Categories
Alfonso Berardinelli, La Repubblica
Author: Marcello Musto
Categories
Diego Gabutti, Italia Oggi
Dostoevskij indovinò le derive della rivoluzione. Marx invece era convinto che i terroristi russi avrebbero portato la democrazia
Per essere uno che non intendeva «prescrivere ricette […] per l’osteria dell’avvenire», come ci ricorda Marcello Musto in un saggio dedicato ai suoi ultimi anni, Karl Marx finì per prestare la sua zazzera (un Che Guevara molto in anticipo sui tempi) a chi, senza preoccuparsi delle controindicazioni, non fece che prescrivere ricette per l’osteria dell’avvenire a intere nazioni.
Chiunque abbia letto Marx senza passare attraverso gl’interpreti, ciascuno dei quali se lo è rigirato come voleva, sa benissimo che Marx, noto ai contemporanei come Red Terror Doctor, non somigliava granché all’immagine che, negli ultimi centocinquant’anni, ne è stata tramandata dai marxisti di tutte le scuole, molte delle quali si sono combattute (e spesso sterminate) a vicenda. Marx, che evidentemente sentiva arrivare la tempesta, avendola anticipata (nel suo piccolo) anche un po’, si dichiarò pubblicamente «non marxista». Ben detto, ma ci voleva altro. C’era la sua barba, dopotutto, per non parlare della sua redingote male in arnese da vecchio bohémien, sulle bandiere dei partiti socialisti e comunisti. C’era lui, Karl Marx in posa per la fotografia, nella galleria dei ritratti di maestri del proletariato che la peggior feccia ideologica del XX secolo portò spericolatamente in corteo dal 1917 fino all’altro ieri. Lui ed Engels, lui e Lenin, lui e Stalin, lui e il Presidente Mao. Era Marx – l’autore del Manifesto, della Questione ebraica e del Capitale – a controfirmare le ricette da osteria dell’avvenire che tutti quei Conducator e segretari generali prescrivevano ai popoli, altrettante medicine che giravano peggio dei vaccini secondo Beppe Grillo.
Negli ultimi, immerso in letture antropologiche, incapace di metter mano al secondo volume del Capitale, intorno al quale ormai si gingillava da tre lustri, a Marx toccarono onori e disgrazie. Era considerato un grand’uomo dalle opposizioni operaie sia in Europa che nelle Americhe; il Manifesto che lui ed Engels avevano scritto nel 1848 era diventato la Bibbia del proletariato militante; i capi dei nascenti partiti socialisti facevano la fila davanti alla porta della sua casa londinese, il cui affitto era pagato da Engels. Aveva anche parecchi nemici, naturalmente: gli anarchici (che erano passati dalla parte di Mikhail Bakunin, l’altra rock star del movimento operaio internazionale) e la polizia inglese (ma era simpatico, sembra, alla Regina Vittoria, dalla quale ebbe forse un invito per il tè). Insieme agli onori, le disgrazie: la morte della moglie, Jenny von Westphalen, e della figlia Jenny (che si chiamava come la madre e che, come lei, morì di tumore). Marx sopravvisse di poco all’una e all’altra. Nemmeno la matematica, con la quale si dilettava da quando gli studi economici non gli davano più la soddisfazione d’un tempo, potè consolarlo. Anche la sua salute declinava da tempo. Aveva cercato conforto e bel tempo in Algeria, ma invano. Col tempo, la sua fama si appannò, e allo scoppio della Grande guerra i «marxisti», tra i quali lui non si sarebbe annoverato, erano quasi scomparsi, a parte piccole minoranze, come i bolscevichi e i menscevichi russi. Marx e le sue teorie tornarono in hit parade con la rivoluzione russa, che trasformò il marxismo in una religione, e fece della sua guerra al modo di produzione capitalistico una jihad.
Gli ultimi anni di Marx furono anche quelli in cui questo campione del proletariato industriale s’incapricciò della proprietà comune agricola russa e del terrorismo populista. Definì le imprese dei terroristi russi «una fiaba». Erano gli stessi anni in cui Dostoesvskij metteva in guardia il mondo dal nichilismo di cui proprio il populismo armato dei terroristi russi era l’avanguardia. Dostoevskij indovinò le derive della rivoluzione; Marx, convinto che i terroristi avrebbero portato la democrazia in Russia, sbagliò anche questa previsione, come tutte le altre.
Categories
William A. Pelz, Labor Studies Journal
In many parts of the industrialized world, workers have spent decades, if not longer, focused narrowly on their own unique situations.
Trade unions have encouraged or reflected this attitude concerning themselves with the threats to “their” members, with little concern for the rest of the working class. Solidarity has often been seen as a practice limited, at best, to those within the same nation. “Buy American” has superseded the old campaign to “look for the Union Label.” In short, nationalism has chipped away at worker solidarity and any vision of workers being part of a (united) class.
But as globalization and dramatic changes in the world economy make workers rethink the tactics and assumptions of the late twentieth century, the emphasis on national solidarity over class solidarity may be changing. Those with an awareness of the international dimension of class conflict might strengthen these insights by looking at the past. This book provides a wonderful collection of documents, many in English for the first time, from the International Working Men’s Association (IWMA), one of the first organizations to campaign for global labor solidarity. Usually portrayed as little more than a sounding board for Marx’s ideas, this organization lasted just over a decade from its formation in 1864. Despite a short life span, the ideas raised within the organization (not just by big names like Bakunin or Marx) helped provide an alternative worldview to the developing labor movement in Western Europe and the United States. While this expertly edited volume doubtlessly has appeal to historians, those in labor studies may be surprised to find that debates from a century and half ago can echo as if from last week.
Although this book contains many classic works by Karl Marx, such as writings on the Paris Commune, it is works from those authors commonly unknown to history that will most surprise the reader. Consider the 1872 demands of the “Central Section of Working Women of Geneva.” In these documents, the women ask that all future agreements within a trade give women the same wages and rights as men doing the same work. In a pre-Internet world, this organization not only advocated for the equal treatment of women workers but also served as a vital information center that circulated information on wage disputes and work actions with an eye to actively discouraging strike breaking and building cross-border solidarity.
Nor did the IWMA limit itself to only immediate “bread-and-butter” issues. It played an important role in organizing support for the North during the American Civil War and convinced labor support to tilt the balance against British intervention on behalf of the Confederacy. Issues like Polish independence and the oppression of the Irish people were also addressed while rejecting the racial stereotypes common in the nineteenth century. Numerous documents show the IWMA’s rejection of war, something most members saw as a tactic used by rulers without regard to the human cost paid by the common people.
Workers Unite! The International 150 Years Later is a valuable resource that does more than recount the past. It provides ideas that, although from the past, may and must be pondered for those worried about the future of labor. Although technology has changed, and with it workers’ lifestyles, the basic conflicts faced by the working class are the same as they were a century and half ago. This publication will give contemporary readers a fresh look at the issues facing workers of the past so that they may glean some insight into our future.
Categories
Marx, la critica preveggente
Professor musto, partiamo dall’attualità di marx. perchè recuperare il suo pensiero, e soprattutto: di cosa parliamo quando ci rivolgiamo ancora alle sue opere per capire il presente, di un fantasma che ci inquieta, di una presenza ingombrante, di un tesoro da disseppellire.
Del ritorno a Marx per la sua attenta e preveggente analisi del modo di produzione capitalistico si è parlato molto, in seguito all’ultima crisi del capitalismo scoppiata nel 2008. É stato soprattutto per questa ragione che, in Nord America e in molti paesi europei, sono riapparsi corsi universitari e conferenze internazionali a lui dedicati o che i suoi testi sono rispuntati sugli scaffali delle librerie. Lo scenario politico, seguito all’implosione dell’Unione Sovietica, aveva precedentemente contribuito a liberare la figura di Marx dal simbolo di baluardo dell’apparato statale, affibbiatogli dai bolscevichi russi.
Anche la ricerca sulla sua opera, abbandonata dopo il 1989, è ripresa in modo significativo, producendo, talvolta, risultati rilevanti ed innovativi. In Germania, ad esempio, negli ultimi anni, sono stati pubblicati diversi manoscritti marxiani precedentemente inediti. Queste nuove acquisizioni testuali hanno contribuito a modificare il profilo di Marx, a renderlo più nitido e veritiero. Tutt’altro che eurocentrico, economicista e assorbito dal solo conflitto di classe – come è stato spesso, erroneamente, raffigurato.
Mettere in luce questo Marx, e mostrarne le significative differenze rispetto a tanti critici che non lo hanno mai letto o a diversi presunti seguaci, è stato l’obiettivo che ha animato il mio lavoro più recente, L’ultimo Marx 1881-1883 (Donzelli 2016), nel quale ho affrontato uno dei periodi meno esplorati della sua biografia intellettuale.
Cosa recuperare del suo pensiero?
Ritengo che il recupero del pensiero politico di Marx – non soltanto la sua critica del capitalismo, dunque – sia di enorme importanza. É vero che egli dichiarò che tra i suoi interessi non vi fu mai quello di “prescrivere ricette per l’osteria dell’avvenire”, ovvero di enunciare dogmaticamente un sistema socialista. Tuttavia, esistono sue numerose e rilevanti considerazioni in proposito. Esse sono rintracciabili in tre ambiti: 1) nelle critiche alle idee ritenute teoricamente sbagliate, o politicamente fuorvianti, dei socialisti a lui contemporanei; 2) negli scritti dettati dalla necessità di fornire, alle organizzazioni della classe proletaria del suo tempo, indicazioni piu concrete sul profilo della società per la quale esse stavano lottando; e 3) in Il capitale e nei suoi numerosi manoscritti preparatori. Furono proprio le osservazioni critiche sul capitalismo, infatti, a generare le migliori riflessioni sulla società comunista.
Un attento studio delle considerazioni sul socialismo, presenti negli interventi menzionati, permette di distinguere la concezione di Marx da quelle dei regimi che, nel XX secolo, dichiarando di agire in suo nome, perpetrarono, invece, numerosi crimini ed efferatezze. In tal modo, è possibile ricollocare il progetto politico marxiano nell’orizzonte che gli spetta: la lotta per l’emancipazione di quella che Saint Simon definì “la classe più povera e laboriosa”.
Le osservazioni di Marx sul comunismo non vanno considerate come un modello al quale attenersi, né, tantomeno, quali le soluzioni che Marx avrebbe pensato di applicare, indifferentemente, in luoghi e tempi diversi. Tuttavia, esse costituiscono un cospicuo e preziosissimo tesoro teorico ancora utile per la sinistra, soprattutto se si considera l’assenza di serie analisi su cosa e perché non ha funzionato dei socialismi del XX secolo.
Marxismo e totalitarismo. Si gioca qui, forse, lo snodo che rende il pensiero di marx ancora per molti impopolare e “sorpassato”?
Credo che occorra distinguere con attenzione tra Marx e alcuni “marxismi”. Al primo non è imputabile alcuna contiguità con il totalitarismo. Se si leggono gli scritti di Marx si scoprirà il valore fondamentale che aveva, nella sua teoria, quello che egli definì in Il capitale il “principio fondamentale” del comunismo: il “pieno e libero sviluppo di ogni individuo”. Questo è Marx. É il pensatore dell’autogoverno della comunità, di un’associazione di donne e uomini che convivono, liberamente uniti, in società. Si tratta di un aspetto essenziale della sua concezione, che va riscattato al più presto dalla sinistra. Fin quando la bandiera della “libertà” rimarrà surrettiziamente nelle mani delle destre, le forze progressiste resteranno inchiodate alle sconfitte del passato.
Oltre Marx, vorrei dire che anche quando si parla del marxismo novecentesco, sarebbe errato assimilare questa imponente e variegata esperienza politica – come purtroppo è accaduto nel panorama culturale italiano degli ultimi 25 anni – con le pagine più buie del “socialismo reale”. Per caso Antonio Gramsci, Rosa Luxemburg o Walter Benjamin, per citare solo alcuni nomi, possono essere accusati di simpatie dittatoriali? In realtà sono stati rivoluzionari e pensatori che hanno combattuto il totalitarismo. Quante altre tradizioni politiche possono vantare figure di eguale prestigio?
è d’accordo sul fatto che, proprio sull’onda di macherey, marx sia attualissimo perchè svela che la “produttività” del soggetto non consiste solo nei rapporti di lavoro dentro la fabbrica ma in una più allargata economia delle forze, che lo vuole flessibile, colonizzato nei tempi di vita, assoggettato, orientato da norme che non distingue più come tali?
Si e sono diversi gli autori che sostengono che nei nostri giorni l’analisi di Marx sia addirittura più attuale che al suo tempo. Quando egli lavorava a Il capitale, il modo di produzione borghese era sviluppato in Inghilterra e in pochi altri centri industriali, mentre oggi è un vero sistema mondo, che si estende dalla Patagonia alla Cina. Inoltre, esso invade e condiziona, in senso negativo, tutti gli aspetti dell’esistenza umana, non solo le ore durante le quali era una volta confinata l’attività lavorativa. Infine, attraverso la sua voracità, sta rapidamente distruggendo l’ambiente (altro tema ampiamente trattato da Marx) e mettendo a rischio il pianeta. Il ritorno a Marx significa anche la necessità di interrogare il maggiore esponente del pensiero socialista sulle alternative di sistema alla società nella quale viviamo.
La “rivoluzione permanente” del capitalismo è la grande scoperta di marx. Chi è oggi il garante dell’emancipazione?
Utilizzando Marx, direi che vi è un unico vero garante dell’emancipazione: la partecipazione diretta delle masse. Non è, infatti, un caso che uno dei punti principali da lui inseriti negli statuti della Prima Internazionale reciti che “l’emancipazione della classe operaia deve essere opera dei lavoratori stessi”. La storia ha mostrato che leader carismatici e politburo, che pretendono di agire in nome del popolo, si sono quasi sempre dimostrati scorciatoie molto pericolose.
Categories
Carmine Castoro, L’Unità
La vena fatalista nelle idee di Marx
È un bel ritratto di un uomo eccezionale al tramonto della sua vita, quello che Marcello Musto ci offre nel libro L’ultimo Marx (Donzelli, pp. 148, e 24), apprezzabile soprattutto per l’intreccio fra l’attività intellettuale del protagonista e il versante umano, denso purtroppo di terribili dolori, in quel biennio 1881-83, per l’autore del Capitale.
Lascia tuttavia perplessi il modo in cui l’autore descrive un Marx del tutto immune dalla «trappola del determinismo economico», nella quale sarebbero invece caduti in pieno i suoi seguaci e «presunti continuatori», verso i quali Musto è assai aspro. Di certo il filosofo di Treviri mantenne desta fino all’ultimo la sua formidabile curiosità, che lo portò a studiare l’antropologia e le comunità agricole russe. Era lontano da ogni rigido schematismo e ben consapevole della necessità di valutare con attenzione le specificità storiche di ogni Paese. Ma proprio alcuni testi citati da Musto confermano che Marx riteneva di aver definito una «visione scientifica dell’inevitabile disgregazione dell’ordine sociale dominante», basata sull’idea che il capitalismo stesse creando «condizioni materiali di produzione, che esse soltanto possono costituire la base reale d’una forma superiore di società». Non troviamo qui una buona dose di determinismo? Più avanti Musto rimprovera a Marx di aver usato in un brano l’aggettivo «fatale», che però evidentemente rifletteva la sua valutazione dei fatti. Va poi considerato che l’autore del Capitale non volle mai essere un filosofo puro, ma l’ispiratore di un movimento politico. Ed è evidente che, per arrivare con efficacia alle masse, il suo pensiero doveva essere presentato in forma semplificata, con l’accento sulla certezza dell’avvento del socialismo. Del resto proprio il marxismo più segnato dal determinismo economico, la socialdemocrazia riformista, ha prodotto i frutti migliori per le classi lavoratrici, mentre quello più sbilanciato sul versante volontarista e rivoluzionario, il comunismo leninista, ha causato immani disastri.
