1812–1870) (p. 53), et al. firmly believed that given the vast land wealth, and the population historically growing very slowly in Russia – rendering Malthus’ theory of population infructuous17 – if the obshchina’s cooperative farming labour, driven by its common good,18 could be enhanced by fusing it with capitalist acceleration vectors (p. 50–51) – namely, the dynamic composite of technology, agronomy, innovative distribution of farming labour – then the growth in farming would set in motion unprecedented economic prosperity in Russia. Abundant land, farmed to promote enormous yield, low population, and an emancipated obshchina would set the conditions for Chernsyshevsky’s ‘scientific’ social transformation (p. 51): in short, the possibility of bypassing capitalism to attain socialism. This idea of a direct transition into socialism with the peasantry, no more to be dismissed as either ‘a sack of potatoes’19 or ‘an idle mob’ (p. 63) but as the potential revolutionary agent, opened a historical vista relatively new to Marx.

Previously, Marx had emphasized the expansion of capital being a ‘necessary pre-requisite’ (p. 54) for social change. Gleaning through his sprawling oeuvre, Musto depicts how capitalist production itself generates ‘the condition for’ emancipation of labourers (p. 56) by assimilating them into a cooperative whole under the gruelling conditions of production and establishing a ‘universality’ (p. 57) of working relations determined by socially necessary labour time. Simultaneously, the necessary ‘material premise[s]’ (p. 57) are supplied by its advanced productive forces. With the development of a political will for communism, a key component missing with the British workers (p. 49), the fetters of capitalist production can be broken by its own constitutive forces. However, Marx never codified this conviction into a teleological theory of social change.

In clarifying his views, Marx in his letter to Otecestvenniye Zapisky (1877), explained that his study of capitalism’s genesis was limited to Western Europe; it was not, unlike what Mikhailovky held, a universalist ‘historico-philosophical theory’ (p. 64) indifferent to widely divergent social conditions. Upon this view, then, capitalism was not a ‘condition precedent’ to socialism or communism; instead, societies evolving within historical parameters different from those of Europe, could, he argued, ‘develop [their] own historical foundations’ (p. 64), albeit demanding different strategies, but, ripen for a socialist revolution just as much as those arising out of class antagonism under capitalist production. It is in the context of such a broad explanatory paradigm that Musto prioritizes the theoretical insights in the drafts and the final letter to Vera Zasulich.

For a majorly agrarian Russia still at an embryonic stage of capitalism to become a privileged locus for a socialist transformation, ‘rebellion or resistance’ (p. 68) needed to be furnished with a few key vectors, which, according to Marx, were then present in Russia. They were, first, the opportunities to supplant parcel with collective labour (p. 70) provided by the obshchina with its cooperative labour process independent of ‘blood relations’ (p. 68) and organizational knowhow of the ‘artel’. Next, Russia’s coexistence with the capitalist world market would enable it to quarry the advanced forces of production to complement the cooperative labour process. Finally, a revolutionary ‘political will’ erupting in the rebellions which followed the imposition of the 1861 Edict and the newly emerging antagonistic property relations (p. 120–121) led Marx to conclude in favour of a possible socialist revolution there.

It is against the backdrop of what may be called theoretical mutation of this kind that Musto postulates a fruitful strategy of reading Marx. To start with, as he argues, Marx’s research method consists in testing previously formulated hypotheses within evolving historical conditions to try them out in order to evaluate their consistency and resolve doubts enabling the scope for opening new directions of studies. As for a general method, to be deduced from his research procedure, Musto maintains, any determination of possible historical courses should be based upon existing historical contexts and not abstract laws (p. 73) which German metaphysicians tend to champion. This explains why, as he seems to claim, through a relentless theoretical auto-critique, Marx liberated himself from the captivity of the tradition of the German Enlightenment thinkers to which he had begun by swearing allegiance.

Along with the above formulation another insight pertains to what Musto claims to be Marx’s newly developed conviction. That is, with an access to advanced productive forces, structurally similar socio-political conditions – cooperative working-relations, antagonistic class-relations and a defiant political will – within radically different modes of productions could stimulate headway into socialism. Through this insight, Musto, while highlighting Marx’s position on social transformation in Russia, simultaneously sheds light on an enlarged vision of revolution possibly breaking out in various historical conditions, extending way beyond his specific take on Russia. In doing so, he reiterates Marx’s insistence on attentively observing ‘historical specificities’ (p. 76). Unless the readers of Marx come to terms with this, any deep penetration into Marx’s unique dialectical method will continue to elude their grasp.

Notwithstanding the rich theoretical potentials the Zasulich papers possess, published in 1924, they would be routinely adduced as a standard proof of Marx’s ‘undermined capacity for work’.20 In the third chapter of his book, Musto addresses himself to the task of lifting this illegitimate burden Marx was long made to carry.

In the same chapter Musto has also brought into focus an unhappy historical concurrence: while his ideas began to spread, gaining wide recognition, (pp. 77–85) his health continued to deteriorate. Along with discussing the occasional trips made in the hope of improving his health, and the death, eventually, of his wife (pp. 94–99), Musto raises the question why Marx could never complete Capital II. In addition to his failing health, Musto advances two other contributory factors. First, Marx anticipated the upcoming industrial crisis to supply rich insights; next, he also wanted to study the changing socio-economic developments in Russia and America, analysing and tuning them to perfection before Capital II was made public (pp. 90–91).

Yet, Musto firmly maintains, the fact that Capital II and III remained incomplete should by means be made to weigh against Marx intellectually; on the contrary, he rather regards this incompleteness as testifying to the rigour of his critical method demanding a process of insistent examination and re-examination of his claims. What bears this out is that Capital I too never reached a ‘definite version’ (p. 93) as is evident from the additions and alterations he kept making in the German, the French (p. 93), and also the American edition.21 Commensurate as it is with his strategy of reading Marx, Musto asserts that any hunt for a ‘definite’ Marx would be futile since he, following his own chosen motto ‘De omnibus dubitandum’,22 never stopped pushing his interpretations to the extent possible in order to break new frontiers.

However, Musto remains silent about the analytical complexities – viz. those surrounding transformation of value, falling rate of profit, reproduction chain, or the Asiatic mode of production – which stalwarts like Achille Loria, Böhm-Bawerk, Oskar Lange, and all their epigones claim to have prevented him from completing Capital II and proceeding further.23 Following this line of thought, an assumption has been floated that those complexities had some bearing on the origin of his illness24 which, upon this view would rapidly blunt his intellectual productivity. Be this as it may, the contrasting views should not be regarded as a loss but rather as providing an opportunity for further research.

As his life drew to a close, though he was plagued by a number of debilitating infirmities, Marx’s passion for knowledge refused to grow any less. Sieving through numerous correspondences and exchanges, Musto in the final chapter chronicles those years. Mostly away from home, he was hoping to recover and get ‘down to any real work’ (p. 118), with a thorough revision, in particular, of the third German edition of Capital I being a top priority.

Unfortunately, returning to Capital remained a chimera. Nonetheless, he stayed immersed in a wide spectrum of studies and interests. They broadly encompassed, inter alia, a bewildering array of subjects: current affairs such as the ‘British invasion of Egypt’, the troublesome ‘ultra-revolutionary’ position of the French Workers’ Party (p. 119), the changing socio-economic conditions of Russia (p. 121); political and economic issues such as the condition of Arabs in French occupied Algeria (p. 109), the ‘financial blackmail’ by the Anglo-German creditors following Egypt’s debt (p. 119); and, natural and physical sciences such as the recent progress in thermodynamics, electricity and its applications, ecology, zoology, biology and physiology (pp. 116–117).

Musto has dealt in brief on Marx’s growing interests in the applications of electricity. What can be added to Musto’s account is the impact of the advances in the practical uses of electricity on production and their possible bearings on Marx’s theories. After the application of electricity in telegraph, the next big leap came in the early 1880s with the electrical motors in industries and electrification of street and building lights. The first World Electrical Congress (September, 1881) in Paris followed by the next held in Munich (1882) made clear that the production system in advanced countries would enter an altogether new phase.25 Such developments gave rise to a plethora of questions. Would these progressively qualitative changes in production not bear on Marx’s theories through changes in the organic composition of capital, the rate of profit,26 and, finally, the measurement of labour-time? Systematically to marshal the huge mass of notes he left behind demands a sensitive and conscientious grasp of the elusive intellectual design underlying what is apparently disparate. The book being a biography, albeit an intellectual one, it is not to such a task of any major systematization that Musto has addressed himself.

Nonetheless, with the vast erudition informing the book plus, of course, the moral energy such an enterprise involves, has a lot to offer. One of the cardinal merits whereby the reader stands to benefit substantially is its success in beating off the largely prevalent belief that Marx in his last years was reduced to no better than a sorry knight-errant haplessly entrapped in his own theoretical befuddlement. Discarding such beliefs and by stitching together the unfinished work in progress and the whole range of disciplines Marx was pre-occupied with in his last years, Musto in keeping with the new materials of Marx Engels Gesamtausgabe (MEGA II)27 presents a systematically connected bold socio-political reading of Marx. His emphasis, in the present study he offers, is on the method Marx deploys as he looks critically into the historical process. To these accomplishments of the book, what should certainly be mentioned is the way, thanks to his lapidary prose, the valuable study engages the reader. While highlighting the book’s contributions, this review has attempted throughout to offer a few relevant critical upshots aimed at a further contextualization of the various studies with which late Marx was pre-occupied.