Categories
论马克思异化概念
一、导论
异化是 世纪最为重要并被广泛讨论的主题之一，卡尔•马克思 的理论在讨论中起到了关键的作用。然而与人们能够设想的相反，概 念自身并没有顺延发展下去，并且包含马克思关于异化反思未知文献 的出版确定了理论转换和传播的重要历史时刻。
在过去几个世纪中,这一术语的意义发生了多次变化。在神学话 语中，它指的是人与神之间的距离;在社会契约论中，它指的是个体最 初自由的丧失;在英国政治经济学中，它指的是财产所有权的转换。第 一个关于异化的系统哲学阐释出现在黑格尔的著作中，他的《精神现 象学》（1807年）采用了术语“Entäusserung”（字面意义上的自我外化 或抛弃）和“Entfremdung”（疏离）以表示精神在客观现实的领域中变 成了它自身以外的事物。在黑格尔主义左派的著作以及在路德维希• 费尔巴哈《基督教的本质》（1841年）的宗教异化理论中，这个问题仍 然占据重要地位，即人将自己的本质投射在虚构的神之上——对于这 一概念的发展做出了巨大的贡献。异化随后从哲学反思中消失了，并 且在19世纪下半叶主要思想家中并没有人给予其高度重视。即使在 马克思有生之年出版的著作中也很少使用这一术语;而在第二国际 （1889—1914年）的马克思主义中，这一术语则完全缺失。
然而，在这期间有一些思想家发展了那些后来与异化有关联的概 念。埃米尔•涂尔干在他的《社会分工论》（1893年）和《自杀论》（1897 年）中引入了“anomie”（失范）这一术语，指的是一系列通过规范保障的 社会凝集力随着劳动分工的重大扩展进入到危机的现象。与生产过程 中巨大变化相伴生的社会趋势也以德国社会学家的思想为基础:格奥尔 格•齐美尔，在《货币哲学》（1900年）中对社会制度之于个体的支配力 量和人际关系日益增长的非人格性给予了极大的关注;而马克斯•韦伯 在《经济与社会》中（1922年）详述了社会中的“官僚化“和人际关系之间 的“理性计算“现象，认为它们是资本主义的本质。但是，这些作者认为他 们正在描述的是不可阻挡的趋势，他们的反思往往为改善现有社会和政治 秩序的愿望所导向，而旨在以一种不同的社会和政治秩序加以替代。
二、异化的再发现
异化理论的再发现要归功于格奥尔格•卢卡奇。他在《历史与阶级意识》(1923年)中参考了马克思《资本论》(1867年)中的某些篇 章–––¬–特别是“商品拜物教“(der Fetischcharakter der Ware )这一部 分–––¬–并引用了“物化”(Verdinglichung, Versachlichung)这一术语以描 述劳动活动作为某种与人类相对的客观和独立的事物,通过外部自治 法则支配他们的现象。然而由于他将物化设想为一个结构的给定，所 以在实质上卢卡奇的理论仍然与黑格尔的理论相似。许久之后，法文 版[1]的面世在学生和左翼活动者中间产生了广泛的共鸣，卢卡奇决定 将其与一个相当长的自我批判前言放在一起再版(1967),其中他解释 了“在《历史与阶级意识》中将物化等同于异化是对黑格尔的追随”[2]。
另一位在20世纪20年代关注这个主题的作者是伊萨克•鲁宾。 他在《马克思价值理论论文集》中论证商品拜物教理论是“马克思整个 经济体系的基础，特别是其价值理论的基础”[3]。在这位俄国作者看 来，社会关系的物化是“商品一资本主义经济的真正事实”[4]。它所涉 及的生产关系之“’物化’并不仅仅是’神秘化’或幻灭。这是当代社会 经济结构的特征之一……拜物教不仅是社会意识现象,也是社会存在 现象”[5]。
尽管我们可以考虑到相对于著作被撰写的时代，这些洞察是有先 见之明的,但是鲁宾的作品并没有促进对异化理论的进一步了解。在 西方，从1972年被译为英文(以及从英文被译为其它语言)起,人们才 开始接受它。
导致异化概念普及这一最终变革的决定性事件是青年马克思之前 未发表的文本——《1844年经济学哲学手稿》于1932年面世。它很快 成为20世纪被最广泛翻译、流传和讨论的哲学著作之一，揭示了在马 克思经济思想(政治经济学的发现)形成的重要时期对于异化理论所 发挥的核心作用。[6] 随着他对异化劳动的分类(entfremdete Arbeit) [7], 马克思不仅将异化问题从哲学的、宗教的和政治的领域扩展到物质生 产的经济领域，而且他也论述了经济领域对于理解和克服发生在其它 领域的异化的重要性。在此过程中,异化被作为一种现象而呈现，通过 这种现象劳动产品与作为“某种外在的，某种独立于生产者的权力”的 劳动相对立。对于马克思：
……工人在他的产品中的外化(Enatusserung)，不仅意味着他 的劳动成为对象，成为外部的存在，而且意味着他的劳动作为一种 与他相异的东西不依赖于他而在之外存在，并成为同他对立的独 立的力量;意味着他给予对象的生命是作为敌对的和相异的东西 同他相对立。[8]
与这一普遍定义相并行地，马克思列举了资本主义社会中劳动者 被异化的四种方式:(1)人同自己的劳动产品相异化，他的劳动产品已 经成为“统治了他的异化对象”；(2)在他的劳动活动中异化，他将这种 劳动活动视为“对自身的直接反对”，似乎这种活动“并不属于他”;[9] (3)同人的类本质相异化，这种类本质被转换为“使类同人相异化”;以 及(4)人同人相异化，并且也适用于对他人的劳动和劳动对象的 关系。[10]
与黑格尔相反，马克思认为异化并不同样与对象化相关联,而是与 经济精确形式中的特定现象相关联:即雇佣劳动以及劳动产品向与生 产者相对立的对象的转变。这两个对立面之间的政治差异是巨大的。 鉴于黑格尔将异化作为劳动的本体论显现而呈现，马克思将其设想为 生产特定的、资本主义的、时代的特征，并且认为只有通过“将社会从 私有财产中解放出来”才有可能对其加以克服。[11] 在包含对詹姆斯• 穆勒《政治经济学原理》摘录的笔记本中他提出同样的观点：
我的劳动将是自由的生命表现，因此是生活的乐趣。在私有 制的前提下，它是生命的外化，因为我劳动是为了生存，为了得到 生活资料。我的劳动不是我的生命。因此,我在劳动中肯定了自 己的个人生命，从而也就肯定了我的个性的特点。劳动是我真正 的、活动的财产。在私有制的前提下，我的个性同我自己外化到这 种程度，以致这种活动为我所痛恨，它对我来说是一种痛苦，更正 确地说，知识活动的假象。因此，劳动在这里也仅仅是一种被迫的 活动，它加在我身上仅仅是由于外在的、偶然的需要，而不是由于 内在的必然的需要。[12]
因此,即使在这些片段中以及有些疑虑的早期著作中，马克思讨论的往往是与历史观的异化，而不是与自然观的异化。
三、异化的非马克思主义概念
然而在确立历史的、本体论的异化概念之前，时光流逝。20世纪 早期，许多作者都将它作为人类存在的普遍现象加以对待。例如，在 《存在与时间》中，马丁 •海德格尔以一种纯粹的哲学术语处理它。他 的异化现象学使用的范畴是“沉沦”(Veifallen):即此在(此在一本体 论地构成了人的存在)在周围世界的不真实和因循守旧中丧失自身的 趋势。对于海德格尔来说,“向世界的沉沦意味着此在和他人彼此存 在于一起的同化，迄今为止，后者是由闲言、好奇和两可所引导 的”——是某些与作为马克思理论关注中心的工厂工人状况完全不同 的事物。此外，海德格尔并不将“沉沦”作为一个“或许，在人类文明更 高阶段可以去除自身的、坏的和糟糕的存在论属性，”而是将其作为一 种本体论特性，“一种在世的存在方式”[13]。
与海德格尔不同,赫伯特•马尔库塞非常了解马克思的著作。他同 样认为异化等同于对象化，但并不等同于其在生产的资本主义关系中的 显现。他于1933年的发表论文中,讨论了“劳动的压抑性质”[14]不能够 被仅仅归因于“劳动表现中的特定条件，以及劳动的社会技术结构”[15],而应该被认为是其基本特征之一：
劳动中，劳动者总是“与事物相联系”:无论是站在机器旁边 的人，还是制定技术计划的人，关心的是组织措施,研究科学问题， 指导人们等等。在他的活动中，它允许自身被事物所指导，支配自 身并遵循其法则，即使当他支配他的对象时 在每一种情况下 他并没有“同自身在一起”……他与“超出其自身的他者”在一 起 即使当其正在将其自身自由的假定生活加以实现之时。人 存在的外在化和异化……在原则上是无止境的。[16]
对于马尔库塞来说，存在着一种属于“人类存在纯粹本质”[17]的 “劳动活动最初的消极”。因此，异化的批判成为一种一般意义上的技 术和劳动批判，并且当人们在生产活动中能够拥有否定它们的自由时， 才认为它的更迭可能在起作用:“在一个接一个的抛球中，玩家在对象 化上而不是在技术劳动的最强大成就上获得了无限的人类自由。”[18]
在《爱欲与文明》(1955) 中，马尔库塞与马克思的概念有着同样显 著的差异，他所探讨的是只有通过劳动废除以及对力比多和其在社会 关系中的作用加以肯定才可以实现人类的解放。不仅仅根据雇佣劳 动，还包括普遍意义上的劳动，他摒弃了基于共同所有权的社会通过生 产的方式克服异化的任何可能性，即：
……为他们［人口中的绝大多数］并没有控制的机器而工作， 机器作为独立的力量运行,如果个体想要活下去，那么他们就必须 服从于机器。劳动越是专业化分工就会变得越疏离……他们…… 在异化中……劳动［在］满足感的缺乏中［以及在］快乐原则的否定中。[19]
人们应该反抗的基本规范那些是由社会强加的“绩效原则”。对 此,在马尔库塞的眼中，
在性和文明之间的冲突.以这种支配的方式被加以展开。在绩 效原则的规则之下，肉体和灵魂被变为异化劳动的工具;仅仅当他 们放弃人类有机体主要的并且是渴望的力比多的主体一客体自由 时,他们才可以充当这样的工具……人作为异化的工作工具…… 而存在。[20]
因此,即使物质生产被公平而合理地组织,“它也从未能成为自由 和满足的王国……是在劳动之外的范畴定义自由和成就的范畴”[21]。 马尔库塞的抉择是放弃对马克思而言重要的普罗米修斯的神话而向狄 奥尼索斯的视角靠拢：“爱欲的解放”[22]。与弗洛伊德曾经在《文明及 其不满》（1929年）中所坚持的社会非压抑性组织将承担自人类关系中 所获得的文明层面的危险倒退的后果这一观点相反,马尔库塞设想,如 果在为人类服务中本能的解放发生在技术发达的“自由社会”[23]，它不 仅将对进步的发展有利，也将创造出“新的、持久的劳动关系“[24]. 但是 他关于新社会如何实现的预示还是相当模糊与理想化的。总而言之, 他最终所反对的是技术统治，因此他的异化批判不是直接反对资本主 义生产关系，而是他对于社会变迁的反思是如此乐观以至于在那些为 系统进行辩护的主体中将工人阶级包含了进去。
法兰克福学派的两位主要人物,马克斯•霍克海默与希奥多•阿 多尔诺，也发展了通过大众媒体对需求的入侵性社会控制和操纵而产 生的广义上的异化理论。在《否定辩证法》(1944年)中，他们讨论了 “技术理性本身即统治理性。这是社会的强制属性与其自身的分 离”[25]。这意味着，在当代资本主义中，即使是闲暇时光,劳动之外的自 由时间范畴也被吸收到了共识繁殖机制。
第二次世界大战之后，异化概念在精神分析中也找到了其自身发 展的方向。那些从弗洛伊德理论开始着手的人们被迫在自然和文明之 间进行选择，也就是说为了享受文明的保障，人们必须放弃他们的冲 动。[26]一些心理学家将异化与由于选择冲突而在某些个体身上产生的 精神疾病相关联，从而将这整个宏大的异化问题消解为只是主观现象。
从精神分析内部论述异化最多的作者是埃里希•弗洛姆。与他的 大多数同事不同，他从未将其临床表现与资本主义历史情境相分离;的 确，在《健全社会》(1955)和《马克思论人》(1961)中，他试图使用这一 概念在心理分析和马克思主义之间架起一座桥梁。然而，弗洛姆同样 总是主要强调主体性,并且将异化概念概括为“个体作为疏离而经验 自身的经验模式”[27]，仍然在过分狭隘地关注个体。此外,对于马克思 概念的描述他仅仅以《1844年经济学哲学手稿》为基础,由此也表现出 了他对马克思思想中异化劳动的特异性和中心性缺乏深层次的理解。 这一缺陷妨碍了弗洛姆给予(在劳动过程中的以及与劳动生产相关的 劳动者的)客体异化应有的关注并导致他在他们对潜在结构关系的忽 视中提出了显得有些虚伪的论点。
马克思认为工人阶级是最为异化的阶级……［他］并没有预 见到情况已经发展到了异化已经成为绝大多数人命运的程度…… 如果有什么区别的话，那就是在今天，书记员、售货员、经理人甚至 比熟练的体力劳动者更为异化。后者的功能始终取决于诸如技 能、可靠性这些个人品质的表现，他并没有被迫出卖他的“品质”、 他的笑容以及他的立场。[28]
非马克思主义异化的主要理论之一与让-保罗•萨特和法国存在 主义哲学家们有关。的确，在20世纪40年代，以战争的恐惧以及接踵 而至的精神危机为特征的异化现象（部分是受到了亚历山大•科耶夫 的新黑格尔主义的影响 [29]），不仅在哲学而且在叙事文学上都被反复引 用。然而，这个概念又一次比在马克思的思想中变得更为泛化。与社 会中弥漫的不满相等同，它成为人类个体性、经验世界与不可逾越的人 类命运之间的裂缝。毫无疑问，存在主义哲学家们并没有提出异化的 社会起源，而是将其看作不可避免地与所有的“真实性”（苏联经验的 失败支持了这样的观点）以及人类差异性紧密相关。在1955年，让• 玻利特（Jean Hippolyte）在这个趋向中最重要的著作之一中提出：
［异化］似乎并不是如马克思所理解的那样，可以化约为在资 本主义之下人的异化概念。后者仅仅是人类自我意识更为普遍问 题的特殊情况,这一自我意识能够仅仅以一个其构建的词，在另一 个其认识的并且为其偶然否认的自我中认识自身，而并不能够将 自身想象为一个孤独的“我思”（cogito）。但是这一通过他者自我 发现的方式，这一对象化，总是或多或少的异化，在自我丧失的同 时又自我发现。因此，对象化和异化是不可分离的，并且他们的联 合简直正是在那个历史运动中被观察到的辩证张力的表现。[30]
马克思促进了一个有关人类压迫的批判，其自身以反对资本主义 生产关系为基础。存在主义者所追随的则是另一条轨迹，他们试图吸 收那些他们认为马克思著作中对他们自身路径有用的部分,在仅有的 哲学讨论中缺乏具体的历史批判。[31]
四、对马克思关于异化早期著作的讨论
在法国进行的那些有关异化的争论往往借鉴马克思的理论。然 而，他们所指涉的常常只是《1844年经济学哲学手稿》；甚至连卢卡奇 用以构建他物化理论的《资本论》部分都没有被考虑进去。此外, <1844年经济学哲学手稿》中的一些句子被断章取义并转化为煽情的 语录，从而对完全不同的“新马克思主义”之存在进行所谓的证明,批 评家们将其对哲学的蕴含以及对经济决定论的摆脱归因于《资本论》 （往往还没有阅读它）。法国的存在主义者们再一次以《1844年经济学 哲学手稿》为文本基础着重强调了自我异化（Selbstentfremdung）的概 念，也就是说,劳动者同人类种群的异化同与其自身一样的其它人的异 化——这一马克思在其早期著作中所讨论的现象却总是与客观异化相 关联。
同样明显的错误出现在战后政治理论的领军人物——汉娜•阿伦 特身上。在《人的境况》（1958年）中，她围绕着《1844年经济学哲学手 稿》对马克思的异化概念进行了自己的描述，即使那时离析到只剩马 克思所提到类型的其中之一:主观异化。这使她得以声称：
……侵占（expropriation）与世界异化相吻合，并且在现代，开 始通过某些阶层人口同世界的异化，强烈反对剧中所有演员的意 图。……世界异化，并不是马克思所思考的自我异化，而是现代的 印记。[32]
她对马克思成熟时期作品缺乏了解的证据在于，她承认马克思 “并不是完全没有意识到资本主义经济中世界异化的涵义”。 她只提 到在他极早期新闻作品中的一些言论,《关于林木盗窃法的辩论》 （1842年），并没有提到在《资本论》及其预备手稿中那些更为重要的 记录。她令人惊奇的结论是:“这样偶然的想法在他的著作中起到了 次要的作用，依然坚定地植根于现代的极端主观主义。”[33] 在马克思对 资本主义社会的分析中，他在何处以及是如何使“自我异化”优先化， 这些在阿伦特的作品中一直都是从未阐明的谜。
20世纪60年代,在对马克思著作更为广泛的解释中，《1844年经 济学哲学手稿》中的异化理论成为主要的争论焦点。对明确区分“青 年马克思”和“成熟马克思”存在争论——任意和武断的相反意见既被 那些倾向于早期著作的人们所赞同,也获得了那些认为《资本论》的马 克思才是真正马克思的人们（在他们之中有阿尔都塞和俄国学者）的 赞同。鉴于前者认为在《1844年经济学哲学手稿》中的异化理论才是 马克思社会批判最为重要的部分，后者常常表现出一种名副其实的 “异化恐惧症”，并试图首先淡化其相关性;[34] 或者，当这一策略不再可 能时,异化的整个主题作为马克思后来所放弃的“年少的轻狂，黑格尔 主义的残渣”[35] 被取消。在前一阵营的学者反驳认为《1844年经济学 哲学手稿》是由一个刚刚开始进行其主要研究的26岁年轻人所写就 的。但是那些后一阵营的学者始终拒绝承认马克思异化理论的重要 性,即便新文本的出版清楚地表明了他从未丧失在这方面的兴趣,并且 异化理论在他一生工作的主要阶段占据了重要地位。
正如大多数所做的那样，对《1844年经济学哲学手稿》中异化理论 是马克思思想的中心主题的争论本身就是明显的错误,以至于证明了 对他作品的无知。[36] 另一方面，由于异化文本的出版，马克思再一次在 世界哲学文献中成为最常被讨论和引用的作者。此时,苏联对这整个 主题以及与之相关争论的沉默，为在那个国度工具性地使用他的著作 提供了显著例证。由于苏联彻底漠视异化的存在及其相关话题，任何 与这个问题相关的文本都被加以怀疑对待。正如昂利.列斐伏尔所表 述的那样，“在苏联,异化可以也必须不再是一个问题。从上级的命令 来讲，从国家的原因来讲，这一概念不得不消失。”[37] 因此，直到20世纪 70年代，在“社会主义阵营”中鲜有学者关注这些问题。
许多知名的西方学者也在淡化现象的复杂性。例如，吕西安•戈 德曼认为在这个时代的社会经济条件中克服异化是可能的，并且在他 《辩证法的研究》(1959)中讨论了它将在纯粹的计划影响下减弱或是 消失。“物化，”他写道，“实际上是一种与计划的缺失以及市场生产紧 密联系的现象”；东方的苏联社会主义和西方的凯恩斯主义政策都导 致了“第一种情况在于物化的消除，第二种情况在于其逐步的削弱。”[38] 历史已经证明了他的预言不完善。
五、异化理论不可抗拒的魅力
20世纪60年代异化理论开始真正风行一时，全世界出版了数以 千计的相关书籍和文章。这简直就是异化的时代。不同政治背景和学 科的作者将其原因归结为商品化、过度专门化、规范缺失、官僚化、因循 守旧、消费主义、在新技术中丧失自我意识，甚至自我隔离、缺乏情感、 社会和民族边缘化以及环境污染。
异化的概念看上去完美地表达了时代精神,并且确实在资本主义 社会批判中,成为反苏联哲学马克思主义和在天主教世界中最民主和 进步潮流的汇集之地。然而，这个概念的流行及其不加鉴别地使用造 成了深刻的术语歧义。[39]短短几年间，异化成了从权利到人类忧愁无 所不包的虚假公式一罗万象以至于产生了其永远不可能被修正的 信仰。[40]
居伊•德波的《景观社会》1967年首次出版之后，很快就成为一代 造反学生反抗系统的宣言，异化理论与非物质生产批判衔接起来。以 霍克海默和阿多尔诺的理论为基础，对社会秩序一致的制造已经波及 到了娱乐产业，德波认为非劳动范畴不再被认为与生产活动相分离:
鉴于在资本主义积累的原始阶段“政治经济学仅仅将工人作 为无产者”，这些无产者只需要被分配维持他们自身劳动力的必 要物质资料，从未考虑到“休闲和人性”的他，一旦商品丰富到了 需要额外协作的水平，这样一种统治阶级的视角将被修正。一旦 他的工作时间结束，工人将会突然从他所受到的通过组织的方方 面面和生产的监督所清晰暗示的全面蔑视中获得救赎，并且发现 自己似乎在他所谓的消费者角色中被作为成年人礼貌对待。在这 一点上商品的人道主义照顾到了工人的“休闲和人性”仅仅是因 为政治经济学现在能够也必须支配这些范畴。[41]
那么对于德波来说,鉴于经济之于社会生活的支配最初采取了 “存在到占有的退化”形式，在“现阶段”则是“从占有到显现的总体转 换”。[42] 这一观念引导他将景观世界作为分析的中心：“景观的社会功 能是异化的具体生产，”[43] 通过这一现象“商品的拜物教……最终实 现。”[44] 在这些条件中，异化宣称自己已经成为一个令人兴奋的个体经 验，引导人们去消费并“与占支配地位的影像产生共鸣”的新鸦片，带 他们远离自身的愿望和真实的存在：
景观是一个舞台，在这个舞台上，商品在全面殖民化的社会生 活中获得成功……现代经济生产广泛而强烈地扩展了其独裁统 治。……随着“第二次工业革命”异化消费与异化生产一样已经 成为大众的*责。[45]
紧接着德波而来的是让•鲍德里亚,他在批判性阐释成熟资本主 义所衍生社会变化的过程中也使用了异化概念。在《消费社会》 (1970)中，他远离了马克思主义对生产中心性的聚焦,将消费界定为 现代社会的基本因素。在“消费的时代”，广告和民意调查创造了虚假 需求和大众舆论，因此也是“极端异化的时代”.