At this point, something like a complementary appreciation may not be amiss. Marx engaged in diverse studies not to satisfy interests peripheral or foreign to his project; his purpose was to assimilate natural sciences, social sciences and human history into his critique to expose, among other things, how their true potentialities were being undermined by being ‘forced into the service of capital’.28 In insistently exposing the truth, his critique simultaneously addresses the task of defining the new organization of society as a field of convergence of these disciplines freely developing in consonance with the new role assigned to people in relation to each other and also to nature. To further enrich Marx’s ideas, it now becomes imperative to develop them with these considerations and Musto’s book strongly points towards this direction.

Postlude
For a world that has obstinately denied a system’s fundamentally exploitative core to be rooted in the appropriation of time,29 it perhaps is time to believe the Devil when with a canny insight he said ‘system teaches you how time is won’.30 To organize ‘struggle’ remains the need of the hour, and for that it is necessary to go back to the thoughts of the man who ‘has stood and yet stands behind more of earthquakes which have convulsed nations and destroyed thrones, and do now menace and appal crowned heads and established frauds’ (p. 8).

Acknowledgements
I wish to thank Aniruddha Lahiri, John Hutnyk, Marcello Musto and Himani Banneji, for their critical responses and suggestions that helped me clarify various aspects of this writing. My sincere thanks to the reviewers for their kind words and Christopher Recamara of Taylor and Francis Group for editorial assistance.

Additional information
Notes on contributors
Arkayan Ganguly
Arkayan Ganguly is an independent scholar and activist, with a strong interest in Marx and Marxism, currently pursuing graduate studies in Political Science at St. Xavier’s College, Kolkata, India. Email: arkayan.ganguly@gmail.com
Notes
1 Paul J Korshin, ‘The Development of Intellectual Biography in the Eighteenth Century’, The Journal of English and Germanic Philology, 73:4 (1974), p. 514.

2 Karl Marx, ‘A Contribution to the Critique of Political Economy’, in Karl Marx Frederick Engels Collected Works, Volume 29 (Moscow: Progress Publisher, 1987), p. 261.

3 Ludwig van Beethoven, ‘Symphony No.3 in E-flat Major (“Eroica”), Op.55’, in First, Second and Third Symphonies in full Orchestral Score (New York: Dover Publication, Inc., 1976), pp. 347–360 (Bar 349–430).

4 van Beethoven, op. cit., pp. 360–368 (Bar 431–473).

5 R.W.S. Mendl, ‘The “Eroica” Symphony’, The Musical Times, 65 (1924), p. 127.

6 Daniel K.L. Chua, ‘Beethoven’s Other Humanism’, Journal of the American Musicological Society, 62:3 (2009), p. 572; Theodor Adorno, Beethoven: The Philosophy of Music (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), p. 169 and p. 174.

7 Daniel K.L. Chua, ‘Beethoven’s Other Humanism’, Journal of the American Musicological Society, 62:3 (2009), p. 572; Theodor Adorno, Beethoven: The Philosophy of Music (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), p. 163.

8 Michael R Krätke, ‘Marx and World History’, International Review of Social History, 63:1 (2018), p. 15.

9 Moise Postone, ‘Capital and Temporality’, in Marcello Musto (ed.) The Marx Revival: Key Concepts and New Interpretation (Cambridge: Cambridge University Press, 2020), p. 161.

10 Pradip Baksi, ‘The Historical Course of Development’, in Karl Marx Mathematical Manuscript: Together with a Special Supplement (Calcutta: Viswakosh Parishad, 1994), p. 78.

11 Karl Marx, Karl Marx Friedrich Engels Gesamtausgabe (MEGA) IV/31: Naturwissenschaftliche Exzerpte Und Notizen Mitte 1877 Bis Anfang 1883 (Amsterdam: Akademie Verlag, 1999), p. 635.

12 Leon Smolnski, ‘Karl Marx and Mathematical Economics’, Journal of Political Economy, 81:5 (1973), p. 1192; Peter Hans Mathews, ‘The Dialectics of Differentiation: Marx’s Mathematical Manuscripts and Their Relation to his Economics’, Review of Social Economy, 2019, https://doi.org/10.1080/00346764.2019.1664758, p. 12.

13 Karl Marx, Karl Marx Friedrich Engels Gesamtausgabe (MEGA) IV/32: Die Bibliotheken Von Karl Marx Und Friedrich Engels (Amsterdam: Akademie Verlag, 1999), p. 355.

14 Smolnski, ‘Karl Marx and Mathematical Economics’, op. cit., pp. 1200–1201.

15 McClellon Woodford, ‘Russians in the IWMA: The Background’, in Fabrice Bensimon et al. (eds) “Arise Ye Wretched of the Earth”: The First International in a Global Perspective (Boston: Brill, 2018), p. 194.

16 Karl Marx, Karl Marx Friedrich Engels Gesamtausgabe (MEGA) IV/32: Die Bibliotheken Von Karl Marx Und Friedrich Engels (Amsterdam: Akademie Verlag, 1999), pp. 184–187.

17 S.T. Turin, ‘Nicholas Chernyshevsky and John Stuart Mill’, The Slavonic and East European Review, 9:25 (1930), p. 32.

18 Natasha Grigorian, ‘Thomas Malthus and Nikolai Chernyshevsky: Thought Experiments an Visions of the Future’, Whatif Wasärewenn 2014, https://cms.uni-konstanz.de/fileadmin/archive/dfg-what-if/index.php%3FeID=tx_nawsecuredl&u=0&g=0&t=1519822704&hash=9d5fa3d1d42458737ddf8cf7ed36e808b36f8732&file=fileadmin%252F_migrated%252Fcontent_uploads%252FPreprint_Series_5.pdf, p. 7.

19 Karl Marx, ‘The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte’, in Karl Marx Frederick Engels Collected Works, Volume 11 (Moscow: Progress Publisher, 1979), p. 187.

20 David Ryazanov, ‘The Discovery of the Draft (1924)’, in Teodor Shannin (ed.) Late Marx and the Russian Road: Marx and ‘the Peripheries of Capitalism’ (New York: Monthly Review Press, 1983), p. 129.

21 Regina Roth, ‘Concepts in Examining the Legacy of Karl Marx’, The European Journal of The History of Economic Thought, 25:5 (2018), p. 758 and pp. 771–777.

22 Karl Marx, ‘Confessions’, in Teodor Shannin (ed.) Late Marx and the Russian Road: Marx and ‘the Peripheries of Capitalism” (New York: Monthly Review Press, 1983), p. 140.

23 Ludo Cuyvers, ‘Why Did Marx’s Capital Remain Unfinished? On Some Old and New Arguments’, Science & Society 84:1 (2020), pp. 19–31.

24 Gareth Stedman Jones, Karl Marx: Greatness and Illusion (London: Penguin Books, 2017), p. 419.

25 Karl Marx, Karl Marx Friedrich Engels Gesamtausgabe (MEGA) IV/31: Naturwissenschaftliche Exzerpte Und Notizen Mitte 1877 Bis Anfang 1883 (Amsterdam: Akademie Verlag, 1999), p. 633.

26 Karl Marx, Capital: A Critique of Political Economy, Vol. 1 transl. Ben Fowkes (London: Penguin Books, 1990), p. 781 n. 11.

27 Marcello Musto, ‘Review Essay: The Rediscovery of Karl Marx’, International Review of Social History, 52:3 (2007), pp. 477–498; ‘Marx is Back: The Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA) Project’, Rethinking Marxism, 22:2 (2010), pp. 290–291; ‘New Profiles of Marx after the Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2)’, Contemporary Sociology, 45:5 (2020), p. 416.

28 Karl Marx, ‘Outline of the Critique of Political Economy [Grundrisse], Second Instalment’, in Karl Marx Frederick Engels Collected Works, Volume 29 (Moscow: Progress Publisher, 1979), p. 90; Amy E Wendling, ‘Technology and Science’, in Marcello Musto (ed.) The Marx Revival: Key Concepts and New Interpretation (Cambridge: Cambridge University Press, 2020), p. 367.

29 Michael R. Krätke, ‘Capitalism’, in Marcello Musto (ed.) The Marx Revival: Key Concepts and New Interpretation (Cambridge: Cambridge University Press, 2020), p. 11.

30 Johann Wolfgang von Goethe, Faust: Parts One and Two (31st ed.) (Chicago: William Benton, 1989), p. 45.

 

Categories
Reviews

Juan Dal Maso, Outras Palavras. Jornalismo de profundidade e pós-capitalismo

O livro Karl Marx’s Writings on Alienation, editado e introduzido por Marcello Musto, publicado este ano pela editora britânica Palgrave Macmillan, reúne uma seleção de textos de Marx sobre a temática da alienação.

O tema parece particularmente pertinente em um contexto em que a precarização das condições de vida e a generalização do teletrabalho durante a pandemia voltaram a pôr em discussão os efeitos do processo de produção (em sentido amplo, não só industrial) tem sobre a vida da classe trabalhadora em seus múltiplos aspectos, começando pelo impacto sobre o tempo livre. O fenômeno da “great resignation” ou “Big Quit” — ou seja, a renúncia em massa aos trabalhos mal pagos e que não asseguram condições básicas de segurança e higiene, nos Estados Unidos — também é parte deste panorama, a que se soma a onda de greves conhecida como “Striketober”, e outros processos de luta da classe trabalhadora em todo o mundo.

O livro está organizado em duas partes. A primeira consiste no estudo introdutório de Marcello Musto, intitulado “Alienation Redux: Marxian perspectives”. Este texto apresenta as características principais do tratamento da questão da alienação em Marx, com as respectivas mudanças à medida que avança em sua trajetória teórica, assim como discute as diversas leituras da questão em outras tradições e em diversas vertentes do marxismo no século XX.