商品逻辑已经普遍化并且在今天不仅统治了劳动过程与物质 生产，也统治了整个文化、，性以及人际关系，甚至包括幻想和个体 驱动力……每一件事物都是景观化的,或者换句话说，每一件事物 都被唤起、激发以及精心编排成图像、符号、可消费的模式。[46]
然而，鲍德里亚的政治结论是相当混乱并且悲观的。面对大规模 的社会动乱，他认为“ 1968年五月风暴”已经落入了 “通过他们恶魔般 的价值观使对象物化和过度消费”的陷阱之中;并且将“所有有关’异 化，的争论和所有对流行和反艺术的嘲弄力量“作为一种纯粹的“游戏 部分的控诉，是至关重要的幻景，是一个使预言完满的反预言。”[47] 比起 马克思将工人阶级作为改造世界的社会参照点,现在已经与之相距甚 远了，他以一种弥赛亚的恳求结束了他的著作，正如它的转瞬即逝一样 它是泛化的:“我们应该期待正如毁坏了这白色弥撒的’1968年五月风 暴，一样不可预见又必然的暴力入侵与突然瓦解。,，[48]
六、北美社会学中的异化理论
20世纪50年代，异化概念已经成为北美社会学的新词汇，但是通往 这一主题的方法却与那个时候欧洲所盛行的方法大相径庭。主流社会学 将异化作为个体人类的问题加以对待,并且所探求的解决方法集中在个体 能力对现存秩序的适应之上，而不是以改变社会的集体实践为中心。
这里也一样,在一个清晰而又为大家所共享的概念成形之前存在着 漫长的不确定时期。一些作者将异化作为普遍内在于人类状态的一种 肯定现象，一种表现创造力的方式。另一个普遍的观点是，它源起于个 体与社会的裂隙;[49] 例如，西摩•梅尔曼 (Seymour Melman) 将异化溯源 到决策制定和执行之间的分裂,并认为它同样也影响到工人与管理者。[50]《异化的尺度》(1957) 一文在《美国社会学评论》上开启了对概念 的争辩，格温•奈特勒(Gwynn Nettler)试图将民意调查作为建立定义的 方式。但是与工作条件调查苛刻的劳工运动传统形成鲜明对比的是，他 的问卷看上去似乎从麦卡锡主义的教义中而不是从科学研究中汲取了 更多灵感。[51] 实际上他认为异化与美国保守主义原则的拒斥相等同:“对 家庭主义不欢迎和反对态度的一致性维护，大众媒体和大众品味,时事动 态、国民教育、传^踪教以及生活的目的观点、民族主义和选举过程。”[52]
梅尔文•塞曼(Melvin Seeman)《异化含义》(1959) 一文的发表在 概念严密性上改变了美国社会学的整体形象，这篇文章很快就成为这 一领域中所有学者的必要参考。他列举了异化的五个主要类型:权力 缺乏、意义丧失(即个人无法理解其所参与事件的意义)、规范缺失、社 会孤立和自我疏离。[53] 这表明了他也是以一种基本主观的视角来着手 分析或对现象加以阐释。罗伯特•布劳纳(Robert Blauner)，虽然他丰 富的研究引导他在《异化与自由＞(1964)中探求导致“渗透于所有工业 社会中大型组织和非个人官僚机构雇佣”[54] 的原因，但他同样将异化定 义为“由社会安排特定类型所造成的个人经验的性质。”[55]
美国社会学普遍将异化视为一个与工业生产系统、资本主义以及 社会主义相关，并主要对人类意识产生影响的问题。[56] 这一方式的重 大转变最终趋于没落，甚至被排斥，那种决定异化的历史一社会因素分 析产生了一种过度心理化的后果,它将异化作为在个体层面可以治愈 的个体病理性症状而不是作为社会问题加以对待。[57] 然而，马克思主 义传统的异化概念已经为一些资本主义生产模式的最尖锐批评做出贡 献，在社会学领域中对这一概念的制度化已经将异化分解为对社会规 范的个体失调现象。以同样的方式，在哲学上，今天这一概念所拥有的 批判维度已经让位给了虚幻的中立立场。[58]
这一显著变化的另一重影响是概念的理论枯竭。异化从与人类的 劳动活动、社会和知识存在相关联的复杂现象变成了根据学术研究专 门化所划分的部分范畴。[59] 美国社会学者认为这种方法论的选择能够 让他们将异化研究从任何政治涵义中解放出来并赋予其科学客观性。 但实际上，由于对隐藏在解放意识形态化和价值中立旗号背后主导价 值观和社会秩序的支持,这样一种政治“转向”有着明显的意识形态 内涵。
因此，在马克思主义和美国社会学异化概念之间的差异并不穷尽 于前者是政治的而后者是科学的。更确切地说,马克思主义理论家是 反对美国社会霸权价值观的倡导者，而美国社会学者所维护的是现存 社会秩序的价值观,并巧妙地将其装扮成人类社会的永恒价值。[60] 在 美国的学术背景之下，异化概念经历了一场名副其实的歪曲，并因社会 阶级的卫护者反对其长久以来的导向而宣告终结。[61]
七、《资本论》及其准备手稿中的异化
马克思自己的著作在应对这种情况的努力中起到了重要作用。对 《1844年经济学哲学手稿》的初始关注在新文本出版之后有了转变的 趋向，从而使他思想的发展更准确地重建成为可能。
在19世纪40年代的后半程，马克思不再经常使用“异化”这一术 语了;最主要的例外是他与恩格斯合著的第一本书，《神圣家族》 (1845),其中出现了一些反对布鲁诺和埃德加•鲍威尔的论战，以及 在《德意志意识形态)(1845-6)中的一篇文章，也是与恩格斯合写的。
一旦他放弃了《德意志意识形态》中所发表的想法,他就又回到了《雇 佣劳动与资本》中的异化理论。该书是以他1847年为布鲁塞尔德意志 工人协会演说为基础的文章合集,但是这一术语本身并没有出现在其 中，因为对于他的目标受众来讲这是过于抽象的一环。他在这些文本 中写道,雇佣劳动并没有进入工人“自身的生命活动”而是代表了 “他 生命的牺牲。”劳动力是一种工人们“为了生存”而被迫出卖的商品，并 且“他的活动的产物也就不［是］他的活动的目的”[62]：
一个工人在昼夜中，有12小时在织布、纺纱、钻孔、研磨、建 筑、挖掘、打石子、搬运重物等等，他能不能认为这12小时的织布、 纺纱、钻孔、研磨、建筑、挖掘、打石子是他的生活的表现，是他的生 活呢？恰恰相反,对于他来说。在这种活动停止以后，当他坐在饭 桌旁，站在酒店柜台前，睡在床上的时候，生活才算开始，在他看 来，12小时劳动的意义并不在于织布、纺纱、钻孔等等，而在于这 是挣钱的方法，挣钱使他能吃饭、喝酒、睡觉。如果说蚕儿吐丝做 茧是为了维持自己的生存，那么它就可算是一个真正的雇佣工 人了。[63]
直到19世纪50年代后期，马克思的著作再没有更多地提及到异 化理论了。随着1848年革命的失败，他被迫流离辗转来到伦敦;一到 那里，他就致力于政治经济学的研究，除了一个与历史主题相关的作 品，[64] 并没有出版其他书籍。然而当他又再一次写到经济时，在《政治 经济学批判大纲》（作为《大纲》［Grundrhse-］更为人所知）中,他不止一 次使用了 “异化”这一术语□这个文本在许多方面令人回想起了《1844 年经济学哲学手稿》的分析，尽管在大英图书馆近10年的研究让马克 思对它们的认识更加深刻：
活动的社会性质，正如产品的社会形式和个人对生产的参与, 在这里表现为对于个人是异己的东西，物的东西；不是表现为个人 的相互关系，而是表现为他们从属于这样一些关系，这些关系不是 以个人为转移而存在的，并且是由毫不相干的个人互相的利害冲 突而产生的。活•动和产品的普遍交换已成为每一单个人的生存条 件,这种普遍交换,他们的相互联系，表现为对他们本身来说是异 己的、独立的东西，表现为一种物。在交换价值上，人的社会关系 转化为物的社会关系；人的能力转化为物的能力。[65]
因此在《大纲》中对异化的描述充满了对经济范畴的更多理解和 更为深刻的社会分析。其在异化和交换价值之间建立的关联是它重要 的一面，并且也是关于现代社会这一现象最为耀眼的篇章之一，马克思 将异化与资本和“活的劳动力”之间的对立相联系：
活劳动的客观条件对于作为主体存在的活劳动能力来说，表 现为分离的、独立的价值……活劳动能力的客观条件作为与活劳 动能力相对立的独立存在，作为不同于活劳动能力并且与之相对 立而独立的主体的客观性而成为前提；因此，这些客观条件的再生 产和它们的价值增值，即它们的扩大，同时就是这些条件作为与劳 动能力无关的并与之相对立而独立于他人的主体的财富所进行的 再生产和新生产。再生产和新生产出来的，不仅是活劳动的这些客 观条件的存在，而且是这些条件作为独立的价值，即属于他人的主 体的价值，而同这种活劳动能力相对立的存在。劳动的客观条件取 得了与活劳动能力相对立的主体的存在——从资本变成资本家。[66]
《大纲》并不是马克思成熟时期的以叙述异化为特征的唯一文本。 在其写就的五年之后,“直接生产过程的结果”——也就是在所周知的《资本论》，第一卷:第一篇,第六章（未发表）（1863-4）——将异化的 经济和政治分析更为紧密地结合在一起。“资本主义之于工人的统 治，”马克思写道,“是物之于人的统治，是死劳动之于活劳动的统治, 是生产之于生产者的统治。”[67] 在资本主义社会中，由于“劳动的社会生 产率换位为资本的物质属性，”[68] 就出现了一个名副其实的“物的人格 化和人的物化”，产生了 “劳动的物质条件并不为工人所支配,而是工 人受到物质条件的支配“[69] 这一现象。实际上，他论证道：
资本并不比货币更是物。在资本中，也就是在货币中，人们之 间某种具体的社会生产关系作为物与人之间的关系而呈现，要不 然就是作为社会中事物的自然属性而呈现的某种社会关系。一旦 个体作为自由的人相互面对时，没有一个阶级依赖于雇佣，也就没 有剩余价值的生产；没有剩余价值的生产也就没有资本主义生产， 并因此就没有资本和资本主义！资本和雇佣劳动（因此我们认定 那些劳动工人出卖的是自身的劳动力）仅仅表达了同一个关系的 两个方面。如果不同劳动力这一通过工人自己出卖的商品发生交 换，货币就不能成为资本。相反，当其自身的物质条件作为自主权 力、异化属性面对它时，工作只能是雇佣劳动，总之作为资本,价值 为其自身而存在并维护自身。如果资本在其物质方面,也就是说， 资本在其中实质存在的使用价值中，其存在必须依赖于劳动的物 质条件，这些物质条件在较为正式的一方面必须同样地作为异化 的、自主的权力而与劳动相对立，将价值这一活的劳动作为一种仅 仅介意维持和增加自身的方式的对象化劳动。[70]
在生产的资本主义模式中，人类劳动成为资本价格稳定过程的工 具，“通过将活的劳动力并入资本的物质构成,……成为一个活生生的 怪物并且……’似乎为了爱的消费’而开始行动。”[71] 这一机制保持了 规模上的扩张，直到在生产过程中，科学发现以及机器的配置的协作, 所有这些属于集体的社会过程成为其自然属性而呈现的资本力量，与 资本主义秩序形成中的工人们相对立:
生产力……为社会劳动所发展……作为资本主义生产力所呈 现。［……］协作中的集体，劳动分工中的联合，自然和科学中的 力量的使用，劳动产品的使用，所有这些，同机器一样，都与作为异 化的、对象的和毫无特色的个体劳动者相对立，在没有它们的干预 下存在，甚至常常敌视他们。他们都相当简单地呈现为劳动工具 的普遍形式。作为客体，他们独立于为他们所支配的劳动者。尽 管工场在某种程度上是劳动者联合的产物，但是其全体的智慧都 将被纳入资本主义或是他的从属，并且劳动者们发现他们自身面 对存在于资本主义中的资本功能。[72]
通过这一过程，资本成为某种“非常神秘”的事物。“劳动的条件 作为社会力量在工人面前堆砌，并且他们呈现为资本化的形式。”[73]
20世纪60年代开始,“《资本论》，第一卷:书1,第六章（未发表）” 以及所有以上的《大纲》[74] 的传播,为异化概念与此后在社会学和心理
学中占支配地位的异化概念相区别铺平了道路。在实践中将概念与异 化的克服相适应——与社会运动的政治行动相适应,与政党和工会改 变工人阶级的劳动条件相适应。20世纪30年代《1844年经济学哲学 手稿》之后出版的著作可以被认为是马克思关于异化著作的“第二 期”，不仅对于新的异化研究提供了连贯的理论基础，尤其也为那些年 世界上爆发的重大政治和社会运动提供了反对资本主义的意识形态平 台。异化离开了哲学家的著作与大学讲堂，走向了街头以及工人斗争 的场合，并在普遍意义上成为了资产阶级社会的批判。
八、商品拜物教和异化的克服
在《资本论》最为著名的章节“商品的拜物教及其秘密”包含着马 克思对于异化最好的描述。在这里他表明，在资本主义社会中，人们为 他们自己所生产的产品所统治。他们之间的关系不是“作为人们之间 的直接社会关系……，而是作为人与人之间的物质关系以及物与物之 间的社会关系“[75] 而呈现的；
商品形式的奥秘不过在于：商品形式在人们面前把人们本身 劳动的社会性质反映成劳动产品本身的物的性质，反映成这些物 的天然的社会属性，从而把生产者同总劳动的社会关系反映成于 生产者之外的物与物之间的社会关系。由于这种转换，劳动产品 成了商品，成了可感觉而又超感觉的物或社会的物。［……］这只 是人们自己的一定的社会关系，但它在人们面前采取了物与物的 关系的虚幻形式。因此，要找一个比喻,我们就得逃到宗教世界的 幻境中去。在那里，人脑的产物表现为赋有生命、彼此发生关系并 同人发生关系的独立存在的东西。在商品的世界里，人手的产物 也是这样。我把这叫做拜物教。劳动产品一旦作为商品来生产，就带上拜物教，性质，因此拜物教是同商品生产分不开的。[76]
这一定义中的两个因素在马克思的异化概念与大多数我们已经讨 论过的学者所持的异化概念之间划分了一条明确的界线。首先，马克 思构想的拜物教并不是个体的问题而是社会现象，不是思维的事务而 是真正的权力，统治的具体形式，并作为客体向主体转变的结果在市场 经济之中建立起自身。由于这个原因，他对异化的分析并没有将自身 限制于男女个人的忧虑之中,而是扩展到其背后的社会过程和生产活 动。其次，马克思的拜物教将自身显现在明确的生产历史现实、雇佣劳 动现实之中;就其本身而言,这不是人与物之间关系的一部分,而是人 与一种特殊的客观性:商品形式之间的关系。
在资产阶级社会中，人的性质和关系转变为事物之间的性质和关 系。这一卢卡奇称为物化的理论从人的关系角度来阐明异化，而拜物 教的概念将它与商品相关联加以对待。要领先于那些否认异化理论在 马克思成熟时期著作中出现的人,我们就应该强调商品的拜物教并没 有取代异化而仅仅是异化的一个方面而已。[77]
然而从《1844年经济学哲学手稿》到《资本论》及其相关材料的理 论进步所包含的并不仅仅是他对异化更为精确的描述,还存在着马克 思认为有必要被克服的策略的再一次重新论述。鉴于在1844年他认 为人类将通过消灭私有财产和劳动分工消除异化，而摆脱异化社会的 途径在《资本论》及其准备手稿中则更为复杂。马克思坚持认为资本 主义是一个系统,在这个系统中,工人受到资本及其强加的条件所支 配。然而，它也为一个更为进步的社会创造了基础，并且通过其对人性 的福泽使得人类能够沿着已经开辟了的社会发展道路快速进步。在马 克思看来，这一为少数人产生了大量财富积累并为劳苦大众带来贫困 和剥削的系统必须被“一个自由人联合体”所取代,“他们用公共的生 产资料进行劳动，并且自觉地把他们许多个人劳动力当作一个社会劳 动力来使用” [78]。由于集体管理将评定其决定因素，因此这种生产类型 与雇佣劳动不同，呈现出一种直接普遍的性质并将劳动转化为一种真 正的社会行动。这一社会概念是霍布斯“所有人反对所有人”的另一 个极端。并且它的创建要求的并不只是一个政治过程,而且还关涉到 生产领域的转变。但是这样在劳动过程中的变化有其局限：
这个领域的自由也只能是:社会化的人,联合起来的生产者， 将合理地调节他们和自然之间的物质变换。把它置于他们的共同 控制之下，而不让它作为一种盲目的力量来统治自己：靠消耗最小 的力量，在最无愧于和最适合他们的人类本性的条件下来进行这 种物质变换。[79]
生产的后资本主义系统与科学技术的发展以及随之而来工作日的 减少，创造了新的社会形式的可能。在这种新的社会形式中，由资本所 强加并受其法律监管的、强制的、异化的劳动被超出了必然性枷锁的、 自觉的、创造性的活动所代替，并且其中全面的社会关系取代了由商品 及其货币法则所强加的、任意的、无差别的交换。[80] 这不再是对于资本 来说的自由王国，而是人类真正的自由王国。
（译者华东政法大学马克思主义学院讲师）
注释
1. Historie et conscience de classe, Kostas Axelos and Jacqueline Bois, Paris: Minuit, 1960.
2. George Lukács, History and Class Consciousness, Cambridge: MIT Press, 1971, p. xx-iv.
3. Issak Illich Rubin, Essays on Marx’ s Theory of Value, Detroit: Black & Red, 1972, p. 5.
4. Issak Illich Rubin, Essays on Marx’s Theory of Value, Detroit: Black & Red, 1972, p. 28 (trans, mod.).
5. Issak Illich Rubin, Essays on Marx’s Theory of Value, Detroit: Black & Red, 1972, p. 59.
6. 实际上，马克思在他写作《1844年经济学哲学手稿》之前已经使用了异化概 念。在他发表于1844年2月《德法年鉴》(deutsch-Französische Jahrbüche)的一个文本中，他写道,”这是……历史的任务,一旦真理的彼岸消失不见以建立现 世的真理。为历史服务这是哲学的当务之急,在其对历史的服务中，一旦人类 自我疏离(self-estrangement)的神圣形式被揭示,也就以一种不再神圣的形式 揭示了自我疏离。因此对天堂的批判就转变为尘世的批判，对宗教的批判就 转变为对法律的批判以及对神学的批判就转变为对政治的批判Karl Marx, “A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right. Introduction,” in Karl Marx, Early writings, London: Penguin, 1992, pp. 244-245.
7. 在马克思的著作中，人们会发现术语疏离(E顾响)以及外在化 (Entäusserung)。这两个词在黑格尔那里有着不同的意义，但是马克思却将它 们作为同义词使用。参见 Marcella D’Abbiero, Alienazione in Hegel. Usi e significati di Entäusserung, Entfremdung Veräusserung, Rome: Edizioni dell’Ateneo, 1970, pp. 25-27.
8.［德］马克思：《1844年经济学哲学手稿》，人民出版社2000年版，第52-53页。
9.［德］马克思: 《1844年经济学哲学手稿》，人民出版社2000年版，第52-53页
10. 对于马克思有关于异化四部分类型学的描述，参见Bertell Ollman, Alienation, New York: Cambridge University Press, 1971, pp. 136-152.
11.［德］马克思:《1844年经济学哲学手稿》，人民出版社2000年版，第62页。
12.［德］马克思:《1844年经济学哲学手稿》，人民出版社2000年版，第184页。
13. Martin Heidegger, Being and Time, San Francisco: Harper, 1962, pp. 220-221.在 1967 年再版的《历史与阶级意识》一书中，卢卡奇观察到在海德格尔那里异化成为一 个政治上无害的概念，这一概念“将社会批判升华为纯粹的哲学问题”( Lukács, xxiv)o海德格尔也试图歪曲马克思异化概念的意义:在他《关于“人道主义”的 信件》(1946)中，他赞许地指出，“通过经验异化，［马克思］实现了历史的本质维 度” (Martin Heidegger, “Letter on humanism” , in Basic Writings, London: Routledge, 1993, p. 243) — 居丹在马克思著作中没有依据的误导性表述。
14. Herbert Marcuse, “On the Philosophical Foundation of the Concept of Labor in Economics”, Telos, 16 (Summer 1973), p.25.
15. Herbert Marcuse, “On the Philosophical Foundation of the Concept of Labor in Economics “, Telos, 16 (Summer 1973), pp. 16-17.
16. Herbert Marcuse, “On the Philosophical Foundation of the Concept of Labor in Economics”, Telos, 16 (Summer 1973), p.25.
17. Herbert Marcuse, “On the Philosophical Foundation of the Concept of Labor in Economics”, Telos, 16 (Summer 1973), p.25.
18. Herbert Marcuse, “On the Philosophical Foundation of the Concept of Labor in Economics”, Telos, 16 (Summer 1973), pp. 14-15.
19. Herbert Marcuse, Eros and Civilization, Boston: Beacon Press, 1966, p. 45.
20. Herbert Marcuse, Eros and Civilization, Boston: Beacon Press, 1966, pp. 46 – 47.乔 治•弗雷德曼也持同样的观点，在《劳动的剖析》(New York： Glencoe Press, 1964)中提出异化的克服仅仅在从劳动中解放出来才能成为可能。
21. Marcuse, Eros and Civilization, Boston: Beacon Press, 1966, p. 156.
22. Marcuse, Eros and Civilization, Boston: Beacon Press, 1966, p. 155.
23. Marcuse, Eros and Civilization, Boston: Beacon Press, 1966, p.l98.
24. Marcuse, Eros and Civilization, Boston: Beacon Press, 1966, p. 155. Cf. 对“欲望的理 性不仅是共存的,甚至也促进向文明自由更高形式的进展”(199)的召唤。技 术与进步之间的关系，参见 Kostas Axelos, Alienation, Praxis, and Techné in the Thought of Karl Marx, Austin/ London: University of Texas Press, 1976.
25. Max Horkheimer, Theodor W. Adorno, Dialectic of Enlightenment, New York: Seabury Press, 1972, p. 121.
26. 参见 Sigmund Freud, Civilization and its Discontents, New York: Norton, 1962, p.62.
27. Erich Fromm, The Sane Society, New York: Fawcett, 1965, p. 111.
28. Erich Fromm, Marx’ s Concept of Man, New York: Frederick Ungar, 1961, pp. 56-57. 这一对异化劳动具体性质的不理解在他20世纪60年代有关异化的作品中再 一次被发现。在1965年发表的一篇文章中，他写道:“人们不得不在其与自恋 癖、抑郁症、宗教狂以及偶像崇拜中的相关联中检验异化现象以充分理解它。”“The Application of Humanist Psychoanalysis to Marx’s Theory”, in Erich Fromm, ed., Socialist Humanism, New York: Doubleday, 1965, p. 221.
29. 参见，Alexandre Kojève, Introduction to the Reading of Hegel: Lectures on the phenomenology of Spirit, Ithaca: Cornell University Press, 1980.
30. Jean Hyppolite, Studies on Marx and Hegel, New York/London: Basic Books, 1969, p. 88.
31. Cf. István Mészáros, Marx’s Theory of Alienation, London: Merlin Press, 1970, p. 241ff.
32. Hannah Arendt, The Human Condition, Chicago: University of Chicago Press, 1958, pp. 253-254.
33. Hannah Arendt, The Hitman Condition, Chicago: University of Chicago Press, 1958, p.254.
34. 柏林马克思主义一列宁主义研究院院长曾经试图将《1844年经济学哲学手 稿》从典范的马克思一恩格斯作品集的编号卷中排除，将它们以较少的印数降 低到补充的卷册。
35. Adam Schaff, Alienation as a Social Phenomenon, Oxford: Pergamon Press, 1980, p. 21.
36. Cf. Daniel Bell,“The Rediscovery of Alienation: Some Notes Along the Quest for the Historical Marx’, Journal of Philosophy, Vol. LVI, No. 24 (November 1959), pp. 933-952.其中总结道:“当人们与异化观念可能产生共鸣时，回到作为马克思 中心的主题重新理解这个概念只是进一步的神话创造.
37. Henri Lefebvre, Critique of Everyday Life, London: Verso, 1991, p.53.
38. Lucien Goldmann, Recherches Dialectiques, Paris: Gallimard, 1959, p. 101.
39. 因此, Richard Schacht (Alienation, Garden City: Doubleday, 1970) 提到, “当代生活 几乎没有不依据’异化’被讨论的方面” (lix.)；而Peter C.Ludz ( a Alienation as a Concept in the Social Science”, Reprinted in Felix Geyer and David Schweitzer (eds.), Theories of Alienation, Leiden: Martinus Nijhoff, 1976, p. 3) 评论道：”概念 的流行增加了现有术语的歧义”.
40. Cf. David Schweitzer, “Alienation, De-alienation, and Change: A critical overview of current perspectives in philosophy and the social sciences” , in Giora Shoham (ed.), Alienation and Anomie Revisited, Tel Aviv: Ramot, 1982, p. 57. 对于他“异 化的含 义往往被降低到实质上无意义的那一点”.
41. Guy Debord, The Society of the Spectacle, Canberra: Hobgoblin, 2001, p. 13.
42. Guy Debord, The Society of the Spectacle, Canberra: Hobgoblin, 2001, p. 9.
43. Guy Debord, The Society of the Spectacle, Canberra: Hobgoblin, 2001, p. 11.
44. Guy Debord, The Society of the Spectacle, Canberra: Hobgoblin, 2001, p. 12.
45. Guy Debord, The Society of the Spectacle, Canberra: Hobgoblin, 2001, p.13.
46. Jean Baudrillard, The Consumer Society, London: Sage, 1998, p. 191.
47. Jean Baudrillard, The Consumer Society, London: Sage ,1998, pp. 195-196.
48. Jean Baudrillard, The Consumer Society, London: Sage, 1998, p. 196.
49. Schacht, Alienation, p. 155.
50. Seymour Melman, Decision-Making and Productivity, Oxford: Basil Blackwell, 1958, p. 18, pp. 165-166.
51. 在这些问题中，奈特勒将之作为易受到“异化倾向”所影响的样本是:“你喜欢 看电视吗？哪一款是你认为最新型的美国汽车？你阅读《读者文摘》吗？…… 你喜欢参加教会活动吗？全国观赏型体育运动(足球、篮球)吸引你吗?” (“ A measure of alienation, American Sociological Review, Vol. 22, No. 6 ( December 1957), p. 675)。他断定那些否定的回答是异化的证明;并且在别处他还进一 步说明了： “毫无疑问，这一标准衡量了同我们社会疏离的维度。”
52. Ibid., p. 674。为了证明这一点,奈特勒注意到”对于问题’你有没有刚好生活在 有如我们所呈现出的管辖形式下的另一种形式的管辖之中？’所有的回答都带 有可能性的迹象并没有反驳”(674)。他曾经走的如此之远以至于声称“异化 与创造力相关联。假设具有创造力的科学家和艺术家……是异化的个人…… 异化与利他主义相关联并且他们的疏离导致了犯罪行为”(pp. 676-677)。
53. Melvin Seeman, “On the Meaning of Alienation”, American Sociological Review, Vol. 24, No. 6 (December 1959), pp. 783-791. 1972 年他又增加了第六种类型： “文化疏离(参见 Melvin Seeman, Alienation and Engagement , in Angus Campbell and Philip E. Converse (eds.), The Human Meaning of Social Change York: Russell Sage, 1972, pp. 467-527.)
54. Robert Blauner, Alienation and Freedom, Chicago: University of Chicago Press, 1964, p. 15.
55. Robert Blauner, Alienation and Freedom, Chicago: University of Chicago Press, 1964, p. 3.
56. Cf. Walter R. Heinz, eds., M Changes in the Methodology of Alienation Research, in Felix Geyer and Walter R. Heinz ( eds.), Alienation, Society and the Individual, New Brunswick/London: Transaction 11992, p. 217.
57. 参见 Felix Geyer and David Schweitzer, M., Introduction, in idem, eds., Theories of Alienation (note 39) ,pp. xxi-xxii, and Felix Geyer, “A general Systems Approach to Psychiatric and Sociological De-alienation”, in Giora Shoham, ed., (note 40) 141.
58. 参见 Geyer and Schweitzer,44 Introduction, pp. xx-xxi.
59. David Schweitzer, “Fetishization of Alienation: Unpacking a Problem of Science, Knowledge, and Reified Practices in the Workplace”, in Felix Gever, (ed.), Alienation. Ethnicity, and Postmodernism, Westport/London: Greenwood Press, 1996, p.23.
60. Cf. John Horton/*The Dehumanization of Anomie and Alienation: a problem in the ideology of sociology” , The British Journal of Sociology, Vol.XV, No. 4( 1964) , pp. 283-300,and David Schweitzer,“Fetishi洞ion of Alienationn , p.23.
61. 参见 “Horton Dehumanization”. Irving Louis Horowitz 在“异化的陌生事业:在未 获得其奠基者许可的情况下异化概念是如何转变的”中对这篇论文极力拥护 (in Felix Geyer, ed., (note 63), pp. 17-19) 根据 Horowitz, “在社会科学而不是在 社会抗议中,异化现在是传统的一部分。由这种类似于被异化的拓展认识所 带来的变化与其说是被整合，莫过于说是价值负载。”因此，异化的概念“成为 弥漫着人类状况的概念……一个肯定的而不是否定的力量。与其将异化看作 是通过由残酷的工业一资本主义要求所产生的人类类本质的’疏离’所构架 的，不如将异化看作是一种不可让渡的权利，甚至对于某些人来说是一种创造 力资源，而对于另一些人来说是个人怪癖的表达” (18)。
62. 《马克思恩格斯选集》第1卷，人民出版社1995年版，第336页。
63. 《马克思恩格斯选集》第1卷，人民出版社1995年版，第336页。
64. The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte, Revelations Concerning the Communist Trial in Cologne and Revelations of the Diplomatic History of the Eighteenth Century.
65.《马克思恩格斯全集》第30卷，人民出版社1995年版，第107页。在另一段有 关于异化的文章（107）中，我们读到:“如果从物那里夺去这种社会权力，那么 你们就必然赋予人以支配人的权力。”
66.《马克思恩格斯全集》第30卷，人民出版社1995年版，第454页。
67. Karl Marx, “Results of the Immediate Process of Production”, In idem, Capital, Volume 1, London: Penguin, 1976, p. 990.
68. Karl Marx, “Results of the Immediate Process of Production”, In idem, Capital, Volume 1, London: Penguin, 1976, p. 1058.
69. Karl Marx, “Results of the Immediate Process of Production”, In idem, Capital, Volume 1, London: Penguin, 1976, p. 1054.
70. Karl Marx, “Results of the Immediate Process of Production”, In idem, Capital, Volume 1, London: Penguin, 1976, pp. 1005-1006 (emphasis in the original).
71. Karl Marx, “Results of the Immediate Process of Production”, In idem, Capital, Volume 1, London: Penguin, 1976, p. 1007.
72. Karl Marx, “Results of the Immediate Process of Production”, In idem, Capital, Volume 1, London: Penguin, 1976, p, 1054 (emphasis in the original).
73. Karl Marx. “Results of the Immediate Process of Production”, In idem, Capital, Volume 1, London: Penguin, 1976, p. 1056
74. 参见 Marcello Musto (ed.), Karl Marx’s Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy 150 years Later, London/New York: Routledge, 2008, pp. 177-280.
75.《资本论》第1卷，人民出版社2004年版，第90页。
76.《资本论》第1卷，人民出版社2004年版，第89-90页
77. Cf. Schaff, Alienation as a Social Phenomenon, p. 81.
78.《资本论》第1卷，人民出版社2004年版，第96页。
79.《资本论》第3卷，人民出版社2004年版，第928-929页。
80. 由于空间的原因，马克思对非异化社会蓝图的未完成想法和一定程度上相互 矛盾的性质将不得不留待未来的研究。
Categories
Antony Burlaud, Actuel Marx
C’est pour épargner au lecteur anglais une plongée dans les épais volumes publiés autrefois par l’Institut du marxisme-léninisme de l’URSS que Marcello Musto a réalisé cette anthologie de textes de l’Association internationale des travailleurs.
Il y a tout lieu de penser qu’il rend, du même coup, service au lecteur français. Car, si l’on peut trouver, en français, d’importants travaux de recherche et de bonnes synthèses sur la Première Internationale, il n’existe aucun recueil de documents récent qui donnerait un aperçu à la fois succinct et général des débats de l’AIT.
Marcello Musto propose en ouverture de son livre une introduction dense, qui retrace l’histoire de l’AIT. Il s’appuie sur des travaux relativement anciens, mais tout à fait solides (M. Molnar, G. Haupt, J. Rougerie, M. Rubel, G. M. Bravo…), ce qui lui permet de présenter une synthèse riche, honnête et convaincante, qui évite les principaux écueils d’un tel exercice. Musto évite d’abord le piège qui consisterait à prendre mécaniquement le parti de « Marx contre les proudhoniens », ou de « Bakounine contre Marx », et tâche d’examiner les positions des uns et des autres de manière nuancée. Il parvient à suivre à la fois le développement institutionnel de l’organisation et l’évolution de la ligne politique. Il s’intéresse aux positions du Conseil général, aux décisions des congrès, mais sans perdre de vue les différentes fédérations, sans dissimuler la diversité des profls qu’elles présentent, et sans oublier qu’elles se développent selon des rythmes et des modalités extrêmement contrastées. Enfn, il n’interrompt pas son récit avec l’éclatement du Congrès de La Haye (1872), mais consacre encore plusieurs pages à « l’après-Marx », aux années américaines de l’Internationale (« centraliste »), et à l’Internationale « antiautoritaire ».
Cette introduction historique est suivie d’un ample choix de textes, repartis en une douzaine de chapitres thématiques. Musto a choisi de présenter des textes relativement brefs, parfois découpés par ses soins, ce qui rend l’ensemble particuliè- rement accessible et maniable. Le parti pris pluraliste, sensible dès l’introduction, est respecté dans l’anthologie: Marx y est dûment représenté (environ un tiers des 80 textes reproduits sont de sa plume), mais une trentaine d’autres auteurs, célèbres (Bakounine, De Paepe, J. Guillaume…) ou inconnus, sont également présents. L’anthologie contient des textes classiques, comme l’Adresse inaugurale de 1864 ou des extraits de La Guerre civile en France, et aborde certains thèmes incontournables, comme la question du mutuellisme, le rôle du syndicalisme, la place de l’État, les formes d’organisation et d’action politiques, l’internationalisme. Mais elle porte aussi des sujets moins attendus, comme l’éducation, le problème de l’héritage, ou la question irlandaise. Il n’est pas question, évidemment, de donner à chaque fois un dossier complet et de restituer dans le détail l’ensemble des positions. Mais Musto s’efforce, sur les sujets les plus controversés (notamment sur l’organisation politique et le centralisme), de donner la parole aux différents protagonistes.
On peut certes regretter que le recueil ne prenne en compte que ce que Musto appelle lui-même les « textes ‘ofciels’ de l’Internationale ». Inclure d’autres sources – articles de journaux, correspondances, extraits de livres ou de mémoires – aurait sans doute permis de donner une image plus complète de ce que fut l’AIT. Une présentation synthétique au début de chaque chapitre thématique aurait également été bienvenue. Mais ces limites n’enlèvent pas grand-chose à cet ouvrage utile et bien fait, dont on ne peut que déplorer l’absence d’équivalent en langue française – alors même que beaucoup des textes qui y fgurent sont traduits du français.
Categories
بازبینی مفهوم بیگانگی مارکس
بیگانگی یکی از مهمترین و بحثانگیزترین موضوعات در قرن بیستم بود و نظریهپردازی کارل مارکس نقش کلیدی در این مباحث داشت. با این همه، برخلاف آنچه ممکن است تصور شود، خود مفهوم به شکلی خطی تکامل پیدا نکرد و انتشار متون سابقاً ناشناخته که شامل تفکرات مارکس در باب بیگانگی بود لحظات پراهمیتی در دگرگونی و انتشار این نظریه را رقم زد. معنای این اصطلاح چندین بار در طول قرنها دچار تغییر شد. در گفتمان الهیاتی به فاصله بین انسان و خدا، در نظریههای قرارداد اجتماعی به از دست رفتن آزادی اولیهی انسان و در اقتصاد سیاسی انگلیسی به واگذاری مالکیت دارایی اشاره داشت. اولین شرح نظاممند بیگانگی در اثر گئورگ ویلهلم هگل انجام شد، کسی که در پدیدارشناسی روح (1807) اصطلاحات Entäusserung (در معنای تحتاللفظی، خود – بیرونبودگی یا کنارهگیری) و Entfremdung (بیگانگی) را برای مشخص کردن تبدیل شدن روح به غیر خود در قلمرو عینیت، اتخاذ کرد. کل مسئله به صورت برجستهای در نوشتههای چپ هگلی و نظریهی بیگانگی مذهبی لودویک فویرباخ در کتاب ماهیت مسیحیت (1841) ـ یعنی فرافکنی ماهیت انسان به سوی یک خدای تخیلی ـ ادامه پیدا کرد، که سهم بسیار مهمی در تکامل این مفهوم داشت. بیگانگی سپس از تفکر فلسفی ناپدید شد و هیچکدام از متفکران بزرگ نیمهی دوم قرن نوزدهم توجه زیادی به آن نشان ندادند. حتی مارکس بهندرت در آثار منتشرشده در طول عمر خود از این اصطلاح استفاده کرد و از زمان مارکسیسم بینالملل دوم (1914 – 1889) به بعد کاملاً غایب بود. با وجود این، در طول این دوره، چند متفکر مفاهیمی را پروراندند که بعداً با مفهوم بیگانگی پیوند یافتند. امیل دورکیم در تقسیم کار (1893) و خودکشی (1897)، اصطلاح «آنومی» را برای نشان دادن مجموعهای از پدیدهها معرفی کرد که به موجب آن هنجارهای تضمینکنندهی انسجام اجتماعی بعد از گسترش عمدهی تقسیم کار دچار بحران میشوند. روندهای اجتماعی ملازم با تغییرات عظیم در فرایند تولید همچنین بهعنوان مبنایی برای تفکر جامعهشناسان آلمانی قرار گرفت: جورج زیمل در فلسفهی پول (1900)، توجه عمدهای به سلطهی نهادهای اجتماعی بر افراد و به غیرشخصیشدگی فزایندهی روابط انسانی داشت، در حالی که ماکس وبر در اقتصاد و جامعه (1922)، بر پدیدههای «بوروکراتیزاسیون» در جامعه و «محاسبهی عقلانی» در روابط انسانی تأکید کرد و آنها را ذات سرمایهداری دانست. اما این نویسندگان فکر میکردند که آنها در حال توصیف گرایشهای توقفناپذیر هستند و تفکرات آنها اغلب با این امید هدایت میشد که نظم اجتماعی و سیاسی موجود را بهبود بخشند ـ قطعاً نه با جایگزین کردن آن با نوع دیگر.