A segunda parte do livro é composta de um conjunto de escritos de Marx, organizados em três seções. A seção “Early Political and Philosophical Writings” (“Primeiros Escritos Políticos e Filosóficos”) contém textos de 1844 a 1856, que incluem passagens dos Manuscritos econômico-filosóficos de 1844, A Sagrada Família e A ideologia alemã, entre outros. Em seguida, há uma seção com textos dos Grundrisse e seu manuscrito sobre a economia política de 1861-1863, assim como Teorias da mais-valia. A última seção compõe-se de textos preparatórios d’O capital e passagens do próprio Capital, incluindo fragmentos dos manuscritos de 1863-1865 e do capítulo VI, inédito.

Através dessa seleção de textos, pode-se ter uma ideia clara do tratamento da problemática da alienação e seu lugar no pensamento de Marx. Neste artigo, repassaremos os principais argumentos apresentados por Musto na Introdução.

No princípio, Hegel
O primeiro tratamento sistemático da questão da alienação aparece em Hegel, especialmente em sua Fenomenologia do espírito. No caso de Hegel, a questão estava relacionada com uma teoria idealista do espírito que se objetiva na realidade, dando lugar a uma separação entre sujeito e objeto que logo seria superada por meio da conquista da identidade entre ambos. Mas também tinha certas margens materialistas, destacando a importância do trabalho como forma de objetivação da atividade humana. No entanto, ao não ter uma concepção suficientemente clara da especificidade do trabalho sob o capitalismo, Hegel identificou alienação e objetivação (ou seja, a atividade que produz ou modifica objetos materiais distintos do sujeito e das ideias).

Ludwig Feuerbach retomou a categoria para fazer referência ao fenômeno religioso e explicar suas bases materialistas. Marx utilizou pouco o termo nos trabalhos publicados durante sua vida e em geral o conceito foi ignorado pelo marxismo até a aparição de História e consciência de classe, de György Lukács.

Redescobertas e distorções
Em sua célebre obra de 1923, Lukács retomou o argumento da alienação, utilizando o termo “reificação”, com o qual explicava o fato de que a atividade produtiva se apresentava ao trabalhador como algo objetivo e independente de sua vontade. Essa visão se inclinava, por influência de Hegel, a assimilar a alienação com a objetivação e não é fortuito que a ideia de proletariado como “sujeito-objeto idêntico da história” tenha sido central para Lukács, dada a tendência a conceder ao tema um recorte filosófico mais amplo do que a que se podia depreender das obras de Marx publicadas até aquele momento. Mais apegado ao marxismo clássico e distante da teoria do sujeito-objeto idêntico, Isaak Ilich Rubin pôs no centro de sua explicação da teoria marxista do valor a questão do fetichismo da mercadoria, não como um problema da consciência mas sim como um processo social necessário da economia capitalista, relacionado com o caráter privado da produção para o mercado. Mas sua obra A teoria marxista do valor manteve-se praticamente desconhecida fora da URSS até os anos 1970, quando foi traduzida para o inglês.

A publicação em 1932 dos Manuscritos econômico-filosóficos de 1844 de Marx foi o evento que deu impulso aos debates sobre o conceito de alienação, tanto para quem investigava o pensamento de Marx como entre diversas tendências da filosofia e das ciências sociais, assim como em certos setores militantes, junto com as leituras em chave humanista do pensamento de Marx.

Nos Manuscritos, Marx definia a alienação em termos de um processo pelo qual o produto do trabalho se tornava um objeto externo para o trabalhador, mas também com um poder que se voltava contra ele como algo estranho e hostil, e assinalava quatro aspectos da alienação do trabalhador na sociedade burguesa: 1) em relação ao produto de seu trabalho; 2) em relação à sua atividade laboral, que percebe como algo direcionado contra ele; 3) em relação a seu ser genérico (de seu próprio corpo e faculdades físicas e espirituais); 4) em relação aos demais seres humanos.

Enquanto para Hegel a alienação era algo inerente à objetivação, Marx a concebia como uma característica específica do trabalho sob o capitalismo. Por essa razão, também não seria consistente reler os Manuscritos na chave de uma crítica da alienação humana em geral, independentemente da questão de classe. Aclaremos de passagem que em Hegel havia uma concepção de autoprodução do ser humano pelo trabalho, que se faz patente em sua célebre dialéctica do senhor e do escravo, questão que estava relacionada com suas leituras da economia política britânica e que Marx reivindicava em sus Manuscritos. Marx, porém, assinalava que esses acertos do pensamento de Hegel sobre a questão do trabalho permaneciam subordinados a uma concepção na qual a análise da alienação se centrava na alienação do pensamento abstrato, que se resolvia em uma superação da objetividade, razão pela qual considerava mais adequada a solução de Feuerbach na direção do materialismo, embora este tivesse uma leitura pouco sofisticada de Hegel.

Musto sintetiza bem os alcances e limitações deste texto de Marx:

Sublinhar a importância do conceito de alienação nos Manuscritos econômico-filosóficos de 1844 para uma melhor compreensão do desenvolvimento de Marx não pode significar colocar um véu de silêncio sobre os enormes limites deste texto juvenil. Seu autor apenas havia começado a assimilar os conceitos básicos da economia política, e sua concepção de comunismo não era mais que uma síntese confusa dos estudos filosóficos que havia realizado até então. Por mais cativantes que sejam, sobretudo pela forma em que combinam ideias filosóficas de Hegel e de Feuerbach com uma crítica da teoria econômica clássica e uma denúncia da alienação da classe trabalhadora, os Manuscritos econômico-filosóficosde 1844 são apenas uma primeira aproximação, como se depreende de sua vaguidade e ecletismo. Lançam uma luz importante sobre o curso que tomou Marx, mas uma enorme distância os separa ainda dos temas e o argumento não só da edição completa de 1867 do Primeiro Livro de O Capital, como também de seus manuscritos preparatórios, um deles publicado, que redigiu desde fins da década de 1850. À diferença de análises que ou distinguem com ênfase um rotulado “jovem Marx” ou tentam forçar a existência de uma ruptura teórica em sua obra, as leituras mais incisivas do conceito de alienação nos Manuscritos econômico-filosóficos de 1844 souberam tratá-los como uma etapa interessante, mas apenas inicial, na trajetória crítica de Marx. Se não tivesse continuado suas investigações, e ao invés disso tivesse ficado com os conceitos dos manuscritos de Paris, provavelmente teria sido reduzido a ocupar um lugar ao lado de Bruno Bauer (1809-1882) e Feuerbach nas seções de manuais de filosofia dedicadas à esquerda hegeliana [1].

Posteriormente, Musto reconstrói e discute outras concepções da alienação, características do século XX, entre as quais destaca a de Heidegger, com sua ideia de “estado de decadência” ligada à perda da autenticidade do ser na experiência do mundo, muito distanciada da questão tal como fora tratada por Marx. Em Marcuse, Musto assinala uma identificação de alienação e objetivação, assim como um deslocamento da questão da liberação do trabalho para a da libido; enquanto que em Adorno e Horkheimer a alienação aparece como um estranhamento relacionado com o controle social e a manipulação da cultura de massas. Outra leitura como a de Erich Fromm, influenciada pela psicanálise, retomou a questão da alienação como algo característico da experiência subjetiva individual, enquanto as releituras existencialistas e neo-hegelianas da questão, de Sartre a Jean Hippolyte, a apresentarão como algo característico da experiência da autoconsciência humana ao longo de toda a história.

As leituras existencialistas, e outras como a de Hannah Arendt, tomavam somente a questão da “autoalienação” ou alienação do indivíduo em relação aos demais seres humanos, sem levar em consideração os demais aspectos assinalados por Marx em sua crítica inicial da economia capitalista.

Entre as posições marxistas dos anos pós-Segunda Guerra que discutiram sobre os Manuscritos, Musto destaca três: 1) as que o consideravam um texto de transição sem maior importância; 2) as que separam o “Jovem Marx” do “Marx Maduro”, tomando partido por um ou outro, em leituras que contrapõem os Manuscritos a O capital; 3) as que veem uma continuidade em toda a trajetória teórica de Marx, outorgando-lhe uma espécie de unidade monográfica através da questão da alienação.

Musto assinala a unilateralidade dessas três posições, afirmando a importância de assentar terreno firme no que se refere à interpretação da obra de Marx, a partir da constatação de como se modifica a questão da alienação em sua relação com a compreensão da economia capitalista e a subsequente elaboração da crítica da economia política, diferenciando-a ainda de outras posições que surgiram nos anos 1960, como as de Guy Debord, Jean Baudrillard, ou a partir do lado conservador da sociologia norte-americana.

Entre a desalienação e a autonomia
A questão da alienação esteve presente em importantes debates do marxismo durante o século XX. Neste caso, interessa comentar dois, nos quais Musto se detém especialmente, sem que se deixe de considerar que estão contidos no percurso que traça. Um caso importante de apropriação da temática da alienação foi o dos comunistas dissidentes dos países do Leste. Buscaram apoiar-se nas leituras dos Manuscritos econômico-filosóficos, e mais em geral na crítica de Marx à alienação e ao fetichismo da mercadoria, para fazer uma crítica do estalinismo em diversos níveis, especialmente contra o sistema de governo baseado na burocracia e na vigilância policial, o produtivismo e os métodos “despóticos” nas fábricas e a promoção de uma concepção acrítica da realidade. Casos como os de Karel Kosik com sua Dialética do concreto, Mihailo Markovic com sua Dialética da práxis ou Gajo Petrovic com seu Marxismo contra stalinismo são representativos desse tipo de leitura, com suas diferenças e pontos de contato. Com a queda do estalinismo, poderia parecer que sejam reflexões anacrônicas ou demasiado específicas, mas acredito que essa visão seria um erro. Qualquer discussão sobre como tem que ser o socialismo implica um balanço e uma crítica do estalinismo e aí, além do legado teórico, programático e político de Trotsky e da Oposição de Esquerda, também podem fazer seu aporte aqueles que tiveram que enfrentar o estalinismo a partir de uma “volta a Marx” que lhes aparecia naquele momento como única alternativa próxima, diante da falta de continuidade das tradições oposicionistas em razão da repressão.

A outra grande vertente relacionada com a recusa da alienação, embora sem utilizar o conceito da mesma forma que os marxismos humanistas, é a do operaísmo, primeiro, e posteriormente a do autonomismo, que segue tendo peso nos debates atuais. Próxima em suas origens às leituras de Galvano Della Volpe, essa tradição foi sempre reativa às leituras hegelizantes do marxismo. Mas também sustentava uma concepção distinta da proposta no marxismo clássico sobre a relação entre a luta de classes e o avanço tecnológico. Para o operaísmo, como sintetizava Mario Tronti em Operários e Capital, o desenvolvimento capitalista era consequência da luta da classe operária. Essa visão relativizava de maneira sutil o caráter “estranho e hostil” do processo de produção para o trabalhador e enfatizava o desenvolvimento da conflitividade fabril contra o comando capitalista do trabalho. Posteriormente, Antonio Negri, influenciado pelo pós-estruturalismo e as teorias do “capitalismo cognitivo”, fez uma releitura desses temas, amplificando a noção de general intellect proposta por Marx em seu fragmento sobre as máquinas (do qual incluem-se passagens nessa compilação) para uma potência que se instala como trabalho afetivo, comunicativo e cognitivo. Contraditoriamente, essa posição termina em uma reivindicação da progressividade do desenvolvimento capitalista menos crítica que a de Marx, já que este assinalava a contradição entre os avanços da ciência e a técnica e o modo de produção capitalista, como expressão da contradição de classe caracterizada pela extração de mais-valor e a impossibilidade de liberar a força de trabalho sem mudar o sistema por meios revolucionários. Voltemos a Marx, para ver como pensou este problema.

Alienação e exploração capitalista
Em O capital e seus manuscritos preparatórios, assim como no capítulo VI inédito, Marx desenvolve a noção de alienação muito mais ligada a uma teoria mais clara da exploração capitalista e a extração de mais-valia.

Assinala Musto:

Até finais da década de 1850, não houve mais referências à teoria da alienação nas obras de Marx. Depois da derrota das revoluções de 1848, ele viu-se forçado a exilar-se em Londres, onde, uma vez instalado, concentrou todas as suas energias no estudo da economia política e, aparte alguns muito breves trabalhos de temas históricos, não publicou outro livro. Quando começou a escrever sobre economia outra vez, de todo modo, em seus Elementos fundamentais para a crítica da Economia Política (1857-1858), mais conhecidos como Grundrisse, mais de uma vez utilizou o termo “alienação”. Este texto retomou em vários aspectos as análises dos Manuscritos econômico-filosóficos de 1844, embora cerca de uma década de estudo na Biblioteca do Museu Britânico lhe tenha permitido torná-los consideravelmente mais profundos [2].

Nos Grundrisse, Marx relaciona diretamente a questão da alienação com a do intercâmbio de mercadorias, assim como no capítulo VI inédito de O capital faz referência ao processo de personificação das coisas e coisificação das pessoas. Mas avança mais ainda propondo que o capital subordina a seu próprio interesse não apenas a atividade imediata do trabalhador como também o processo de cooperação na produção, os avanços científicos e tecnológicos aplicados à produção e à melhora e desenvolvimento do maquinário. Essas questões entram também em jogo quando Marx define em O Capital o fenômeno do fetichismo da mercadoria.

Marx explica o fetichismo da mercadoria como um processo necessário da produção capitalista:

Esse caráter fetichista do mundo das mercadorias se origina, como a análise precedente demonstrou, na peculiar índole social do trabalho que produz mercadorias. Se os objetos para o uso se convertem em mercadorias, isso se deve unicamente a que são produtos de trabalhos privados exercidos independentemente uns dos outros. O complexo desses trabalhos privados é o que constitui o trabalho social global. Como os produtores não entram em contato social até que intercambiam os produtos de seu trabalho, os atributos especificamente sociais desses trabalhos privados não se manifestam exceto no marco desse intercâmbio. Em outras palavras: de fato, os trabalhos privados não alcançam realidade como partes do trabalho social em seu conjunto, exceto por meio das relações que o intercâmbio estabelece entre os produtos do trabalho e, através dos mesmos, entre os produtores. A estes, portanto, as relações sociais entre seus trabalhos privados os colocam manifestamente como o que são, vale dizer, não como relações diretamente sociais travadas entre as pessoas mesmas, em seus trabalhos, senão pelo contrário como relações próprias de coisas entre as pessoas e relações sociais entre as coisas. É apenas em seu intercâmbio em que os produtos do trabalho adquirem uma objetividade de valor, socialmente uniforme, separada de sua objetividade de uso, sensorialmente diversa. Tal divisão do produto laboral em coisa útil e coisa de valor só se efetiva, na prática, quando o intercâmbio já tenha alcançado a extensão e relevância suficientes para que se produzam coisas úteis destinadas ao intercâmbio, de modo que já em sua produção mesma se tenha em conta o caráter de valor das coisas. A partir desse momento, os trabalhos privados dos produtores adotam de maneira efetiva um duplo caráter social. Por um lado, enquanto trabalhos úteis determinados, têm que satisfazer uma necessidade social determinada e com isso provar sua eficácia como partes do trabalho global, do sistema natural caracterizado pela divisão social do trabalho. Por outro lado, apenas satisfazem as variadas necessidades de seus próprios produtores na medida em que todo trabalho privado particular, dotado de utilidade, é passível de intercâmbio por outra classe de trabalho privado útil, e portanto lhe é equivalente. A igualdade de trabalhos toto coelo [totalmente] diversos só pode consistir em uma abstração de sua desigualdade real, na redução ao caráter comum que possuem enquanto gasto de força humana de trabalho, trabalho abstratamente humano. O cérebro dos produtores privados reflete esse duplo caráter social de seus trabalhos privados somente nas formas que se manifestam no movimento prático, no intercâmbio de produtos: o caráter socialmente útil de seus trabalhos privados, pois, só o reflete sob a forma de que o produto do trabalho tem que ser útil, e precisamente sê-lo para outros; o caráter social da igualdade entre os diversos trabalhos, apenas sob a forma do caráter de valor que é comum a essas coisas materialmente diferentes, os produtos do trabalho.

A figura do fetichismo da mercadoria reúne os temas tratados por Marx em seus escritos anteriores sobre a alienação, só que os complexifica. Nos Manuscritos, o eixo estava posto no processo pelo qual o trabalho, os produtos do trabalho e as demais pessoas se tornavam para o trabalhador algo estranho e hostil, com o que Marx enfatizava a crítica da desumanização imposta pela propriedade privada. Em O capital, Marx mantém essa ideia de que o processo de trabalho e seus produtos aparecem para o trabalhador como algo alheio e independente de sua vontade, assim como sua relação com outras pessoas se estabelece através da relação mercantil, mas vinculada mais concretamente com a questão da exploração. A separação da classe trabalhadora em relação aos meio de produção, que a ele se mostram como algo alheio, é o prerrequisito da extração do mais-valor, dado que os trabalhadores “livres” devem vender sua força de trabalho aos capitalistas e nesse processo produzem o valor necessário para pagar seus próprios salários e o mais-valor que estão na base da ganância capitalista.

Voltemos ao argumento de Musto:

Dois elementos nesta definição marcam uma clara linha divisória entre a concepção de alienação de Marx e a sustentada pela maior parte dos autores sobre os quais estivemos discutindo. Primeiro, Marx concebe o fetichismo não como um problema individual mas como um fenômeno social, não como um assunto da mente mas como um poder real, uma forma particular de dominação, que se estabelece na economia capitalista como resultado da transformação dos objetos em sujeitos. Por essa razão, suas análises da alienação não se limitam ao mal-estar dos homens e das mulheres individuais, mas se estendem a todos os processos sociais e as atividades produtivas que lhes são subjacentes. Segundo, para Marx o fetichismo se manifesta em uma precisa realidade histórica da produção, a realidade do trabalho assalariado; não é parte da relação entre as pessoas e as coisas como tal, e sim mais propriamente a relação entre os seres humanos e uma forma particular de objetividade: a forma-mercadoria [3].

Tanto nos Grundrisse como em O capital, Marx já tem uma visão muito mais complexa do capitalismo e portanto uma compreensão materialista muito mais clara do fenômeno da alienação. Faz-se mais complexa sua visão da sociedade e da mudança revolucionária. Daí que, em O capital, Marx assinale que o capitalismo se apropria de conquista da ciência, da técnica e da organização do trabalho em seu próprio benefício, mas ao mesmo tempo cria condições para o comunismo, tais como a cooperação no processo de trabalho, o desenvolvimento e a aplicação de tecnologias, a apropriação das forças da natureza úteis para a produção, a criação de maquinaria que somente se pode empregar em comum por vários trabalhadores, a economização dos meios de produção e a tendência a criar um mercado mundial.