کشف مجدد بیگانگی
کشف مجدد نظریهی بیگانگی توسط گئورگ لوکاچ به انجام رسید، کسی که درتاریخ و آگاهی طبقاتی (1923) به چند متن در سرمایه (1867) مارکس ارجاع داد ـ به ویژه در بخش «بتوارگی کالا» (Der Fetischcharakter) – و اصطلاح «شیءوارگی» (Verdinglichung, Versachlichung) را برای توصیف پدیدهای که به موجب آن فعالیت کار بهمثابهی چیزی عینی و مستقل در برابر انسان قرار میگیرد و از خلال قوانین خودمختار بیرونی بر انسانها مسلط میشود، به کار برد. با وجود این، به صورت ماهوی، نظریهی لوکاچ تشابه زیادی با نظریهی هگل دارد، چرا که او شیءوارگی را بهمثابهی امری ساختاری درک میکرد. بعدها، بعد از ظهور ترجمهی فرانسوی (1)، که باعث ایجاد سر و صدای زیادی در بین دانشجویان و فعالان چپگرا شد، لوکاچ تصمیم گرفت که آن را همراه با یک پیشگفتار (1967) که شامل انتقاد از خود بود، مجدداً منتشر کند، که در آنجا توضیح داد که «تاریخ و آگاهی طبقاتی» از این حیث که در آن بیگانگی برابر با عینیتیافتگی است از هگل پیروی میکند(2). نویسندهی دیگری که در دههی 1920 بر این موضوع تمرکز کرد ایزاک روبین بود، که در کتابش با عنوان مقالاتی در باب نظریهی ارزش مارکس (1928)، عنوان میکند که نظریهی بتوارگی کالا «پایهی کل نظام اقتصادی مارکس، و به ویژه نظریهی ارزش او» بود(3). در دیدگاه این نویسندهی روس، شیءوارگی روابط اجتماعی، حقیقت واقعی اقتصاد کالایی سرمایهداری بود»(4). این امر فقط شامل رازوارگی یا توهم نبود بلکه شامل مادیسازی روابط تولید بود. این یکی از ویژگیهای ساختار اقتصادی جامعهی معاصر است…. بتوارگی تنها یک پدیدهی مختص آگاهی اجتماعی نیست بلکه دارای هستی اجتماعی است»(5).
صرف نظر از این دیدگاهها ـ اگر آنها را در دورهای که نوشته شدند مورد توجه قرار دهیم، آگاهیبخش هستند ـ اثر روبین موجب ارتقای آشنایی بیشتر با نظریهی بیگانگی نشد؛ چرا که پذیرش آن تنها با ترجمهی آن به انگلیسی در سال 1972 اتفاق افتاد (و از انگلیسی به سایر زبانها).
رویداد تعیینکنندهای که نهایتاً باعث انقلابی در گسترش مفهوم بیگانگی شد، متن منتشر نشدهای از دوران جوانی مارکس بود، یعنیدستنوشتههای اقتصادی – فلسفی 1844 که در سال 1932 انتشار یافت. این متن بهسرعت به یکی از مهمترین نوشتههای ترجمه شده، منتشر شده و مورد بحث قرار گرفته در قرن بیستم تبدیل شد، و نقش کلیدی را که مارکس در خلال دورهی مهم شکلبندی اندیشهی اقتصادیاش به نظریهی بیگانگی داد آشکار ساخت: کشف اقتصاد سیاسی (6). به این ترتیب، مارکس با مقولهی کار بیگانهشده (entfremdete Arbeit)(7) نه تنها مسئلهی بیگانگی را از قلمرو فلسفی، دینی و سیاسی به قلمرو اقتصادی تولید مادی گسترش داد، بلکه همچنین نشان داد که قلمرو اقتصادی برای فهم و غلبه بر بیگانگی در سایر حوزهها بسیار ضروری بود. دردستنوشتههای اقتصادی ـ فلسفی 1844، بیگانگی بهمثابهی پدیدهای عرضه شد که محصول کار، «بهمثابهی چیزی بیگانه، بهمثابهی قدرتی مستقل از تولیدکننده» در برابر کار قرار میگیرد. برای مارکس:«… خارجیت یافتن کارگر در محصولش نه فقط به این معناست که کار او تبدیل به یک ابژه، یک موجودیت خارجی میشود، بلکه به این معنا نیز هست که در برابر او، مستقل از او و بیگانه با او میشود و بهمثابهی یک قدرت خودمختار با او مواجه میشود؛ و حیاتی که او به ابژه بخشیده است بهعنوان دشمن و بیگانه در برابر او قرار میگیرد»(8).در کنار این تعریف عمومی، مارکس چهار مسیر را نشان میدهد که کارگر در جامعهی بورژوایی بیگانه میشود: یکم) از محصول کار او، که تبدیل به «ابژهای میشود که دارای قدرتی بر او میشود»؛دوم) در فعالیت کاریاش، که «مستقیماً به عنوان چیزی که متعلق به او نیست، در برابر خودش قرار میگیرد»(9)؛ سوم) از «وجود نوعی انسانی خود» که به «شکلی بیگانه با او» دگرگونی مییابد؛ و چهارم از سایر انسانها و در رابطه با کار آنها و ابژهی کار آنها(10).
برای مارکس، در تضاد با هگل، بیگانگی در مجاورت عینیتیافتگی به معنای دقیق کلمه قرار نمیگیرد، بلکه برعکس با پدیدهی مشخصی درون شکل معینی از اقتصاد همراه است: یعنی کار مزدی و دگرگونی محصولات کار به ابژههایی که در تقابل با تولیدکنندگان قرار میگیرند. تفاوت سیاسی بین این دو وضعیت بسیار عظیم است. در حالی که هگل بیگانگی را بهمثابهی جلوهی هستیشناختی کار عرضه میکند، مارکس آن را ویژگی شیوهی مشخصی از تولید، یعنی شیوهی تولید سرمایهداری، میداند و فکر میکرد که این امکان وجود دارد که از طریق «خلاص کردن جامعه از مالکیت خصوصی» بر آن غلبه کرد(11). او در یادداشتهایی که شامل گزیدههایی از عناصر اقتصاد سیاسی جیمز میل است، نکات مشابهی را عنوان میکند:
«کار، تجلی آزاد و بنابراین لذت زندگی خواهد شد. این امر در چارچوب مالکیت خصوصی، بیگانگیِ زندگی است چرا که من کار میکنم تا زندگی کنم، کار میکنم تا وسایل زندگی را برای خودم فراهم کنم. کار من، زندگی نیست. علاوه بر این، در کار من، ویژگی مشخص فردیت من تصدیق میشود چرا که زندگی فردی من است. کار، اصیل، فعال و دارایی خواهد شد. در چارچوب مالکیت خصوصی، فردیت من از خودبیگانه میشود تا جایی که من از این فعالیت متنفر میشوم، برای من شکنجه و عذاب است. در حقیقت این کار چیزی جز یک فعالیت ظاهری نیست و به این دلیل تنها کاری اجباری است که نه از خلال یک ضرورت درونی بلکه از طریق یک نیاز خودسرانهی بیرونی بر من تحمیل شده است»(12).
بنابراین، حتی در این نوشتههای مردد و پاره پاره، مارکس همیشه از دیدگاهی تاریخی در باب بیگانگی بحث میکند نه به عنوان یک امر طبیعی.
تعابیر غیرمارکسیستی از بیگانگی
با وجود این، زمان زیادی باید بگذرد تا تصور تاریخی و غیر هستیشناختی مفهوم بیگانگی جایگاه خود را پیدا کند. در ابتدای قرن بیستم، بیشتر نویسندگانی که بر این پدیده تأکید میکردند، آن را بهمثابهی جنبهی کلی وجود انسانی مورد توجه قرار دادند. به عنوان مثال در هستی و زمان (1927)، مارتین هایدگر آن را با اصطلاحات ناب فلسفی بررسی کرد. مقولهای که برای پدیدارشناسی بیگانگی خودش به کار برد «پرتاب شدگی» (Verfallen) بود: یعنی، میل به آنجا ـ بودن (دازاین) ـ به صورت هستیشناختی وجود انسانی را بر میسازد) برای قرار دادن خود در یک وضعیت غیراصیل و همرنگی با جهان اطراف. برای هایدگر، «پرتاب شدگی در جهان به معنای جذب در برای دگربودگی بود، تا جایی که این مورد اخیر بهوسیلهی حرف بیهوده، کنجکاوی و ابهام هدایت میشود» – چیزی که حقیقتاً کاملاً متفاوت از شرایط کارگر کارخانه است که در مرکز دلمشغولیهای نظری مارکس بود. علاوه براین، هایدگر این «پرتاب شدگی» را بهمثابهی ویژگی بد و اسفناکی که شاید مراحل پیشرفتهتر فرهنگ انسانی ممکن است قادر باشند که خودشان را از آن خلاص کنند» در نظر نمیگرفت بلکه برعکس آن را بهمثابهی ویژگی هستیشناختی میدانست، «وجه اگزیستانسیال در جهان بودن»(13).
هربرت مارکوزه، کسی که برخلاف هایدگر آثار مارکس را بهخوبی میشناخت، بیگانگی را با عینیتیافتگی به معنای دقیق کلمه، یکسان میدید، نه با تجلی آن در روابط تولید سرمایهداری. در مقالهای که او به سال 1933 منتشر کرد، عنوان کرد که «مشخصهی ناگوار کار»(14) نباید صرفاً به «شرایط مشخصی در عملکرد کار، ساختاربندی اجتماعی ـ فنی کار»(15) نسبت داده شود بلکه باید بهمثابهی یکی از ویژگیهای بنیادی آن مورد توجه قرار گیرد:
«در کارکردن، کارگر همیشه «همراه با چیز» است: چه یک نفر در کنار دستگاه قرار بگیرد و طرحهای فنی را ترسیم میکند، چه مرتبط با رویههای سازمانی باشد، چه در باب مسائل علمی پژوهش کند، و چه به مردم آموزش دهد و غیره. در فعالیتش، او به خود اجازه میدهد که به وسیلهی چیز هدایت شود، خود را تحت کنترل درآورد و از قوانین آن تبعیت کند، حتی زمانی که او بر ابژهاش مسلط است …. در هر حالت، او «با خودش» نیست … او با چیزی «غیر از خود» است ـ حتی زمانی که این عمل، زندگی فرضی آزادانهی او را برآورده و تکمیل کند. این امر خارجیتیابی و بیگانگی وجود انسانی… اصولاً قابل حذف نیست»(16).
برای مارکوزه، یک «منفیت بنیادی در فعالیت کار» وجود داشت که متعلق به «ماهیت اکید وجود انسانی» بود»(17). بنابراین، نقد بیگانگی تبدیل به نقد تکنولوژی و کار در حالت عام میشود، و الغای آن تنها در لحظهی بازی ممکن میشود، یعنی هنگامی که مردم میتوانستند به نوعی از آزادی دست یابند که آنها را در فعالیت مولد انکار میکرد: «در یک پرتاب توپ، نسبت به نیرومندترین دستاورد کار فنی، بازیکن میتواند به صورت نامحدود آزادی بیشتری در برابر عینیتیافتگی به دست بیاورد»(18).
در اروس و تمدن (1955)، مارکوزه به همین ترتیب فاصلهی بیشتری را با تصور مارکس ایجاد میکند، او عنوان میکند که رهایی انسان تنها از خلال حذف کار و تصدیق لیبیدو و بازی در روابط اجتماعی به دست میآید. او هر گونه امکانی را که جامعه بر مبنای مالکیت اشتراکی وسایل تولید بر بیگانگی غلبه کند منتفی میداند، در زمینههایی که نه تنها کار مزدی بلکه کار در حالت عام:
«کار کردن برای آپاراتوسی است که آنها {اکثریت بزرگی از جمعیت} آن را کنترل نمیکنند، به عنوان قدرت مستقلی عمل میکند که افراد اگر میخواهند زندگی کنند باید آن را تأیید کنند. هر چه تقسیم کار تخصصیتر میشود، کار بیگانهتر میشود … آنها کار میکنند … در حالت بیگانگی {… در} فقدان رضایت {و در} نفی اصل لذت»(19).
هنجار اصلی که مردم باید در برابر آن طغیان کنند «اصل عملکرد» است که به وسیلهی جامعه تحمیل میشود. چرا که، از منظر مارکوزه،
«ستیز بین سکسوالیته و تمدن با گسترش این سلطه آشکار میشود. تحت انقیاد اصل عملکرد، بدن و ذهن تبدیل به ابزار کار بیگانهشده میشود، اگر آنها آزادی سوژه ـ ابژهی لیبیدویی را انکار کنند که بنیاد ارگانیسم انسانی است و آن را طلب میکند، تنها میتوانند بهمثابهی ابزار به معنای دقیق کلمه عمل کنند … انسان وجود دارد .. بهمثابهی ابزاری برای عمل بیگانهشده»(20).
بنابراین، حتی اگر تولید مادی به صورت منصفانه و عقلانی سازماندهی شود، «هرگز نمیتواند سپهر آزادی و رضایت باشد … بلکه تنها سپهر خارج از کار است که آزادی و کمال را تعریف میکند»(21). بدیل مارکوزه کنار گذاشتن اسطورهی پرومتهای است که بسیار محبوب مارکس است و نزدیکتر شدن به چشمانداز دیونیزوسی است: «آزادسازی اروس»(22). برخلاف فروید، که در تمدن و ناخرسندیهای آن (1929)، عنوان کرده است که سازمان غیرسرکوبگر جامعه مستلزم پسروی خطرناک از سطح تمدن ایجادشده در روابط انسانی است، مارکوزه متقاعد شده بود که اگر آزادسازی غرایز در یک «جامعهی آزاد» و پیشرفته به لحاظ تکنولوژیک در خدمت انسانیت اتفاق بیفتد، نه تنها در جهت پیشرفت همراه میشود بلکه «روابط کاری جدید و پایدار» ایجاد میکند(24). اما دلالتهای او دربارهی این که چگونه جامعهی جدید ایجاد میشود نسبتاً مبهم و اتوپیایی است. او در نهایت به مخالفت با سلطهی تکنولوژی در حالت عام، کشانده شد به گونهای که نقد بیگانگی دیگر مستقیماً متوجه روابط تولید سرمایهداری نبود، و تأملات او در باب تغییر اجتماعی بسیار بدبینانه بود به طوری که طبقهی کارگر را در بین سوژههایی قرار داد که در دفاع از نظام عمل میکنند.
دو چهرهی کلیدی مکتب فرانکفورت، ماکس هورکهایمر و تئودور آدورنو، نظریهای در باب بیگانگی عمومیتیافته را بسط دادند که از کنترل اجتماعی تهاجمی و دستکاری نیازها از طریق رسانههای گروهی ناشی میشود. در دیالکتیک و روشنگری (1944)، آنها استدلال کردند که « منطق تکنولوژیک، منطق سلطه نیز هست. این ماهیت قهری جامعه است که از خود بیگانه شده است»(25). این بدین معناست که در سرمایهداری معاصر، حتی اوقات فراغت ـ خارج از کار ـ جذب مکانیسمهای بازتولید رضایت عمومی شده است.
بعد از جنگ جهانی دوم، مفهوم بیگانگی راه خود را در روانکاوی پیدا کرد. کسانی که این ایده را گرفتند از نظریهی فروید شروع کردند که بر مبنای آن انسان مجبور است که بین طبیعت و فرهنگ یکی را انتخاب کند و برای این که از امنیت تمدن لذت ببرد ضرورتاً باید غرایز خود را انکار کند(26). بعضی از روانشناسان بیگانگی را با روانهایی پیوند دادند که در بعضی از افراد در نتیجهی انتخاب تحت این ستیز، ظاهر میشود، که به موجب آن، کل دشوارهی گستردهی بیگانگی را به پدیدهای صرفاً سوبژکتیو تقلیل دادند.
نویسندهای که بیشترین بررسی دربارهی از خودبیگانگی از منظر روانکاوی را به انجام رساند، اریش فروم بود. برخلاف بیشتر همکارانش، او هرگز تجلیهای آن را از محتوای تاریخی سرمایهداری تفکیک نکرد، در واقع او درکتابهایشجامعهی سالم(1955) و مفهوم انسان نزد مارکس (1961)، از این مفهوم استفاده کرد تا پلی بین روانکاوی و مارکسیسم ایجاد کند. با این همه، فروم همیشه بر سوبژکتیویته تأکید میکرد و مفهوم بیگانگی او، که او آن را به شکل زیر خلاصه میکند؛ یعنی «شیوهای از تجربه که فرد خود را بهمثابهی فردی بیگانه تجربه میکند»، همچنان بسیار تنگنظرانه باقی ماند و بر امر فردی، تأکید میکرد. علاوه بر این، شرح او از مفهوم مارکس، تنها بهدستنوشتههای اقتصادی ـ فلسفی 1844 محدود بود و از فقدان عمیق فهم مرکزیت کار بیگانهشده در اندیشهی مارکس آسیب میدید. این خلأ، از دادن وزن مهمی به بیگانگی ابژکتیو (این که کارگر در فرایند کار و در رابطه با محصول کار) توسط فروم جلوگیری کرد و او را سوق داد که وضعیتهایی را برجسته کند که در چشمپوشی از روابط ساختاری اساسی سنگ تمام گذاشتند.
«مارکس عقیده داشت که طبقهی کارگر، بیگانهترین طبقه است … او آن حدی را پیشبینی نمیکرد که بیگانگی تبدیل به سرنوشت اکثریت بزرگی از مردم میشود…. اگر نه که کارمند، فروشنده، مدیر، امروزه حتی از کارگر یدی ماهر بیگانهتر هستند. کارکرد کارگر یدی ماهر، هنوز به ابراز بعضی از مهارتهای شخصی مانند مهارت، قابلیت اعتماد و غیره بستگی دارد و او مجبور نیست که «شخصیت» خود، لبخند خود، عقاید خود را در فرایند چانهزنی بفروشد»(28).
یکی از نظریات عمدهی غیرمارکسیستی در باب بیگانگی با ژان پل سارتر و اگزیستانسیالیستهای فرانسوی مشخص میشود. در واقع، در دههی 1940، که مشخصهی آن وحشت از جنگ و بحران وجدان بود، پدیدهی بیگانگی ـ نسبتاً تحت تأثیر نئوهگلیانیسم آلکساندر کوژو (29) ـ تبدیل به مرجع اساسی هم در فلسفه و هم در ادبیات داستانی شد. با وجود این، بار دیگر، این مفهوم بسیار عامتر از معنای مورد نظر آن در اندیشهی مارکس بود، و با افزایش ناخرسندیهای انسان در جامعه، شکاف بین فردیت انسان و جهان تجربه، و شرایط انسانی برطرفناشدنی، مشخص میشد. فیلسوفان اگزیستانسیالیست هیچ گونه منشأ اجتماعی برای بیگانگی قائل نبودند، بلکه آن را امری اجتنابناپذیر منوط به تمام «واقعبودگی»ها (تردیدی نیست که شکست تجربهی شوروی این دیدگاه را تقویت کرد) و دگربودگی انسانی میدیدند. در سال 1955، ژان هیپولیت این وضعیت را در یکی از مهمترین آثار موجود در این گرایش، به شکل زیر تببین کرد:
«بیگانگی به نظر نمیرسد که منحصراً قابل تقلیل به مفهوم بیگانگی انسان تحت سرمایهداری باشد، آن گونه که مارکس آن را درک میکرد. این مورد اخیر تنها یک نمونهی مشخص از مسئلهی کلیتر خودآگاهی انسان است که قادر نیست خود را بهمثابهی کوگیتوی منفرد درک کند و تنها میتواند خود را در عبارتی که میسازد، تصدیق کند، در خودهای دیگری که شناسایی میکند و بهوسیلهی آنهایی که گاه و بیگاه توسط آنها سلب مالکیت میشود. اما این روش خودیابی از طریق دیگری، این عینیتیافتگی، همیشه کموبیش بیگانگی است، گمگشتگی خود و خودیابی همزمان. بنابراین عینیتیافتگی و بیگانگی از یکدیگر جداییناپذیرند و اتحاد آنها به سادگی تجلی کشمکش دیالکتیکی است که در حرکت اکید تاریخی است که مشاهده شد»(30).
مارکس کمک کرد که با قرار گرفتن در مقابل روابط تولید سرمایهداری، نقد انقیاد انسانی را تکامل دهد. اگزیستانسیالیستها مسیر مقابل را دنبال کردند و در تلاش بودند که آن بخشهایی از آثار مارکس را جذب کنند که برای رویکردشان مناسب بود، یعنی در یک بحث صرفاً فلسفی که از نقد مشخص تاریخی عاری است(31).