Por que é necessário o comunismo
Esse livro é uma boa contribuição para se introduzir o tema da alienação em Marx e, também, para se chegar a uma compreensão clara dos alcances e limites que tem em seu tratamento.

Musto debate contra aqueles que retiram importância da questão, assim como contra aqueles que dizem que é o tema principal da teoria de Marx, e assinala que a reflexão sobre o problema se torna muito mais clara e sólida na medida em que Marx tem uma melhor compreensão do funcionamento do capitalismo.

Mas ao mesmo tempo põe essa argumentação em função de explicar o pensamento político revolucionário de Marx. A alienação não é um problema do ser humano em geral, nem da consciência individual nem de toda forma de objetivação em abstrato. Por isso, o enfoque de Marx mostra o processo contraditório entre a criação de condições para a construção de uma sociedade comunista em base ao desenvolvimento das forças produtivas e a orientação da produção e reprodução em direção à extração de mais-valor e realização da ganância capitalista.

O capitalismo cria as condições necessárias para a luta pelo comunismo, mas não mais que isso. Deve ser subvertido através da revolução socialista, vencendo a resistência das classes exploradoras e opressoras, para estabelecer um regime social baseado na cooperação, na propriedade coletiva e na busca das mais amplas liberdades para as pessoas.

______________

[1] Karl Marx’s Writings on Alienation. Edited and introduced by Marcello Musto, Palgrave Macmillan, 2021, p. 21.

(Buenos Aires, 1977) Integrante do Partido dos Trabalhadores Socialistas desde 1997, é autor dos livros O marxismo de Gramsci (2016), traduzido para o português e o italiano, Hegemonía y lucha de clases (2018), traduzido para o inglês, e Althusser y Sacristán (2020), coescrito com Ariel Petruccelli.

Categories
Reviews

Babak Amini, Critical Sociology

Marcello Musto, one of the leading forces behind the recent revival of studies on Karl Marx, has produced yet another rigorous, insightful, and cohesive edited work. The book brings together some of the most renowned and innovative scholars in the world on topics that are urgently relevant to our contemporary situation. It engages with issues as broad as gender and social reproduction, ecology and migration, and Marxian visions of alternatives to capitalism. This volume is as much about rethinking alternative interpretations of Marx’s ideas as it is about their relevance to the question of alternatives to capitalism. To remain within the confines of this review, I will focus only on seven of the thirteen contributions in the book.
Himani Bannerji begins her chapter, ‘The Factory and the Family as Spaces of Capital’, with a familiar critique of family as a fundamental element for the reproduction of capital that is systematically made invisible and held to function mostly on the back of the unpaid labour of women. Bannerji then shows how her interpretation of Marx’s critique of capitalism perfectly accommodates this critique of family. She conceives of the fundamental relation between the family and the factory in Marx based on an expanded definition of ‘mode of production’ as a social rather than a mere economic relation. She illustrates the connection between family and class, consequently presenting the family as yet another space of class struggle just like the factory as integral parts of the reproduction of capitalist social relation. However, the chapter falls short of exploring the internal dynamics of class struggle within that space and in relation to the larger sphere of power struggle articulated in either class or non-class terms. Notably, the specific ways in which gender dynamics influence class struggle within and outside the family remains undertheorized in this chapter.
The role of gender in the reproduction of capitalist social relation is the core of Silvia Federici’s chapter, ‘Marx on Gender, Race, and Social Reproduction: A Feminist Perspective’. Less sympathetic than Bannerji towards Marx’s approach to social reproduction, Federici claims that Marx’s critique of political economy is still ‘written from a male viewpoint’ (p. 29). This is despite her acknowledgment of the generative quality of Marx’s ideas for feminism and his clear stance against the subjugation of women. Federici argues that Marx does not consider the gender question as structurally fundamental to the capitalist organization of production and the specific ways in which women are exploited. Federici draws parallels with Marx’s treatment of ‘race’ in his analysis but underscores where this breaks down particularly regarding Marx’s differential stance towards ‘race’ as integral to the working-class struggle. The chapter does not however engage with Marx’s manuscripts after the publication of Capital. This leaves open the question of the extent to which Marx began to incorporate the question of gender into his analysis more systematically as he did with regards to ‘race’ in the last fifteen years of his life.
The second part of the book turns to the socio-ecological question. Kohei Saito’s chapter, ‘Primitive Accumulation as the Cause of Economic and Ecological Disaster’, demonstrates the foundation of critical ecology in Marx’s analysis, particularly in Capital. Saito centers his interpretation on Marx’s conception of ‘primitive accumulation’ of capital and shows how the economic and the ecological are structurally linked in his framework. Accordingly, Marx’s conception of labour as a process between workers and nature lays the ground for understanding capital’s simultaneous exploitation of workers and nature. It is under capitalism that social and natural wealth appears as an immense collection of commodities – i.e. the commodification of labor-power and nature. Saito explains why Marx’s conception of communism is still sensitive to ‘natural scarcities’ while rejecting the ‘artificial scarcities’ produced by capital in its commodification of nature.
The core question of Gregory Claeys’s chapter, ‘Marx and Environmental Catastrophe’, is how socialists should come to terms with the current patterns of consumption, while recognizing the finite resources of our planet, and conceive of ‘some compensatory advantage’ (p. 121) to make their transformative project palatable to the middle classes for their support. Claeys argues that there is an ambiguity in Marx’s conception of needs in his rejection of slavish devotion to satisfying them and the limitless expansion of their fulfillment after the socialist revolution. He provides a historical overview of the transformation of consumption in the USSR and their resemblance to the West in seeing consumption as a byproduct of industrialization. Therefore, he calls for a rethinking of consumption. However, the complex process of building class power needed for such transformation is effectively replaced by a series of policy proposals, some of which are egalitarian (e.g. reduction of work time and increasing public luxury) while others seem strangely autocratic (e.g. legislation against fashion advertisement, and reduction of the population). The democratization of economic relations is dealt with in passing towards the end of the chapter.
Razmig Keucheyan, building heavily on André Gorz and Agnes Heller’s works, argues that a radical theory of needs is essential for our conception of overcoming capitalism. He holds that a radical theory of needs can lead us to a critique of capitalist destruction of nature. Keucheyan argues while capitalism increasingly provides the material basis necessary for the possibility of realizing ‘radical needs’ (loving, being loved, creativity, autonomy, etc.), it also prevents their actual realization as its development intensifies the process of commodification and therefore alienation in society. It is in the unfulfillment of these radical needs despite their growing material possibility that Keucheyan sees the seed of a revolutionary transformation of capitalism. Towards the end of the chapter, Keucheyan switches the focus to the sphere of production by arguing that ‘it is production – that is capitalist production – which determines needs’ (p. 139). Such a surprisingly deterministic account of the primacy of production overlooks the complex ways in which consumption and production are reciprocally linked in capitalism. It is also confused about the supposed locus of revolutionary transformation: among the affluent consumers whose satisfaction of radical needs has become increasingly hindered by the development of capitalism (p. 137), or among the producers whose critical position supposedly gives them constitutive power over the sphere of consumption (p. 140). The consideration of how transformative projects would impact different spheres of society is critical to carrying out a successful counter-hegemonic movement. However, this requires a nuanced understanding of the asymmetrical codetermination of these spheres – and in that not just in the Global North but in their combined and uneven development throughout the world.
David Norman Smith’s chapter, ‘Accumulation and its Discontents: Migration and Nativism in Marx’s Capital and Late Manuscripts’, shows how Marx was engaged in a radical expansion of his framework to incorporate an entangled history of capitalist development. Smith paints an astonishing picture of how the many different threads that Marx was following at least in the last two decades of his life, including his studies on anthropology, natural sciences, colonialism, global migration, dynamics of racism, and subaltern resistance, were all pieces of a coherent set of objectives that Marx had foreseen in advancing his critique of capitalism. While highlighting where Marx engages in elaborations, revisions, and corrections of his ideas, Smith illustrates a clear continuity between Marx’s late manuscripts and his earlier ideas. The chapter is particularly relevant to our contemporary predicament amidst mass migration, rising xenophobia, and racist policies. It explains how Marx, in his uncompromising commitment to working-class emancipation, made sense of the dynamics of racism and patterns of migration within the working class and their connection to the global dynamics of capitalism and colonialism.
The last part of the book explores the communist alternative to capitalism. Michael Brie’s chapter, ‘Uniting Communism and Liberalism: An Unsolved Task or a Most Urgent Necessity?’, explores the reasons behind the failure of the past experiences with 20th-century communism. He traces the failure of those movements in their ‘inability to do justice to the double demand of preserving the liberal heritage and implementing solidarity, communist objective’ (p. 314). The chapter traces the development of Marx’s solution to ‘the contradiction between the freedom of individuals and the sociality of their conditions of life’ (p. 324) that concerns any complex society towards his vision of communism as the association of free individuals. Brie argues that despite its elegance, it is effectively a deflection of this fundamental contradiction, with serious consequences for individual and civil liberties under communism. But in his attempt to offer the outlines of a solution, Brie falls back on an orthodoxy, arguably rejected by Marx himself, that separates socialism and communism, and reserves socialism as a mediation between communism and liberalism. This framework raises liberalism to a status with regards to individual and civil liberties that is unduly both in its theory and history. I believe Marx has much to offer concerning individual and civil freedoms in a democratic socialist/communist society. He succeeds in transcending the logical contradictions (not to mention the historical incoherency) of liberalism without scarifying its democratic elements – which within the liberal framework remain essentially unfulfilled. The reasons behind the colossal failure of much of the actually-existing socialism to uphold and enhance those essential freedoms should be sought elsewhere.
Overall, the contributions of this book illustrate the frontiers of Marxist scholarship on the most relevant topics of our time. Their innovative interpretations of Marx’s work, especially in the light of the publication of previously unknown manuscripts, question some of the most entrenched orthodoxies and demonstrate the relevance of Marx’s ideas for critical examination of capitalism and visions of alternative social relation.

Babak Amini
London School of Economics and Political Science, UK

Categories
TV

Vico & Marx (Talk)

Categories
Interviews

Marx definiu o Estado como um poder de servidão social e uma força que impede a plena emancipação do indivíduo

A publicação em espanhol do livro de Marcello Musto, Karl Marx, 1881-1883. A última viagem do mouro (México, Siglo XXI, 2020) e sua recente tradução para o catalão (L’últim Marx. Uma biografia política, Tigre de Paper, 2021) reabriram o debate sobre o último período da vida e obra de Marx. A boa recepção deste livro em vários países – publicado em italiano em 2016, já traduzido em 15 idiomas – parece mostrar um interesse renovado por novas leituras da obra do revolucionário alemão. Entrevistamos Marcello Musto, autor de vários livros sobre a obra de Marx e professor de Sociologia na York University (Toronto).

 

Qual você acha que é a razão para esse retorno à obra de Marx no início do século XXI? E por que se concentrar agora no último período de sua vida?

Nos últimos anos de sua vida, Marx mergulhou em muitas questões que, embora muitas vezes subestimadas, ou mesmo ignoradas pelos estudiosos de sua obra, são de crucial importância para a agenda política de nosso tempo. Entre elas estão a ecologia, a liberdade individual na esfera econômica e política, a emancipação de gênero, a crítica ao nacionalismo e as formas de propriedade coletiva não controladas pelo Estado.

Além disso, Marx investigou minuciosamente as sociedades extra-europeias e se manifestou inequivocamente contra os estragos do colonialismo. É errado sugerir o contrário. Isso ficou evidente graças aos manuscritos inacabados de Marx, recentemente publicados pela edição histórico-crítica de suas obras completas – o Marx-Engels Gesamtusgabe (MEGA 2) –, apesar do ceticismo que ainda está na moda em certos setores acadêmicos. Assim, trinta anos após o fim da União Soviética, é possível ler um Marx muito diferente do teórico dogmático, economicista e eurocêntrico que foi criticado, durante tantos anos, por aqueles que não leram sua obra ou fizeram então apenas superficialmente.

Quase todas as biografias intelectuais de Marx publicadas até hoje deram peso excessivo ao exame de seus primeiros escritos. Por muito tempo, a dificuldade de examinar os estudos dos últimos anos de sua vida impediu o conhecimento das importantes conquistas que alcançou. Todos os biógrafos de Marx dedicaram pouquíssimas páginas à sua atividade após a dissolução da Associação Internacional dos Trabalhadores em 1872, e quase sempre usaram o título genérico de “ultima década” para resumir essa parte de sua existência, em vez de investigar no que ele realmente fez durante esse período. Meu livro visa ajudar a preencher essa lacuna.

 

Colocando o foco no “último Marx”, o que seus cadernos contribuem sobre as sociedades pré-capitalistas e seus estudos etnológicos?

Entre 1881 e 1882, Marx fez notável progresso teórico em relação à antropologia, modos de produção pré-capitalistas, sociedades não-ocidentais, revolução socialista e concepção materialista da história. Considerou que o estudo de novos conflitos políticos e novos temas e áreas geográficas era fundamental para sua crítica ao sistema capitalista. Isso permitiu que ele se abrisse para novas especificidades nacionais e considerasse a possibilidade de desenvolvimento do movimento comunista de maneiras diferentes do que havia pensado anteriormente.

Os chamados Cadernos Antropológicos de 1881 – que são uma coleção de resumos anotados do livro Ancient Society (1877) do antropólogo americano Lewis Morgan e outros textos de história e antropologia – representam uma das investigações mais significativas do período final de sua vida. Esse trabalho permitiu a Marx adquirir informações particulares sobre as características sociais e instituições do passado mais remoto, que ainda não estavam em seu poder quando publicou O capital em 1867. Marx não se preocupava com a antropologia por mera curiosidade intelectual, embora o fizesse com uma intenção primorosamente teórico-política. Ele queria reconstruir, com base em um conhecimento histórico correto, a sequência com que, no decorrer do tempo, os diferentes modos de produção se sucederam. Isso serviu também para dar fundamentos históricos mais sólidos à possível transformação do tipo comunista de sociedade.

Perseguindo esse objetivo, Marx dedicou-se ao estudo da pré-história, o desenvolvimento dos laços familiares, a condição da mulher, a origem das relações de propriedade, as práticas comunitárias existentes nas sociedades pré-capitalistas, a formação e a natureza do poder estatal e o papel do indivíduo na sociedade. Entre as considerações mais sugestivas estão suas notas sobre a acumulação de riquezas, onde indicou que “a propriedade privada de casas, terras e rebanhos está ligada à família monogâmica”. Como já havia sido argumentado no Manifesto do Partido Comunista (1848), isso representava o ponto de partida da história como “história da luta de classes”.

Marx também prestou grande atenção às considerações de Morgan sobre a emancipação das mulheres. O antropólogo americano havia afirmado que as sociedades antigas eram mais progressistas do que as contemporâneas em termos de tratamento e comportamento em relação às mulheres. Na Grécia Antiga, a mudança de descendência de linha feminina para masculina era prejudicial à posição e direitos das mulheres e Morgan avaliou esse modelo social de forma muito negativa. Para o autor de Ancient Society, os gregos ainda eram “bárbaros, no auge de sua civilização, no tratamento do sexo feminino. A inferioridade lhes foi incutida como princípio, a ponto de ser aceita como fato pelas próprias mulheres.
Pensando em contraste com os mitos do mundo clássico, nos Cadernos Antropológicos Marx acrescentou um comentário contundente: “A situação das deusas do Olimpo mostra reminiscências de uma posição anterior das mulheres. Mais livre e influente. A sedenta de poder Juno, a deusa da sabedoria que nasceu da cabeça de Zeus.”

 

Talvez o único tópico conhecido do “último Marx” seja o debate sobre a comuna rural russa. É uma amostra do pensamento dialético e anti teleológico de Marx? Quais foram suas principais fontes teóricas nesse caso?

A partir de 1870, depois de ter aprendido a ler russo, Marx começou a estudar seriamente as mudanças socioeconômicas que ocorreram na Rússia. Assim, ocorreu um encontro fundamental com a obra de Nikolai Chernyshevski – a principal figura do populismo (expressão que, no século XIX, tinha um sentido de esquerda e anticapitalista) naquele país. Ao estudar a obra de Chernyshevsky, Marx descobriu ideias originais sobre a possibilidade de que, em algumas partes do mundo, o desenvolvimento econômico tenha contornado o modelo capitalista de produção e as terríveis consequências sociais que ele teve para a classe trabalhadora da Europa Ocidental. Chernyshevski escreveu que qualquer fenômeno social não precisa necessariamente passar por todos os momentos lógicos da vida real de todas as sociedades. Portanto, as características positivas da comuna rural (Obshchina) tinham que ser preservadas, mas só poderiam garantir o bem-estar das massas camponesas se estivessem inseridas em um contexto produtivo diferente. A obschina só poderia contribuir para um estágio incipiente de emancipação social se se tornasse o embrião de uma organização social nova e radicalmente diferente. Sem as descobertas científicas e as aquisições tecnológicas associadas à ascensão do capitalismo, a obschina jamais se transformaria em um experimento verdadeiramente moderno de cooperativismo agrícola. Com base nisso, os populistas propõem dois objetivos para seu programa: impedir o avanço do capitalismo na Rússia e usar o potencial emancipatório das comunas rurais pré-existentes.

Embora isso seja desconhecido para a maioria dos estudiosos de Marx, o trabalho de Chernyshevsky foi muito útil para o autor de O capital. Quando, em 1881, Vera Zasulich lhe perguntou se a obschina estava destinada a desaparecer ou se havia se transformado em uma forma de produção socialista, Marx tinha uma visão muito crítica dos processos de transição das formas comunais do passado para o capitalismo. Por exemplo, referindo-se à Índia, ele afirmou que a única coisa que os britânicos conseguiram foi “arruinar a agricultura nativa e dobrar o número de fomes e sua gravidade” e Marx não considerava o capitalismo uma etapa obrigatória para a Rússia. Ele não achava que a obschina estivesse destinada a ter o mesmo destino que formas semelhantes na Europa Ocidental em séculos anteriores, onde a transição de uma sociedade baseada na propriedade comunal para uma sociedade baseada na propriedade privada havia sido mais ou menos uniforme. Ao mesmo tempo, Marx não alterou seu julgamento crítico sobre as comunas rurais russas e, em sua análise, a importância do desenvolvimento individual e da produção social, para a construção de uma sociedade socialista, permaneceu intacta. Para Marx, as comunas rurais arcaicas não eram um foco mais avançado de emancipação do indivíduo do que as relações sociais que existiam dentro do capitalismo.

 

Este debate tem sido interpretado de várias maneiras. Por exemplo, a partir de uma leitura “terceiro-mundista”, foi proposto um Marx que em seus últimos anos rompe consigo mesmo e muda seu sujeito revolucionário. Qual a sua opinião sobre essas leituras?