مباحثه حول نوشتههای اولیهی مارکس در باب بیگانگی
بحث بیگانگی که در فرانسه توسعه پیدا کرد، بارها بر اساس نظریات مارکس ترسیم شد. با وجود این، غالباً تنها به دستنوشتههای اقتصادی ـ فلسفی 1844 متکی بود، حتی قسمتهایی از سرمایه که لوکاچ برای ایجاد نظریهی خود در باب شیءوارگی مورد استفاده قرار داده بود، مورد توجه قرار نگرفت. علاوه بر این، بعضی از جملات دستنوشتههای 1844، از پسزمینهی خود خارج شدند و به نقلقولهایی احساساتی تبدیل شدند و نشان از وجود یک «مارکس جدید» داشت، با فلسفه اشباع شدند و از دترمینیسم اقتصادی که منتقدان به سرمایه نسبت میدادند تهی شد (غالباً بدون خواندن آن). دوباره بر مبنای متون 1844، اگزیستانسیالیستهای فرانسوی بهمراتب بیشترین تأکید را بر مفهوم از خودبیگانگی (Selbstentfremdung) گذاشتند، یعنی بیگانگی کارگر از وجود نوعی خود و از سایر انسانها ـ پدیدهای که مارکس در نوشتههای اولیهی خود به آن پرداخته بود، اما همیشه همراه با بیگانگی عینی.
همین خطای آشکار در چهرهی کلیدی نظریهی سیاسی پساجنگ یعنی هانا آرنت نیز اتفاق افتاد. در وضعیت بشری (1958)، او شرح خود را از مفهوم بیگانگی مارکس حول دستنوشتههای اقتصادی ـ فلسفی 1844 به انجام رساند، حتی بعداً با جدا کردن یکی از انواعی که مارکس در آنجا ذکر کرده بود: بیگانگی ذهنی. این امر به او اجازه داد که ادعا کند:
«…. سلب مالکیت و بیگانگی جهانی همزمان باهم اتفاق افتادند، و عصر مدرن، تا حد زیادی علیه نیات تمامی بازیگران بازی است، که با بیگانه کردن لایههای مشخصی از جمعیت در جهان آغاز شد {…} بیگانگی جهانی، و نه از خودبیگانگی، آن گونه که مارکس فکر میکرد، نشانهی بارز عصر مدرن است»(32).
شواهد آشنایی محدود او با آثار بالغ مارکس، این واقعیت است که در تصدیق این که «مارکس رویهمرفته از دلالتهای بیگانگی جهانی در اقتصاد سرمایهداری ناآگاه نبود»، تنها به خطوط کمی در نوشتهی ژورنالیستی بسیار قدیمی او، «مباحثاتی در باب قوانین سرقت چوب» (1842)، ارجاع داد نه به صفحات بسیار مهمی در سرمایه و دستنوشتههای مقدماتی او که به نوشتن سرمایه منجر شد. نتیجهگیری شگفتانگیز او این بود که: «این ملاحظات گاه و بیگاه نقش بسیار کوچکی در آثار او داشت، که اکیداً ریشه در سوبژکتیویسم شدید عصر مدرن داشت»(33). کجا و چهگونه مارکس در تحلیل خود از جامعهی سرمایهداری به «ازخودبیگانگی»، اولویت داد، رازآمیز باقی میماند که آرنت هرگز در نوشتههای خودش آن را توضیح نمیدهد.
در دههی 1960، نظریهی بیگانگی در دستنوشتههای اقتصادی ـ فلسفی 1844، تبدیل به هستهی عمدهی مشاجرات در تفسیرهای گستردهتر آثار مارکس شد. در اینجا عنوان شد که باید تمایز شدیدی بین «مارکس جوان» و «مارکس بالغ» قائل شد ـ تضاد مصنوعی و خودسرانهای که هم توسط کسانی که آثار فلسفی اولیهی او را ترجیح میدادند و هم توسط کسانی که عقیده داشتند مارکس واقعی، مارکس سرمایه است، پشتیبانی میشد (که در میان آنها میتوان آلتوسر و اندیشمندان روس را نام برد). در حالی که طرفداران مارکس جوان، نظریهی بیگانگی در دستنوشتههای 1844 را مهمترین بخش نقد اجتماعی مارکس میدانستند، طرفداران مارکس پیر غالباً یک «بیگانگی هراسی» واقعی را نشان دادند و تلاش کردند که ابتدا ربط آن را بیاهمیت جلوه دهند(34) یا هنگامی که دیگر این استراتژی ناممکن بود، کل موضوع بیگانگی را بهمثابهی «بیاحتیاطی جوانی و باقیماندهی هگلیانیسم»(35) در نظر گرفتند که مارکس بعدها آن را رها کرد. اندیشمندان اردوگاه اول جواب متقابل دادند که دستنوشتههای 1844 را کسی نوشت که تنها 26 سال داشت و در آغاز مطالعات عمدهی خود بود، اما کسانی که در اردوگاه دوم قرار داشتند هنوز از پذیرش اهمیت نظریهی بیگانگی مارکس سر باز میزدند، حتی هنگامی که انتشار متون جدید، آشکار ساخت که او هرگز علاقه به آن را از دست نداد و اینکه جایگاه مهمی را در مراحل عمدهی زندگی کاری او اشغال کرده بود.
گفتن این که نظریهی بیگانگی، همان گونه که بسیاری این کار را انجام دادند، در دستنوشتههای 1844 موضوع کلیدی اندیشهی مارکس بود آشکارا نادرست بود چرا که این امر چیزی بیش از چشمپوشی از این اثر او نبود(36). از طرف دیگر، هنگامی که مارکس دوباره به صورت مکرر تبدیل به نویسندهای مورد بحث در صدر ادبیات فلسفی در جهان، آنهم به دلیل نوشتههای جدید او در باب بیگانگی، شد، سکوتی که از زمان اتحاد شوروی در باب کل موضوع و مجادلات همراه باآن حاکم شد، نمونهی بارزی از استفادهی ابزاری از نوشتههای او در آن کشور فراهم کرد. چرا که وجود بیگانگی در اتحاد شوروی و کشورهای اقماری، از دسترس خارج شد و به تعداد متون اندک مرتبط با این مسئله با سوءظن برخورد شد. همان گونه که هانری لوفور عنوان کرد، « در اتحاد شوروی، بیگانگی دیگر نمیتوانست و نباید تبدیل به موضوع اصلی میشد ». با فرمان از بالا و به دلایل دولتی، مفهوم بیگانگی باید ناپدید میشد»(37). بنابراین، تا دههی 1970، نویسندگان کمی در «اردوگاه سوسیالیستی» به آثار مورد نظر توجه نشان دادند.
تعدادی از نویسندگان مشهور غربی پیچیدگی این پدیده را نادیده گرفتند. به عنوان مثال، لوسین گلدمن فکر میکرد که در شرایط اجتماعی ـ اقتصادی زمان این امکان وجود دارد که بر بیگانگی غلبه کرد و در مطالعات دیالکتیکی (1959)، عنوان میکند که تحت تأثیر برنامهریزی، بیگانگی از بین میرود و ناپدید میشود. او مینویسد، «شیءوارگی در حقیقت پدیدهای است که شدیداً منوط فقدان برنامهریزی و تولید برای بازار است»؛ سوسیالیسم شوروی در شرق و سیاستهای کینزی در غرب، نتیجهی حذف شیءوارگی در مورد اول و تضعیف پیشروندهی آن در مورد دوم بود»(38). تاریخ نادرستی این پیشبینیها را اثبات کرده است.
افسون مقاومتناپذیر نظریهی بیگانگی
در دههی 1960 نظریاتی در باب بیگانگی متداول شد و صدها کتاب و مقاله در باب آن در کل جهان منتشر شد. این دهه بهسادگی عصر بیگانگی بود. نویسندگانی از گرایشهای سیاسی گوناگون و رشتههای مختلف دانشگاهی دلایل بیگانگی را بهمثابهی کالاییسازی، تخصصیشدن بیش از حد، آنومی، بوروکراتیزاسیون، وفاداری، مصرفگرایی، از بین رفتن معنای خود در عصر تکنولوژی، حتی انزوای فردی، بیاحساسی، حاشیهای شدن اجتماعی یا قومی، و آلودگی زیستمحیطی تبیین میکردند.
به نظر میرسید مفهوم بیگانگی بیانگر گرایش روح زمانه به سمت کمال بود و در واقع، در نقد آن بر جامعهی سرمایهداری، تبدیل به حوزهی مشترکی از دانش برای مارکسیسم فلسفی ضد شوروی و دموکراتیکترین و پیشرفتهترین جریانات در جهان کاتولیک شد. با وجود این، شهرت این مفهوم، و استفادهی همگانی آن، ابهام واژهشناختی عمیقی را ایجاد کرد(39). در این فضای چندساله، بیگانگی تبدیل به فرمولی تهی شد که دامنهی آن در طیفی از عدم خوشبختی انسان قرار داشت ـ همهی آنها همراه با این امر بودند که بیگانگی باوری را ایجاد کرد که هرگز نمیتوانست تعدیل شود(40).
با کتاب جامعهی نمایش گی دوبور، که بعد از اولین انتشار آن در سال 1967، سریعاً تبدیل به بیانیهی واقعی برای نسلی از دانشجویان در شورش علیه سیستم شد، نظریهی بیگانگی، با نقد تولید غیرمادی پیوند یافت. بر مبنای تزهای هورکهایمر و آدورنو، طبق این امر که ایجاد رضایت عمومی نسبت به نظم اجتماعی به صنعت اوقات فراغت گسترش پیدا کرده بود، دوبور عنوان کرد که سپهر غیرکار دیگر نمیتوانست جدای از فعالیت مولد مورد توجه قرار گیرد:
«نظر به این که در خلال مرحلهی مقدماتی انباشت سرمایه، «اقتصاد سیاسی، عضو پرولتاریایی را تنها به عنوان یک کارگر مورد توجه قرار میداد»، کسی که تنها نیاز دارد که حداقلی ضروری به او تخصیص داده شود تا نیروی کار او حفظ شود، و هرگز او را در «اوقات فراغتش و انسانیتش مورد توجه قرار نمیداد»، این دیدگاه طبقهی حاکم به محض این که فراوانی کالا به حدی رسید که نیازمند همکاری بیشتری از جانب او شد، تعدیل شد. به محض این که روز کاری او به پایان میرسد، کارگر ناگهان از تحقیر تامّ و تمامی که به سمت او بود رهایی مییافت که آشکارا به وسیلهی هر جنبه از سازمان و نظارت بر تولید به کار برده میشد و در نقش جدیدش بهعنوان مصرفکننده، مانند فردی رشدیافته و بالغ، همراه با نمایش ادب، با او برخورد میشد. در این نقطه، انسانگرایی کالا، «انسانیت و اوقات فراغت» کارگر را نیز کنترل میکند بهسادگی به این دلیل که اقتصاد سیاسی اکنون میتواند و باید بر آن حوزهها سلطه پیدا کند»(41).
پس، از منظر دوبور، از آن جایی که سلطهی اقتصاد بر زندگی اجتماعی ابتدائاً شکل « زوالِ بودن به داشتن» را به خود گرفت، در «عصر حاضر»، «انتقال عمومی از داشتن به نمایش» وجود خواهد داشت»(42). این عقیده او را به سمتی هدایت کرد که جهان نمایش را در مرکز تحلیل خود قرار دهد: «کارکرد اجتماعی نمایش، تولید انضمامی بیگانگی است»(43) پدیدهای که در آن «بتوارگی کالا … عملکرد نهایی خود را کسب میکند»(44). در این شرایط، بیگانگی، خود را تا درجهای بالا میرساند که واقعاً به تجربهای موجود برای افراد تبدیل میشود، افیون جدیدی برای مردم که آنها را ملزم به مصرف میکند و با تصاویر مسلط، مطابقت میدهد»(45) و آنها را برای همیشه از امیال و موجودیت واقعیشان جدا میکند:
«نمایش، مرحلهای است که کالا موفق شده است به صورت تام و تمام زندگی اجتماعی را تسخیر میکند … تولید اقتصادی مدرن، دیکتاتوری خود را هم از لحاظ وسعت و هم از لحاظ شدت، گسترش میدهد. {…} با «انقلاب صنعتی دوم»، مصرف بیگانهشده، مانند تولید بیگانهشده، تبدیل به وظیفهای برای تودهها شده است»(46).
به دنبال دوبور، ژان بودریار نیز از مفهوم بیگانگی برای تفسیر انتقادی تغییرات اجتماعی استفاده کرده که در سرمایهداری تکاملیافته ظاهر شده است. در جامعهی مصرفی (1970)، او از توجه مارکسیستی بر مرکزیت تولید فاصله میگیرد، و مصرف را بهعنوان عامل اولیه در جامعهی مدرن مشخص میکند. «عصر مصرف»، که تبلیغات و نظرسنجی، نیازهای کاذب و رضایت عمومی ایجاد میکنند، «عصر بیگانگی رادیکال» نیز بود.
«منطق کالایی عمومیت یافته است و امروزه نهتنها بر فرایندهای کار و محصولات مادی، بلکه بر کل فرهنگ، سکسوالیته و روابط انسانی که حتی شامل فانتزیها و امیال افراد است، حکمرانی میکند. … همه چیز نمایشی شده است یا، به عبارت دیگر، همه چیز در تصاویر، نشانهها و مدلهای قابل مصرف، احضار، تحریک و هماهنگ شده است»(47).
با وجود این، نتایج سیاسی بودریار، گیجکننده و بدبینانه است. او در مواجهه با تهییج اجتماعی در مقیاس وسیع، فکر میکرد که «شورشهای می 1968» در دام «شیءواره کردن بیش از حد ابژهها و مصرف به وسیلهی دادن ارزش شیطانی به آنها» افتاده است؛ و «تمامی بررسیها در باب بیگانگی و تمامی نیروی استهزاآمیز هنر پاپ و آنتی آرت»، را «بهمثابهی ادعانامهای صرف، که بخشی از بازی است، مورد نقد قرار میدهد: این سراب انتقادی است، ضد ـ داستانی که بخشی از داستان است»(48). اکنون با فاصلهای بسیار زیاد از مارکسیسم، که طبقهی کارگر نقطهی مرجع برای تغییرات اجتماعی در جهان است، بودریار کتاب خود را با خواستی مسیانیک به پایان میبرد، … : «ما باید، برای ویران کردن این تودهی سفید، مانند پیشبینیناپذیری و قطعیت می 1968، منتظر فورانهای خشن و فروریختگیهای ناگهانی در آینده باشیم»(49).
نظریهی بیگانگی در جامعهشناسی آمریکای شمالی
در دههی 1950، مفهوم بیگانگی وارد واژگان جامعهشناسی سیاسی آمریکای شمالی شد، اما رویکردها به این موضوع کاملاً متفاوت از چیزی است که در آن زمان در اروپا حکمفرما بود. جامعهشناسی متعارف، با بیگانگی بهعنوان مسئلهی انسان منفرد برخورد میکرد نه بهعنوان روابط اجتماعی(50)، و تلاش برای پیدا کردن راهحلها بر ظرفیت افراد برای مطابقت با نظم موجود متمرکز بود نه به عنوان رویههای جمعی برای تغییر جامعه(51). همچنین در اینجا، قبل از این که تعریف واضح و مشترکی ایجاد شود دورهی بلندی از عدم قطعیت در باب آن وجود داشت. بعضی از نویسندگان بیگانگی را به عنوان پدیدهای مثبت مورد توجه قرار میدادند، ابزاری برای بیان خلاقیت که ذاتی شرایط انسانی در حالت عام بود(52). دیدگاه متداول دیگر این بود که بیگانگی از شکاف بین فرد و جامعه سرچشمه میگرفت(53)؛ به عنوان مثال سیمور ملمن، بیگانگی را در شکاف بین فرمولبندی و اجرای تصمیمات ردیابی کرد و عنوان کرد که این امر بر کارگران و مدیران به یک اندازه تأثیر میگذارد(54). در کتاب «سنجش بیگانگی»(1957)، که باعث ایجاد مباحثاتی حول این مفهوم در مجلهی بررسی جامعهشناختی آمریکا شد، جوین نتلر، از طریق سنجش افکار عمومی تلاش داشت تا این مفهوم را تعریف کند. اما پرسشنامهی او که در تضاد شدید با سنت بررسیهای مربوط به جنبش کار و شرایط کارگران بود، به نظر میرسید که بیشتر ملهم از قوانین مککارتی باشد تا یک رویکرد علمی(55). چرا که او بیگانگی را با انکار اصول محافظهکارانهی جامعهی آمریکایی تبیین میکرد: «حفظ پایدار نگرشهای بدنام و مخالف علیه خانوادهگرایی، رسانههای گروهی و سلیقههای تودهای، رویدادهای جاری، آموزش عمومی، مذهب رسمی و دیدگاه غایتباورانه به زندگی، ناسیونالیسم، و فرایند رأیدهی»(56).
محدودیت مفهومی دیدگاه جامعهشناختی آمریکا بعد از انتشار مقالهی کوتاه ملوین سیمن «در باب معنای بیگانگی» (1959)، تغییر پیدا کرد، که در مدت کوتاهی تبدیل به منبع الزامآور برای تمامی نویسندگان این حوزه شد. فهرست او از پنج نوع بیگانگی ـ عدم توانایی، عدم داشتن معنا (یعنی عدم توانایی برای فهم رویدادهایی که کسی در میان میگذارد)، بیهنجاری، انزوا و ازخودبیگانگی (57) ـ نشان داد که او رویکردی را اتخاذ کرده است که به این پدیده از یک دیدگاه سوبژکتیو مقدماتی مینگرد. رابرت بلاونر، در کتابش بیگانگی و آزادی (1964)، به صورت مشابهی، بیگانگی را به عنوان «کیفیت وجود شخصی که از انواع مشخص تنظیمات اجتماعی ناشی میشود»، تعریف کرد. (58) ولو این که پژوهش مفصل او، باعث شد که او دلایل آن را در «استخدام در سازمانهای بزرگمقیاس و بوروکراسیهای غیرشخصی که به تمامی جوامع صنعتی راه مییابند»، ردیابی کند(59).
جامعهشناسی آمریکایی، سپس، در حالت کلی، بیگانگی را بهمثابهی مسئلهای در نظر میگرفت که با سیستم تولید صنعتی، چه سرمایهدارانه و چه سوسیالیستی پیوند داشت، که به صورت عمده آگاهی انسانی را متأثر میکند(60). این تغییر عمدهی رویکرد، نهایتاً عوامل تاریخی ـ اجتماعی را که باعث بیگانگی میشوند از تحلیل کنار گذاشت و نوعی از فراروانشناسیگرایی را ایجاد کرد که با بیگانگی، نه بهعنوان مسئلهای اجتماعی بلکه بهعنوان نشانهی آسیبشناختی افراد برخورد کرد که در سطح فردی قابل درمان است(61). از آن جایی که در سنت مارکسیستی، مفهوم بیگانگی سهم مهمی در بسیاری از نقدهای تند و تیز علیه شیوهی تولید سرمایهداری داشت، نهادینه شدن آن در قلمرو جامعهشناسی، آن را به پدیدهی عدم مطابقت افراد با هنجارهای اجتماعی تقلیل داد. به همین شکل، بعد انتقادی که این مفهوم در فلسفه داشت (حتی برای نویسندگانی که با آن به منزلهی افقی نظاره میکردند که هرگز نمیتوان از آن فراروی کرد) اکنون در جهت یک بیطرفی توهمی عقبنشینی کرده است(62).
تأثیر دیگر این دگردیسی، تهی شدن نظری این مفهوم بود. بیگانگی از یک پدیدهی پیچیدهی مرتبط با فعالیت کار انسان و وجود ذهنی و اجتماعی، تبدیل به مقولهی جزئی و ناکاملی شد که در خدمت پژوهشهای تخصصی آکادمیک قرار گرفت(63). جامعهشناسان آمریکایی عنوان کردند که این انتخاب روششناختی آنان را قادر ساخت که مطالعهی بیگانگی را از دلالتهای سیاسی آن رها سازند و به آن عینیت علمی اعطا کنند. اما، در واقعیت، این «چرخش» به سمت غیرسیاسی شدن، دلالتهای ایدئولوژیکی آشکاری داشت، چون حمایت از نظم اجتماعی و ارزشهای مسلط به صورت پنهانی در پشت پرچم ایدئولوژیزدایی و بیطرفی ارزشی قرار داشت.
بنابراین، تفاوت بین تصور مارکسیستی و تصور جامعهشناختی آمریکایی از بیگانگی این نبود که رویکرد مارکسیستی سیاسی بود و رویکرد جامعهشناختی امریکایی علمی. برعکس، نظریهپردازان مارکسیست حاملان ارزشهایی بودند که در تضاد با انواع هژمونیک آن در جامعهی آمریکا قرار داشتند، از آنجا که جامعهشناسان آمریکایی از ارزشهای نظم اجتماعی موجود پشتیبانی میکردند، به صورت ماهرانهای این ارزشها را به عنوان ارزشهای ابدی نوع بشر معرفی میکردند(64). در پسزمینهی آکادمیک آمریکا، مفهوم بیگانگی متحمل تحریفی واقعی شد و به این امر ختم شد که مدافعان طبقات اجتماعی از آن علیه آنهایی استفاده کنند که برای مدت زیادی تحت سلطه قرار داشتند(65).
بیگانگی در سرمایه و دستنوشتههای مقدماتی
نوشتههای خود مارکس نقش بسیار مهمی برای کسانی داشت که میخواستند در برابر این وضعیت قرار بگیرند. تمرکز اولیه بردستنوشتههای اقتصادی ـ فلسفی 1844، بعد از انتشار متون جدید گرایشی به تغییر پیدا کرد و این امکان را فراهم کرد که گسترش اندیشهی او را بسیار دقیقتر بازسازی کند.
در نیمهی دوم دههی 1840، مارکس دیگر به صورت مکرر از اصطلاح «بیگانگی» استفاده نکرد؛ تنها استثنای این امر اولین کتاب او یعنی خانواده مقدس (1845) بود که همراه با انگلس نوشته شد و در بعضی از مجادلات علیه برونو و ادگار باوئر از این اصطلاح استفاده شد و همچنین در یکی از متنهای ایدئولوژی آلمانی (1846 – 1845)، که باز هم همراه با انگلس نوشته شد نیز این اصطلاح ظاهر شد. به محض این که او ایدهی انتشار ایدئولوژی آلمانی را رها کرد، او در کار مزدی و سرمایه، که شامل مجموعهمقالاتی بر مبنای سخنرانیهای او برای جامعهی کارگران آلمان در بلژیک در سال 1847 بود، به نظریهی بیگانگی بازگشت، البته از خود این اصطلاح در این مقالات استفاده نشد چرا که این اصطلاح برای شنوندگان او در آن زمان بسیار انتزاعی بود. در این متون، او نوشت که کار مزدی وارد «فعالیت خود زندگی» کارگر نمیشود بلکه نشاندهندهی «قربانی کردن زندگی» است. نیروی کار کالایی است که کارگر مجبور است به فروش برساند «تا زندگی کند» و «محصول فعالیت او، ابژهی فعالیت او نیست»(66):
«کارگری که دوازده ساعت میبافد، میریسد، حفر میکند، میگرداند، بنا میکند، بیل میزند، سنگها را میتراشد، بارها را حمل میکند و غیره ـ آیا او این دوازده ساعت بافتن، ریسیدن، حفر کردن، گرداندن، بنا کردن، بیل زدن، تراشیدن سنگها و حمل بارها را بهعنوان تجلی زندگی خود، بهمثابهی زندگی میداند؟ برعکس، زندگی زمانی برای او آغاز میشود که این فعالیتها متوقف شوند، کنار میز غذا، در مهمانخانه، در رختخواب. از طرف دیگر، دوازده ساعت کار، بهمثابهی بافتن، ریسیدن، حفر کردن و غیره برای او معنایی ندارد، بلکه اینها درآمدهای او هستند که او را به کنار میز غذا، مهمانخانه و رختخواب میآورند. اگر کرم ابریشم مجبور باشد بریسد تا موجودیت خود را بهعنوان کرم ادامه دهد، کاملاً تبدیل به کارگر مزدی میشود»(67).
تا اواخر دههی 1850، هیچ ارجاعی به نظریهی بیگانگی در آثار مارکس وجود نداشت. به دنبال شکست انقلابهای 1848، او مجبور بود که برای گذراندن تبعید به لندن برود؛ او در آنجا تمام انرژی خود را بر روی مطالعهی اقتصاد سیاسی متمرکز کرد و به غیر از چند اثر کوتاه با موضوعات تاریخی (68)، هیچ کتاب دیگری منتشر نکرد. با وجود این، هنگامی که او دوباره شروع به نوشتن دربارهی اقتصاد کرد، در بنیادهای نقد اقتصاد سیاسی (که به گروندریسه مشهور است)، بیشتر از یکبار از اصطلاح «بیگانگی» استفاده کرد. این متن از چند جنبه یادآور تحلیلهای دستنوشتههای اقتصادی – فلسفی 1844 بود، اگرچه حدود یک دهه مطالعه در کتابخانهی بریتانیا به او اجازه داد که آنها را بسیار عمیقتر مورد توجه قرار دهد:
«مشخصهی اجتماعی فعالیت و نیز شکل اجتماعی محصول و سهم افراد در تولید در اینجا به عنوان چیزی بیگانه و عینی، در برابر افراد قرار میگیرد، نه به عنوان رابطهی آنها با یکدیگر بلکه به عنوان تابعیت آنها نسبت به روابطی که مستقل از افراد وجود دارند و از روابط بین افراد بیاعتنا به یکدیگر ناشی میشوند. مبادلهی عام فعالیتها و محصولات، که تبدیل به شرایط حیاتی برای افراد شده است ـ روابط درونی متقابل بین آنها ـ به عنوان چیزی بیگانه، خودمختار و به عنوان شیء، در برابر آنها ظاهر میشود. در ارزش مبادله، پیوند اجتماعی بین اشخاص به روابط اجتماعی بین اشیاء دگرگون مییابد و ظرفیت شخصی افراد به ثروت عینی تبدیل میشود»(69).
سپس، شرح بیگانگی در گروندریسه با فهم بیشتر مقولات اقتصادی و تحلیل اجتماعی نیرومندی غنی میشود. پیوندی که بین بیگانگی و ارزش مبادله ایجاد میشود جنبهی مهمی از این امر است. و در یکی از روشنیبخشترین متون در باب این پدیده در جامعهی مدرن، مارکس بیگانگی را با تضاد بین سرمایه و «نیروی کار زنده» پیوند میدهد:
«شرایط عینی کار زنده به صورت ارزشهایی جدا و مستقل ظاهر میشوند که در تضاد با ظرفیت کار زنده بهمثابهی وجود عینی است … شرایط عینی ظرفیت کار زنده به عنوان چیزی که دارای موجودیتی مستقل است فرض میشود، به صورتی که عینیت یک سوژهی متمایز از ظرفیت کار زنده و به صورت مستقلی در برابر آن قرار میگیرد؛ ازاینرو بازتولید و تحقق، یعنی گسترش این شرایط عینی، در همان حال بازتولید و تولید جدید خود آنها، به عنوان ثروت سوژهی بیگانهای است که بیاعتنا و مستقل در برابر ظرفیت کار قرار میگیرد. آن چه که بازتولید و جدیداً تولید میشود نه تنها حضور شرایط عینی کار زنده، بلکه حضور آنها به عنوان ارزشهایی مستقل است یعنی ارزشهایی که متعلق به یک سوژهی بیگانه است و در برابر ظرفیت کار زنده قرار میگیرد. شرایط عینی کار، یک موجودیت سوبژکتیو کسب میکند که در مقابل ظرفیت کار زنده قرار میگیرد ـ سرمایه به سمت سرمایهداری چرخش میکند»(70).
گروندریسه تنها متن دوران بلوغ مارکس نیست که شرح بیگانگی در آن عرضه میشود. پنج سال بعد از نوشتن آن، «نتایج فرایند بیواسطهی تولید» – همچنین به «سرمایه، جلد اول، کتاب اول، فصل چهارم، منتشر نشده» (1864 – 1863) معروف است ـبررسیهای اقتصادی و سیاسی از بیگانگی به صورت همزمان را به صورت مفصلتر به انجام رساند. مارکس نوشت، «حاکمیت سرمایهدار بر کارگر، حاکمیت اشیاء بر انسان، کار مرده بر کار زنده، محصول بر تولیدکننده است»(71). در جامعهی سرمایهداری، در نتیجهی «جابهجاسازی بهرهوری اجتماعی کار به ویژگیهای مادی سرمایه»(72)، «شخصیتیافتگی اشیاء و شیءشدگی اشخاص» به صورت واقعی وجود دارد، که نمودی ایجاد میکند که «شرایط مادی کار تحت کنترل کارگر نیست بلکه کارگر تحت کنترل شرایط مادی کار است»(73). او عنوان کرد که در واقعیت،
«سرمایه یک شیء نیست، همان گونه که پول، شیء نیست. در سرمایه، همانند پول، روابط اجتماعی مشخص و معین تولید بین افراد به عنوان روابط اشیاء با افراد ظاهر میشود و یا این که روابط اجتماعی معین به عنوان خصوصیات طبیعی اشیاء در جامعه ظاهر میشوند. بدون طبقهای وابسته به مزدها، لحظهای که افراد به عنوان اشخاص آزاد با یکدیگر مواجه میشوند، تولید ارزش اضافی نمیتواند وجود داشته باشد، بدون تولید ارزش اضافی، تولید سرمایهدارانه نمیتواند و ازاینرو سرمایه و سرمایهدار نمیتواند وجود داشته باشد! سرمایه و کار مزدی (کار کارگری که نیروی کار خود را میفروشد) تنها دو جنبه از یک رابطه را بیان میکنند. پول نمیتواند تبدیل به سرمایه شود مگر این که با نیروی کار، کالایی که به وسیلهی کارگر به فروش میرسد، مبادله شود. به صورت عکس، کار تنها زمانی به کار مزدی تبدیل میشود که شرایط عینی خود آن به صورت نیروهایی خودمختار، ویژگیهایی بیگانه، ارزشی که برای خود وجود دارد و خود را حفظ میکند، به صورت خلاصه به عنوان سرمایه، در برابر آن قرار گیرند. اگر سرمایه، در جنبههای مادیاش، یعنی در ارزشهای مصرفی که سرمایه هستی خود را در آنها دارد، برای موجودیتش وابسته به شرایط عینی کار باشد، این شرایط عینی باید به صورت همزمان، به شکل صوری، در برابر کار به عنوان نیروهایی بیگانه، خودمختار، به عنوان ارزش ـ کار عینیتیافته ـ قرار بگیرد که با کار زنده به عنوان ابزار صرف برخورد میکند تا بتواند خود را حفظ و افزایش دهد»(74).
در شیوهی تولید سرمایهداری، کار انسان تبدیل به ابزار فرایند ارزشافزایی سرمایه میشود که «با تبدیل شدن نیروی کار زنده به جزء سازندهی مادی سرمایه، … به یک جسم بیجان متحرک تبدیل میشود و … شروع به عمل میکند به گونهای که همانند عشق جذب سرمایه میشود»(75). این مکانیسم در مقیاسی گسترشیابنده ادامه مییابد تا زمانی که همکاری در فرایند تولید، کشفیات علمی و تکامل ماشینآلات ـ تمامی آنها فرایندهایی اجتماعی هستند که از آنِ امر جمعیاند ـ به نیروهای سرمایه تبدیل میشوند که بهمثابهی خصوصیات طبیعی آن در میآیند و در شکل نظم سرمایهدارانه در برابر کارگر قرار میگیرند:
«نیروهای مولد … به وسیلهی کار اجتماعی توسعه مییابند … و به عنوان نیروهای مولد سرمایهداری ظاهر میشوند. {…} وحدت جمعی در همکاری، ترکیب در تقسیم کار، استفاده از نیروهای طبیعت و علوم، استفاده از محصولات کار به مثابهی ماشینآلات ـ همهی اینها به عنوان چیزیبیگانه، عینی و حاضر و آماده در برابر کارگران منفرد قرار میگیرند و بدون مداخلهی آنها وجود دارند و مکرراً به عنوان دشمن کارگران عمل میکنند. همگی آنها بهسادگی بهعنوان شکل مسلط ابزارهای کار ظاهر میشوند. بهعنوان ابژههایی هستند که مستقل از کارگران قرار دارند و بر آنها مسلط میشوند. به هر حال، کارگاه تا درجهای محصول ترکیب کارگران، بهمثابهی مغز متفکر آن است و به نظر میرسد که متحد سرمایهدار و اشخاص دونپایهی آن است، و کارگران خود را در مواجهه با کارکردهای سرمایهای مییابند که در سرمایهدار تجلی یافته است»(76).
از خلال این فرایند، سرمایه به چیزی «کاملاً رازآمیز» تبدیل میشود. «شرایط کار در برابر کارگر بهمثابهی نیروهای اجتماعی انباشت میشود و آنها شکل سرمایهدارانه را بهعنوان پیشفرض خود دارند»(77).
در آغاز دههی 1960، انتشار «سرمایه، جلد اول: کتاب اول، فصل ششم، منتشر نشده» و بالاتر از همهی آنها، انتشار گروندریسه، مسیر را برای تصوری از بیگانگی همراه کرد که متفاوت از تصور هژمونیک آن در جامعهشناسی و روانشناسی بود. تصوری که بر مبنای غلبه بر بیگانگی در عمل بود ـ برای کنش سیاسی جنبشهای اجتماعی، احزاب و اتحادیههای کارگری برای تغییر شرایط کار و زندگی طبقه کارگر. ازاینرو، انتشار آنچه که (بعد ازدستنوشتههای اقتصادی – فلسفی 1844 در دههی 1930) ممکن است به عنوان «نسل دوم» آثار مارکس در باب بیگانگی درک شود نه تنها بنیاد منسجم نظری برای مطالعات جدید در باب بیگانگی، بلکه فراتر از همهی اینها یک پلاتفرم ایدئولوژیک ضد سرمایهداری برای جنبشهای فوقالعاده و گستردهی سیاسی و اجتماعی در جهان در آن سالها فراهم کرد. بیگانگی کتابهای فیلسوفان و راهروهای سخنرانی در دانشگاهها را ترک کرد و خیابانها و فضای مبارزات کارگران را در بر گرفت و تبدیل به نقد جامعهی بورژوایی در حالت عام شد.
بتوارگی کالا و بیگانگیزدایی
یکی از بهترین شرحهای مارکس در باب بیگانگی در بخش معروف سرمایه یعنی «بتوارگی کالا و راز آن» قرار دارد، جایی که مارکس نشان داد که در جامعهی سرمایهداری، مردم تحت سلطهی محصولاتی قرار گرفتهاند که خود تولید کردهاند. در اینجا، روابط بین آنها، «بهعنوان روابط اجتماعی مستقیم بین اشخاص نیست … بلکه برعکس بهعنوان روابط مادی بین اشخاص و روابط اجتماعی بین اشیاء» است(79).
«بنابراین راز و رمز شکل کالا صرفاً در این امر نهفته است که این شکل سرشت اجتماعی کار انسان را در چشم او، همچون سرشت شیءوار خود این محصولات، همچون اجتماعیت یافتن ویژگی طبیعی چیزها نمایان میسازد و از همین رابطهی اجتماعی تولیدکنندگان را با کل کار به صورت رابطهی اجتماعی بین اشیاء که خارج از انسان وجود دارد، در نظر او جلوه میدهد. از راه این بده بستان است که محصولات کار به کالا، به چیزی محسوس اما فراسوی حواس، یا به چیزی اجتماعی مبدل میشوند. {…} تنها رابطهی اجتماعی معین خود انسانهاست که در اینجا و نزد آنان، شکل شبحوار رابطهی اشیاء را به خود گرفته است. بنابراین برای یافتن همانندیها و تمثیلی از این دست، باید گریزی به وادی مهآلود مذهب بزنیم. آنجا آفریدههای سر انسان، همچون پیکرههای قائم به ذات نمودار میشوند که گویی حیاتی از آن خویش دارند و با یکدیگر و با انسانها در رابطهاند. چنین است محصولات دست انسانها در جهان کالاها. من این را بتوارگی مینامم، سرشتی که به محض تولید محصولات کار بهمثابهی کالا، خود را به آنها میچسباند و بنابراین از تولید کالایی جداییناپذیر است»(80).
دو عنصر در این تعریف خط تمایز واضحی ترسیم میکنند بین تصور مارکس در باب بیگانگی و تصور اکثر سایر نویسندگانی که اینجا مورد بحث قرار گرفتند. اول، مارکس، بتوارگی را نه بهمثابهی مسئلهای فردی، بلکه پدیدهای اجتماعی، نه بهمثابهی امری مربوط به ذهن بلکه نیرویی واقعی درک میکند، شکل مشخصی از سلطه که خود را در اقتصاد بازار در نتیجهی دگرگونی ابژهها به سوژهها، برقرار میکند. به این دلیل، تحلیل او از بیگانگی به ناآرامی ذهنی مردان و زنان منفرد محدود نمیشود، بلکه به فرایندهای اجتماعی و فعالیتهای مولدی که متضمن آن است گسترش مییابد. دوم، بتوارگی مارکس خود را در واقعیت تاریخی معین تولید متجلی میکند، واقعیت کار مزدی؛ این تنها بخشی از رابطه بین افراد و اشیاء به معنای دقیق کلمه نیست، بلکه برعکس بخشی از رابطهی انسان و یک نوع مشخصی عینیت است: شکل کالایی.
در جامعهی بورژوایی، کیفیتها و روابط انسانی، به کیفیتها و روابط بین اشیاء تبدیل میشود. این نظریه که لوکاچ آن را شیءوارگی مینامد، بیگانگی را از منظر روابط انسانی نشان میدهد، در حالی که مفهوم بتوارگی با بیگانگی، در رابطه با کالاها برخورد میکند. همگام با آنهایی که انکار میکنند که نظریهی بیگانگی در آثار دورهی بلوغ مارکس حضور دارد، باید تأکید کنیم که بتوارگی کالا جایگزین بیگانگی نمیشود، بلکه تنها جنبهای از آن را نشان میدهد.