Nos rascunhos da carta a Vera Zasulich não há indícios de uma ruptura dramática de Marx com suas posições anteriores, como alguns estudiosos como Haruki Wada e Enrique Dussel pensaram detectar. Tampouco podemos compartilhar a perspectiva dos autores que sugeriram uma leitura de “terceiro mundo” do último Marx, segundo a qual os sujeitos revolucionários não são mais os trabalhadores das fábricas, mas as massas do campo e da periferia.

De acordo com seus princípios teóricos, Marx não sugeriu que a Rússia ou outros países onde o capitalismo ainda era subdesenvolvido tivessem que se tornar o foco principal de uma explosão revolucionária. Tampouco pensava que nações com capitalismo mais atrasado estivessem mais próximas da meta do socialismo do que aquelas caracterizadas por desenvolvimento produtivo mais avançado. Em sua opinião, rebeliões esporádicas ou lutas de resistência não devem ser confundidas com o estabelecimento de uma nova ordem socioeconômica baseada no socialismo. A possibilidade que ele havia considerado em um momento muito particular da história russa, quando surgiram as condições favoráveis ​​para uma transformação progressiva das comunas agrárias, não podia ser elevada ao status de modelo geral. Nem a Argélia dominada pelos franceses nem a Índia britânica, por exemplo, tinham as condições especiais que Chernyshevsky havia identificado, e a Rússia no início da década de 1880 não era páreo para o que poderia acontecer lá na Rússia dos tempos de Lenin. O elemento novo no pensamento de Marx era uma abertura teórica cada vez maior que lhe permitia contemplar outros caminhos possíveis para o socialismo que antes ele não havia considerado seriamente, ou considerado inatingível.

As considerações de Marx sobre o futuro da obschina estão no extremo oposto da equação do socialismo com as forças produtivas, concepção marcada por conotações nacionalistas e simpatias colonialistas presentes na Segunda Internacional e nos partidos social-democratas. Eles também diferem muito do chamado “método científico” de análise social predominante no marxismo-leninismo do século XX.

A ausência de qualquer tipo de esquematismo rígido e a capacidade de desenvolver uma teoria revolucionária dúctil – e nunca separada de seu contexto histórico – é útil não só para uma melhor compreensão do pensamento de Marx, mas também para recalibrar o compasso da ação política de Marx com as forças da esquerda transformadora contemporânea.

 

No final da vida, já bastante doente, Marx fez uma viagem à Argélia, pouco conhecida em sua biografia. O que o olhar de Marx contribui a partir daí?

Em uma tentativa extrema de curar sua doença pulmonar, em busca de um clima temperado, Marx chegou à África em fevereiro de 1882. Ele se estabeleceu por 72 dias em Argel e este foi o único período de sua vida que passou fora da Europa. Quase nenhum biógrafo de Marx prestou atenção especial a essa jornada.

As terríveis condições de saúde impediram Marx de compreender plenamente a realidade argelina. Nem mesmo, como desejava, lhe foi possível estudar as características da propriedade comum entre os árabes. Ele já havia se interessado por esse assunto no curso de seus estudos sobre propriedade agrária e sociedades pré-capitalistas, iniciados em 1879. Escreveu então que a individualização da propriedade da terra, realizada ao longo do domínio francês, não apenas proporcionou um enorme benefício econômico para os invasores, mas também promoveu o objetivo político de destruir os fundamentos da sociedade argelina.

Marx estava muito angustiado por ter que abandonar à força qualquer tipo de atividade intelectual laboriosa. No entanto, apesar de suas doenças, entre as observações mais interessantes que conseguiu resumir nas cartas escritas em Argel, destacam-se as contra o colonialismo europeu. Atacou furiosamente os violentos ultrajes e repetidas provocações dos franceses diante de cada ato de rebelião da população local, sublinhando que, em relação aos danos causados ​​pelas grandes potências na história das ocupações coloniais, os britânicos e os holandeses, eles tinham sido ainda piores.

 

Para concluir: nos últimos anos, Marx continuou a se envolver em polêmica com aqueles que pensam que é possível democratizar o estado capitalista. O que você acha?

No final de sua vida, Marx voltou a estudar a origem e as funções do Estado. Através dos estudos do antropólogo Morgan e criticando o historiador britânico Henry Maine, Marx dedicou-se à análise do papel desempenhado pelo Estado na fase de transição “da barbárie à civilização” e às relações entre o indivíduo e o Estado. As últimas anotações de Marx de propósito estavam em continuidade com suas elaborações mais significativas do passado. Em Sobre a Crítica da Filosofia Hegeliana do Direito Público, de 1843, Marx havia escrito que os franceses estavam certos ao afirmar que “o Estado político deve desaparecer na verdadeira democracia” e em A Guerra Civil na França, publicado em Em 1871, ele havia representado o poder estatal como a “força pública organizada para a escravização social” ou como a “máquina do despotismo de classe”.

Da mesma forma, nos Cadernos Antropológicos de 1881, Marx definiu o Estado como um poder de servidão social e uma força que impede a emancipação plena do indivíduo. Além disso, nesses estudos pouco conhecidos, ele insistia no caráter parasitário e transitório do Estado: “a existência, supostamente suprema e independente, do Estado é apenas uma aparência. O Estado, em todas as suas formas, é uma consequência da sociedade. Mesmo sua aparência não aparece até que a sociedade tenha atingido um certo estágio de desenvolvimento e desaparecerá novamente assim que a sociedade atingir um nível até então inatingido.

Essas reflexões parecem muito distantes do nosso tempo e da necessidade de intervenção do Estado para mitigar o domínio indiscutível do mercado. No entanto, nunca devemos esquecer que a sociedade socialista teorizada por Marx nada tem a ver com o estatismo dos chamados “socialismos reais” do século XX e que Marx sempre dirigiu uma dura crítica contra a esquerda que queria governar contente com fazendo meros paliativos às diretrizes econômicas e sociais do liberalismo. Por esta razão também Marx continua indispensável a todos aqueles que lutam para reconstruir uma alternativa emancipatória, e sua crítica política do comunismo de Estado e socialismos compatíveis com o liberalismo não é menos importante do que sua crítica econômica do modo de produção capitalista.

Categories
TV

El último Marx (Talk)

Categories
Graduate Courses

Selected Topics in Classical and Contemporary Theory

Despite the predictions that consigned it to eternal oblivion, Karl Marx’s thought has returned to the limelight in recent years. Faced with a deep new crisis of capitalism, many are again looking to an author who in the past was often wrongly associated with the Soviet Union, and who was too hastily dismissed after 1989. After the waning of interest in the 1980s and the “conspiracy of silence” in the 1990s, new or republished editions of his work have become available almost everywhere. The literature dealing with Marx, which all but dried up twenty-five years ago, is showing signs of revival in many countries.
Marx’s writings are presently being published in German under the auspices of the Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA²) project, the critical historical edition of the complete works of Marx and Engels, which resumed serial publication in 1998. The purpose of this course is to reconstruct the stages of Marx’s thought in the light of the textual acquisitions of MEGA², and hence to provide a more exhaustive account of the formation of Marx’s conceptions than has previously been offered.
The great majority of researchers have considered only certain periods, often jumping straight from the Economic and Philosophical Manuscripts of 1844 to the Grundrisse (1857-58). The study of priceless manuscripts, and of interesting interim results, has remained the preserve of a narrow circle of scholars capable of reading the German-language volumes of MEGA². One of the aims of this course is to make these texts more widely known, and to debate on the genesis and unfinished character of Marx’s works.
Altogether, the Marx that emerges from this examination of his work in the areas of post-Hegelian philosophy, the materialist conception of history, scientific method, alienation and political thought at the time of the International Working Men’s Association is a thinker very different from the one presented for such a long time by his detractors as well as many ostensible followers.
If we bear in mind not only the well-known works, but also the manuscripts and notebooks of extracts in MEGA², the immensity and richness of Marx’s theoretical project appear in a clearer light. The notebooks of excerpts, and the recently published preparatory drafts of Capital, show the huge limitations of the “Marxist-Leninist” account – an ideology that often-depicted Marx’s conception as something separate from the studies he conducted, as if it had been magically present in his head from birth – but also of the debate in Europe in the 1960s and 1970s. In fact, the participants in that debate could not consider the totality of Marx’s texts, and even some of these they treated as thoroughly finished works when that was far from being the case.
At a time when Marx’s ideas have finally been liberated from the chains of Soviet ideology, and when they are again being investigated for the sake of analyzing the contemporary world, a more faithful account of the genesis of his thought may not be without important implications for the future – not only for Marx studies, but also for the re-founding of a critical thought that aims to transform the present.

Categories
Reviews

José Raimundo Trindade, a terra é redonda

Comentário sobre o livro de Marcello Musto

“Tenho de formar os homens que, depois de mim, possam dar continuidade à propaganda comunista” (Karl Marx).

O livro O velho Marx, de Marcello Musto, centra sua análise, contemporização e descrição nos últimos três anos de vida do “Mouro”, fazendo com enorme maestria não somente a visitação à ampla biografia anterior, mas principalmente nos fazendo visitar a intimidade do escritório de pesquisa e da sala de estar do nosso “demônio” predileto. O texto que segue busca, a partir, deste excelente trabalho visitar o “velho Nick”.

As biografias comentadas de Marx são muitas e com características bastante singulares: desde as obras mais sérias e construtivas, passando por aquelas que o tornam uma espécie de profeta e de culto racionalista e positivista, até um conjunto variado de textos duvidosos ou de desconstrução, seja da obra do autor, até a tentativa de destruição moral ou destrato da sua capacidade criadora. Esse conjunto variado e numeroso de trabalhos é o reflexo da capacidade e poder de influência que teve nos últimos dois séculos e que mantém neste XXI. Somente nesta biografia dos três últimos anos de vida de Marx, o autor Marcello Musto, faz uso de 26 biografias presentes na bibliografia utilizada.

O trabalho de Musto colabora para desfazer quatro equívocos históricos e analíticos que a vida e a obra de Marx foram submetidos ao longo dos últimos 150 anos, sendo que sua contribuição é fundamental tanto no resgate dos termos históricos verdadeiros, quanto da retomada da pesquisa mais vigorosa do aporte teórico marxiano, quais seriam esses cinco equívocos tão graves: (i) a construção e disseminação de um Marx basicamente determinista em termos econômicos, muito colaborado pelas visões simplificadoras determinadas pelo antigo “socialismo real”, quanto por construções estruturalistas; (ii) a visão de um determinismo histórico que consagrava tanto a ideia de que o “capitalismo era uma etapa inevitável” para transição ao socialismo, quanto a simplificação das formas de produção “campesinas”, especialmente as obschina russas; (iii) a visão de que a interpretação de Marx do capitalismo europeu seria uma “camisa de força” para todas as demais sociedades que se defrontassem com esse modo de produção e; (iv) que Marx manteria uma visão teleológica em termos de construção do comunismo. Vamos rapidamente tratar de cada um destes aspectos, mas antes faremos uma visita ampla à biografia do velho Marx.

Os últimos anos da vida de Marx, que falece em 14 de março de 1883, aos 65 anos, tiveram as marcas tanto de um forte sofrimento físico pessoal, quanto de perdas familiares; em somente dois anos (1881 e 1882) sua esposa (Jenny von Westphalen), e a filha mais velha (Jenny) faleceram.

A despeito dessas enormes dificuldades, sua continua sagacidade e busca por desvelar o capitalismo, tanto mantendo os estudos para encerrar a produção dos livros II e III de O capital, quanto fazendo revisão no livro I; assim como buscou desenvolver estudos antropológicos, etnológicos e de matemática superior. Tudo isso sem descurar da participação política e da assistência ao movimento de trabalhadores que se davam em diferentes países, portanto manteve uma capacidade criativa e de intervenção até o final da sua vida.

Musto segue uma análise que considera primeiramente as contribuições que o velho Marx nos legou, considerando o aprofundamento do método dialético, especialmente a crítica as diversas formas de “positivismo” que se estabelecem naquele período, espacialmente nas transformações da “economia política” burguesa ainda com traços de cientificidade em mera “economia”, totalmente convertida em estatuto ideológico do capital.

Do mesmo modo, os estudos da antropologia, sendo os estudos de Lewis Morgan e Maksim Kovalévky, foram importantes para diversas reconsiderações que Marx fez sobre o desenvolvimento das sociedades “pré-capitalistas” quanto para tratar a própria evolução posterior desse modo de produção em diferentes realidades históricas locais, como veremos. Os estudos desenvolvidos por Marx neste período constituem “a parte principal dos chamados Cadernos etnológicos”, compostos também de inúmeros outros estudos de autores como James Money e Henry Maine, entre outros.

Vale notar que neste período Marx também destinou esforços no estudo da matemática superior, especialmente cálculo diferencial e infinitesimal, baseado tanto nos estudos de autores clássicos, como Newton e Leibinz, quanto em continuadores daqueles como Alembert e Lagrange. Esse conjunto de estudos matemáticos foram desenvolvidos desde uma contestação chave: segundo Marx esses matemáticos tinham uma “fundamentação ‘mística do cálculo diferencial”, faltando uma “justificação racional” para o desenvolvimento da técnica.

Esses estudos originaram os Manuscritos matemáticos, inclusive com certo esforço do autor de aprofundar essas definições matemáticas. Marx, porém, não teve tempo, nem condições físicas, de entrar em contato com autores que, naquela altura, já buscavam aperfeiçoar as técnicas estudadas, tais como Cauchy e Weinierstrass, “o que provavelmente lhe teria permitido avançar” em seus objetivos.

Em termos do nosso interesse analítico temos que retornar para os pontos que antes consideramos como centrais da contribuição de Musto e que nos auxilia no desenvolvimento dos estudos marxianos, longe do determinismo e das influências positivistas que foram tão danosas a construção do pensamento crítico dialético nas últimas décadas do século XX.

Primeiramente a crítica ao determinismo econômico como sendo uma construção propriamente de Marx. A elaboração teórica do “último Marx” rejeitava as representações rígidas e que “ligavam as mudanças sociais unicamente às transformações econômicas”. Como bem observou Musto, seguindo autores anteriores como Dussel, Mandel, Hobsbawm, Rosdolsky, essa percepção já estava presente nos Grundrisse e somente a simplificação desenvolvida durante o período stalinista na antiga URSS e também por forte influência estruturalista, tinham levado a essa “formalização” da construção dialética de Marx.

Convém observar que ao longo da obra marxiana, especialmente em obras da juventude, como o Manifesto do partido comunista, Salário preço e lucro e, especialmente, Contribuição a critica da economia política, diversos excertos podem ter induzido continuadores da obra de Marx a equívocos dessa natureza, não sendo poucos os trabalhos de compilação e manuais diversos que convergem nesta direção. Porém, como reflete Musto, “Marx soube” se distanciar das “armadilhas do determinismo econômico”, consolidando uma visão que hoje chamaríamos de campo complexo de análise, não somente integrando bases disciplinares diversas, mas de fato interligando, mediante procedimento sistêmico, que “a especificidade das condições históricas, as múltiplas possibilidades que o curso do tempo oferecia e a centralidade da intervenção humana” estabelecia um mosaico rico e diverso “para modificar a realidade e efetuar a mudança” social de longo curso.

Com isso vamos a um segundo ponto chave no texto em análise: como se dará a transição do capitalismo ao socialismo e, principalmente: Marx teria interposto uma análise rígida histórica em termos de uma visão progressiva e linear? A resposta para ambas as questões é não. Em 1881, o autor de O capital recebe uma carta curiosa e fascinante, sua autora Vera Zasulitch era militante da organização populista Repartição Negra.

A influência da obra principal de Marx na Rússia pré-revolucionária já era expressiva, em poucos lugares, ou talvez somente ali, O capital tenha assumido um estatuto de obra muito divulgada já no final do século XIX, sendo que não poucos adeptos de diferentes organizações revolucionárias ou radicais liam e debatiam aquela obra, que tinha sido traduzida ao russo em 1872.

Zasulitch expunha que a comuna rural russa (obschina) constituía a forma social de produção predominante, sendo que sua recente liberação de pagamentos à nobreza e da administração arbitrária, possibilitava diferentes rumos, sendo que isso determinaria “até mesmo o destino pessoal dos (…) socialistas revolucionários”, indagava a militante russa sobre que avaliação Marx fazia e o que sua teoria histórica indicava quanto aquele processo.

Na questão posta tínhamos três elementos envolvidos que continuam importantes até hoje, um refere-se a uma possível obrigatoriedade de uma fase capitalista desenvolvida para transição ao comunismo. Quanto a este ponto, Marx já tinha exposto “que as circunstâncias mais favoráveis para o comunismo só teriam podido realizar-se com a expansão do capital”, porém ele também afirma que não há receitas “para o cardápio da taberna do futuro”. Assim, abria-se diferentes possibilidades, estabelecendo que ambientes históricos diversos, podem “produzir resultados totalmente distintos”, não havendo uma “chave-mestra [de] uma teoria histórico-filosófica geral, cuja virtude suprema consiste em ser supra-histórica”.[i]

Um segundo elemento importante na resposta de Marx, refere-se ao futuro da comuna rural camponesa, algo que demarca campo importante com as visões de que para Marx o capitalismo acabaria por açambarcar toda forma campesina, neste aspecto Marx foi taxativo somente considerava “esse raciocínio na medida em que ele se baseia nas experiências europeias”, sendo quer em relação a experiência russa afirma que “o precedente ocidental não provaria absolutamente nada”.

Este ponto é importante para tratarmos de outras realidades, como em partes da América Latina, por exemplo, inclusive Brasil, assim como observar que o desenvolvimento histórico não define movimentos enquanto leis inexoráveis, não havendo “predestinação histórica”. Isso nega totalmente a percepção teleológica que muitos asseveram a Marx sobre a possível inevitabilidade do comunismo, longe dessa percepção, não há história definida e sim por se escrever, sendo que os diversos ingredientes, como os culturais, econômicos, políticos, luta de classes, tecnológicos são parte desse caldeirão da história.

O ponto anterior se engrena a visão muito divulgada da ideia de etapas evolutivas baseadas no modelo de capitalismo assentado originalmente na Europa. Musto (p. 81) observa que Marx assumiu “uma posição dialética” negando que processos de transição tivessem “a necessidade histórica do desenvolvimento do modo de produção capitalista em todas as partes do mundo”. Uma leitura atenta desse velho Marx teria facilitado bastante o debate na antiga União Soviética e talvez ainda hoje nos jogue alguma luz em processos como o chinês e o cubano.

*José Raimundo Trindade é professor do Instituto de Ciências Sociais Aplicadas da UFPA. Autor, entre outros livros, de Crítica da Economia Política da Dívida Pública e do Sistema de Crédito Capitalista: uma abordagem marxista (CRV).