پیشرفت نظری از دستنوشتههای اقتصادی ـ فلسفی 1844 تا سرمایه و متون مرتبط با آن، تنها شامل دقت نظری بیشتر شرح او در باب بیگانگی نیست، بلکه همچنین فرمولبندی مجدد حد و حدودی است که برای غلبه بر آن ضروریاند. از آنجا که در 1844 او عنوان کرد که انسانها از طریق حذف تولید خصوصی و تقسیم کار موجب حذف بیگانگی میشوند، مسیر حرکت به سمت جامعهای رها از بیگانگی در سرمایه و دستنوشتههای مقدماتی آن بسیار پیچیدهتر است. مارکس بیان کرد که سرمایهداری سیستمی بود که کارگران تحت کنترل سرمایه و شرایطی که سرمایه بر آنها تحمیل میکند قرار داشتند. با وجود این، سرمایهداری، بنیادهایی را برای جامعهای پیشرفتهتر فراهم کرده است و با عمومیت دادن منافعش، انسانها قادرند که در امتداد مسیر سریع تکامل اجتماعی که سرمایهداری فراهم کرده است پیشرفت کنند. طبق نظر مارکس، سیستمی که انباشت عظیمی از ثروت برای عدهی قلیلی ایجاد میکند، محرومسازی و استثمار تودهی عام کارگران باید با «همبستگی انسانهای آزاد، کار با ابزار تولید اشتراکی، و صرف اشکال مختلف نیروی کار در آگاهی کامل بهمثابهی یک نیروی اجتماعی یگانه» جایگزین شود(82). این نوع از تولید بسیار با کار مزدی تفاوت دارد چرا که عاملهای تعیینکنندهی خود را تحت یک فرماندهی جمعی قرار میدهد، فوراً مشخصهای اجتماعی کسب میکند و کار را به یک فعالیت اجتماعی حقیقی تبدیل میکند. این تصور جامعهای بود که در قطب متضاد «جنگ همه علیه همه»ی هابز قرار داشت؛ و ایجاد آن نیازمند یک فرایند سیاسی صرف نیست بلکه شامل دگرگونی سپهر تولید خواهد بود. اما این نوع تغییر در فرایند کار دارای حدود خود است:
«آزادی در این سپهر تنها میتواند شامل این امر باشد که انسان اجتماعیشده و تولیدکنندگان همبسته بر فرایند سوختوساز انسان با طبیعت به صورت عقلانی فرماندهی کنند و به جای اینکه تحت سلطهی آن به عنوان یک نیروی کور، قرار بگیرند آن را تحت کنترل جمعی خود درآورند و این کار را با حداقل هزینهی انرژی و در شرایطی که برای ماهیت انسانی خودشان، مناسبترین و باارزشترین است به انجام برسانند»(83).
این نظام پساسرمایهداری تولید همراه با پیشرفت علمی ـ تکنولوژیک و پس از آن تقلیل کار روزانه، امکانی برای شکلبندی جدید اجتماعی فراهم میکند به طوری که کار اجباری و بیگانهشدهی تحمیلشده به وسیلهی سرمایه و قوانین مرتبط با آن بهتدریج با فعالیت آگاهانه و خلاق که فراسوی یوغ ضرورت قرار دارد، جایگزین میشود و روابط اجتماعی کامل جایگزین مبادلهی تصادفی و متمایز نشدهای میشود که به وسیلهی قوانین کالا و پول تحمیل میشود(84). اینجا دیگر قلمرو آزادی برای سرمایه نیست بلکه سپهر آزادی اصیل انسانی است.
مارچلو موستو اهل ایتالیا و استاد مهمان نظریهی سیاسی در دانشگاه یورک در تورنتو کاناداست. موضوعات پژوهشی مورد علاقهی موستو عبارتند از تاریخ اندیشهی اندیشهی سوسیالیستی، نظریات بیگانگی و بحران اقتصادی است. کتابها و مقالات او به 16 زبان ترجمه شدهاند. او همچنین پژوهشهایی در باب ویراست جدید تاریخی ـ انتقادی آثار کامل مارکس و انگلس انجام داده است. یکی از مهمترین آثار او «گروندریسه کارل مارکس: بنیادهای نقد اقتصاد سیاسی پس از 150 سال» است که به چندین زبان دنیا ترجمه شده است. این اثر در ایران نیزبهقلم حسن مرتضوی به فارسی ترجمه شده است.
Realistic portrayal of an organization as diverse as the International Working Men’s Association (IWMA) which has been historically and ideologically depicted mainly from the vantage point of a single individual, namely, Karl Marx (and sometimes alongside the ghostly presence of the anarchist, Mikhail Bakunin), is the task undertaken in this thematized anthology by Marcello Musto.
The central aim of the book is to redistribute the credit for the political significance of the IWMA to the ordinary workers and labour activists who composed the body of this extraordinary organization.
The book brings together an incredible collection of documents, which includes not only documents produced by the General Council (GC) but also reports of working commissions and local sections, with 33 out of 80 documents which have never been translated into English. It includes all the well-known documents such as The Inaugural Address or On the Paris Commune, but also lesser known and unknown documents, written by more than 30 different authors, on incredibly diverse issues.
The anthology is accompanied by a substantial introduction which lays out the political history of the IWMA. It succeeds in debunking some of the most widely held myths about the International, such as the wild overestimation of its membership or the false depiction of Marx as its founder by analyzing and contextualizing its complex organizational landscape. Nonetheless, Marx is given his due credit for giving cohesion to a dramatically divergent currents within the International and achieving a “non-exclusionary, yet firmly class-based, political program that won it a mass character beyond all sectarianism” (5).
The introduction describes the evolution of the International simultaneously on two multi-stage but nonparallel fronts, namely, in terms of its organization (foundation 1864-66, expansion 1866-70, revolutionary surge and repression 1871-72, and split 1872-77), and in terms of its theoretical development (foundational 1864-65, collectivist/mutualist struggle 1866-69, centralist/autonomist clashes 1870-77).
Musto carefully traces the theoretical topology of various factions within the International and how certain tendencies were weakened or strengthened, both as a result of internal discussions and politics, and external circumstances. In early years of the International, inherently reformist British unionists, who never intended to call the legitimacy of capitalism into question, and Prodhounian mutualists, who resolutely opposed any political engagement or strike as means of struggle, were the dominant forces in the composition of the IWMA. Musto demonstrates how this changed in a few years to the point where in 1868, through the resilient leadership of Marx and the changing economic and political reality, mutualists ceased to be a significant force in the International. This was when growing influence of the anarchist tendency led by Bakunin provided a new battle ground for Marx. However, the outbreak of Franco-Prussian war of 1870, later the Paris Commune in March of 1871 interrupted the meetings of the International and gave it a new direction. Musto argues that the events in France showed that an anti-capitalist revolution was possible but “in order to achieve this, the workers would have to create durable and well-organized forms of political association” (35). Hence, the International was led (by Marx, the majority of the GC, and the Blanquists) to pursue the establishment of working class political party as an essential element in workers’ struggle against capitalism. The anarchists vehemently opposed this new agenda but they were sidelined which eminently led to the transfer of the GC to New York, as proposed by Engels in the Hague Congress.
The introduction closes with a handy list of the congresses and conferences and with a membership table, laboriously produced for the first time in the historiography of the IWMA, which shows the approximate number of members, at the peak years in Europe and the United States.
The anthology presents us with a meticulously chosen documents that stand for the legacy of the International. The documents are organized based on themes most of which are relevant to the contemporary labour movements. The documents are chronologically ordered (with the curious exceptions of documents 24 and 52) to reflect the historical evolution and internal struggles of the International in terms of the topics and content of discussions. Furthermore, the footnotes at the beginning of each document provide small biographical notes about each of the authors, the congress or conference in which each document appeared, and where the full version can be found.
This review cannot do justice to the wealth of ideas expressed in these documents which deal with issues such as reduction of working hours, women’s emancipation and equality, international trades union, cooperative movement as a possible path to the emancipation of the working class, state ownership of property vs. a stateless society, public education, nationalism within labour movement, etc. Most of these discussions sound refreshingly yet uncomfortably relevance; refreshing because these documents give a sense of collective heritage and historical continuity of labour struggle; uncomfortable precisely because we see a reoccurring continuity in the unresolved labour issues which we still grapple with to this day.
This book commemorates the 150th anniversary of the IWMA at a time when not only global capitalism is in a deep crisis but also the left is struggling to regain its broad popular support and political power. The weakening of the left has been induced and amplified not only by systematic subversion of these institutions by the ruling class but also by the historic failures of some of the so-called socialist experiments of the twentieth century, as budded in the Second and Third International. Musto holds the IWMA as an example to argue that the new international socialist movement that can overcome the present challenges, “must be plural and it must be anticapitalist” (66). He does this not through a romanticization of the First International, but a courageous demystification of its history. It is likely that this book will soon become an indispensable source not only for those who want to study the International historically and evaluate its legacies, but also for labour activists and workers who wrestle with similar issues that members of IWMA contended.
1. A „létező szocializmus” bukása
Azt követőn, hogy a berlini fal 1989-ben leomlott, az európai politikai tájkép gyökeresen megváltozott. A strukturális politikai megrázkódtatások, amelyek jelentős gazdasági átalakulásokkal jártak, elindították a kapitalista restauráció folyamatát, aminek globális szinten is mélyreható társadalmi következményei voltak. Európában a tőkellenes erők befolyása drasztikusan csökkent: egyre nagyobb nehézségbe ütköztek, ha társadalmi harcot kívántak szervezni, vagy azokban befolyásukat érvényesíteni, ideológiailag pedig a baloldal egészében elvesztette azt a hegemón pozíciót, amelyre számos nemzeti kultúra kulcsfontosságú területein 1968 után szert tett.
Ez a hanyatlás a választási eredményekben is megmutatkozott. Az 1980-as évektől kezdődőn mind az eurokommunizmus eszméje alapján szerveződött, mind a Moszkvához szorosan kötődő pártok elvesztették támogatóik többségét, ami azután, a Szovjetunió összeomlását követőn, teljes megsemmisülésüket eredményezte. Hasonló sorsra jutottak a különböző újbaloldali csoportok és trockista pártok is.
Majd az újjáépítés időszaka következett, aminek során új politikai formációk alakultak, nagyrészt a megmaradt antikapitalista elemek újraszerveződése révén. Ez a baloldal hagyományos erői számára lehetővé tette, hogy a környezetvédő, feminista és békemozgalmak irányába nyissanak, amelyek a korábbi évtizedben formálódtak ki. Az 1986-ban Spanyolországban létrejött Egyesült Baloldal / Izquierda Unida játszott itt úttörő szerepet. Ezt követték hasonló kezdeményezések Portugáliában (ahol 1987-ben alakult meg az Egységes Demokrata Koalíció / Coligação Democrática Unitária, CDU), Dániában (az Egyesült Lista – Vörösök-zöldek / Enhedslisten – de rød-grønne, 1989-ben), Finnországban (a Baloldali Szövetség / Vasemmistoliitto, 1990-ben), majd Olaszországban és Görögországban 1991-ben, amikor a Kommunista Újjáalakulás Pártja (Partito della Rifondazione Comunista, PRC), illetve a Szinaszpiszmosz (Synaspismós;teljes ne- vén: Baloldali, Mozgalmi és Környezetvédelmi Koalíció / Συνασπισμός της Αριστεράς, των Κινημάτων και της Οικολογίας) létrejött. Ezeknek az új formációknak a szervezeti felépítése meglehetősen változatos volt. Az Izquierda Unida csoportosulását alkotó pártok – köztük a Spanyol Kommunista Párt (Partido Comunista de España) is – megőrizték függetlenségüket, a portugál Egységes Demokrata Koalíció kizárólag mint választási szövetség létezett, a Kommunista Újjáalakulás Pártja és a Szinaszpiszmosz új, egyesült politikai alanyként határozták meg magukat.
Más országokban ugyanakkor kísérletet tettek arra (néhány esetben a kísérlet nem haladta meg az arculatfelvarrást), hogy a berlini fal leomlása előtt létezett pártokat feltámasszák. 1989-ben a Cseh Köz- társaság megalakulását követőn létrehozták Cseh- és Morvaország Kommunista Pártját (Komunistická strana Čech a Moravy, KSCM), 1990-ben Németországban megalakult a Demokratikus Szocializmus Pártja (Partei des Demokratischen Sozialismus, PDS), amely az 1949 óta létező Német Szocialista Egységpárt (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) helyébe lépett. Ugyancsak 1990-ben a svéd Baloldali Párt – Kommunisták (Vänsterpartiet Kommunisterna) mérsékeltebb álláspontot vett fel, s nevükből elhagyták a „kommunista” szót.
2. A kormányzati bukás
Ezek az új pártok, csakúgy, mint a régiek, amelyek nem váltottak nevet, sikeresen megőrizték politikai jelenlétüket a maguk nemzeti politikai színpadán. A társadalmi mozgalmak a haladó szakszervezeti erőkkel együtt jelentősen hozzájárultak az 1993 után bevezett neoliberális politikával szembeni ellenálláshoz; a maastrichti egyezmény ugyanis ekkor, 1993-ban lépett életbe, és szigorú monetáris követelményeket támasztott az Európai Unióhoz ekkoriban csatlakozó új tagállamokkal szemben.
1994-ben az Európai Parlementen belül megalakult az Európai Egyesült Baloldal, majd a következő évben, amikor Skandináviából is érkeztek új tagok, a nevét Európai Egyesült Baloldal / Északi Zöld Baloldalra (European United Left / Nordic Green Left, GUE/NGL) változtatta.
A kilencvenes évek közepén a radikális baloldal egyes erői a saját országaik kormányai ellen szerveződött sztrájkok és tömegdemonstrá- ciók hatására még szerény választási sikereket is elértek (Olaszország- ban Berlusconi és Dini, Franciaországban Juppé, Spanyolországban pedig Gonzáles és Aznar kormányai ellen); az Izquierda Unida az 1994-es európai választásokon 13,4%-ot szerzett, a Rifondazione az 1996-os olasz parlamenti választásokon 8,5%-ot kapott, míg a Francia Kommunista Párt az 1997-es országos választásokon 10%-os támogatottságot nyert. Ezzel egyidejűleg ezek a pártok növelni tudták taglétszámukat, illetve helyi és önkormányzati részvételüket.
A Cseh Köztársaság kivételével (a kommunista KSCM-mel), a kelet-európai országok kimaradtak ebből a konszolidációs fázisból; a háborút követő „kommunista” diktatúra öröksége kizárta – és továbbra is akadályozza – a baloldali erők újjászületésének folyamatát.
Időközben azzal, hogy Tony Blair lett a Munkáspárt vezetője (1994) és az Egyesült Királyság miniszterelnöke (1997–2007), szabaddá vált az út a Szocialista Internacionálé idológiájának és programjának gyökeres átalakításához. Blair „harmadik utas” politikáját – ami va- lójában a neoliberális mantra passzív elfogadását jelentette, amit az „új” iránti ostoba lelkesedéssel lepleztek el – különböző mértékben és eltérő formában magáévá tette Gerhard Schröder, a német szociálde- mokrata párti kancellár kormánya (1998 és 2005 között); a Portugál szocialista párti miniszterelnök, José Socrates (2005 és 2011 között). Olaszországban Romano Prodi (miniszterelnök és a középbal koalíció vezetője 1996-tól 1998-ig és 2006-tól 2008-ig) a fenti elvek többségével egyetértett, és hangoztatta az „új út” kidolgozásának szükségességét.
A „jövő generációinak” (akiket időközben megfosztottak a munkához való joguktól) nevében és a 2000-ben az EU által elfogadott lisszaboni program hatására ezek a kormányok egy sor gazdasági ellenreformot vezettek be, amelyek aláásták az európai szociális modellt. Mereven ragaszkodtak ahhoz, hogy a közkiadásokat jelentősen visszavágják, a munkaviszony-rendszer alapjait megingatták, a bérek csökkenté- sét lehetővé tevő politikát vezettek be, felszabadították a piacokat és szolgáltatásokat a 2006-os, katasztrofális Bolkestein-irányelvek szellemében. Ennek az új politikai irányvonalnak Németországban az úgynevezett 2010-es program, de különösen Schröder „Hartz IV” elnevezésű terve voltak a legegyértelműbb bizonyítékai.
Dél-Európa jó része megtapasztalta a jóléti állam maradékának megnyirbálását, a nyugdíjrendszer elleni támadást, a privatizáció újabb hullámát, az oktatás áruba bocsátását, a kutatási és fejlesztési alapok drasztikus lefaragását és a hatékony iparpolitika hiányát. Ezek a trendek jól megmutatkoztak a Konstantinosz Szimitisz vezette kor- mány munkájában (1996–2004) Görögországban, de igaz ez Massimo D’Alema olaszországi (1998–2000) és José Zapatero spanyolországi (2004–2011) kormányainak tevékenységére is.
Hasonló választási lehetőségek álltak a kelet-európai kormányok előtt is, ahol a lengyelországi Leszek Miller (2001–2004) és Gyurcsány Ferenc magyarországi (2004–2010) szocialista kormányai bizonyultak a neoliberalizmus és a közkiadások lefaragása legodaadóbb híveinek. Ezzel sikerült is olyan mértékben elidegeníteni a munkásosztályt és a lakosság szegényebb rétegeit, hogy mára a Szocialista Internacionálé mindkét országban teljesen marginalizálódott.
Ami a gazdaságpolitikát illeti, legfeljebb minimális különbségeket tapasztalhattunk ezen szociáldemokrata és konzervatív kormányzatok akkori politikájában. Valójában sok esetben a szociáldemokrata vagy balközép kormányzatok hatékonyabban hajtották végre a neoliberális projektet, mivel a szakszervezetek a kormányzati lépéseket elfogadha- tónak találták azon régi illúzió alapján, hogy ezek a hatalomgyakorlók „barátságosabbak” a munkásmozgalommal. Idővel a szakszervezetek olyan simulékony, kon iktuskerülő modellt alkalmaztak, amely a társa- dalom leggyengébb rétegének képviseletét egyre jobban gyöngítette.
A külkapcsolatok orientációja hasonló diszkontinuitást mutat a múltbeli irányvonallal. 1999-ben az olasz Baloldali Demokraták (Democratici di sinistra, DS), a régi kommunista párt örökösei által vezetett kormány engedélyezte Olaszországnak a háború óta máso- dik alkalommal a katonai beavatkozást: a sajtó nyilvánosságra hozta, hogy a NATO-erők Koszovóban gyengített urániummal felszerelt fegy- verekkel bombáztak. 2003-ban a Brit Munkáspárt vezetői George W. Bush-sal teljes egyetértésben indítottak háborút az iraki „lator állam” ellen, amelyet hamisan azzal vádoltak, hogy tömegpusztításra alkal- mas fegyverekkel rendelkezik. E két kon iktus közötti időszakban nem akadt egyetlen olyan politikai erő sem az európai szocialisták között, amely ellenezte volna az afganisztáni beavatkozást (amelynek pusztító „járulékos veszteségei” súlyosan érintették a lakosságot), vagy amely felemelte volna szavát az Egyesült Államok által folytatott általáno- sabb jellegű, úgynevezett Tartós Szabadság-hadművelet (Operation Enduring Freedom) ellen.
A szocialista pártok a környezeti kérdéseket rendszerint elvi nyilat- kozatok kiadásával intézték el, de gyakorlatilag egyszer sem szerezték érvényt ezeknek hatékony jogi intézkedésekkel, hogy megoldást talál- janak a környezet legégetőbb problémaira. Ezt segítette a legtöbb zöld párt szerény fellépése is, amelyek válogatás nélkül szövetségre léptek a jobb és a bal pártokkal, és ezzel végül „poszt-ideológiai” formációkká mutálódtak, s lemondtak a létező termelési mód elleni harcról.
Az európai szociáldemokráciában zajlott változások, beleértve a kapitalizmus és a neoliberalizmus elveinek kritikátlan elfogadását, azt bizonyították, hogy az 1989-es események nemcsak a kommunista tábort rendítették meg alapjaiban, hanem az összes szocialista erőt is. Ezek ugyanis lemondtak minden reformtörekvésükről, és már nem támogatták azt, hogy az állam beavatkozzon a gazdaságba, ami pedig korábban, a második világháború utáni időszakban a legjellemzőbb törekvésük volt.
Ám az európai radikális baloldal számos pártja e mélyreható válto- zások ellenére is szövetségre lépett a szociáldemokrata erőkkel: vagy abból a jogos megfontolásból, hogy a jobboldali kormányok előretö- résének gátat vessenek, hiszen e kormányok politikája csak tovább rontja a atalok, a munkások és a nyugdíjasok helyzetét, vagy pedigazért, mert el akarták kerülni az elszigetelődést, és meg akarták akadá- lyozni, hogy a „taktikai szavazás” logikája ellenük dolgozzon. Így aztán néhány év alatt az olasz Rifondazione (1996–1998 és 2006–2008 között), a Francia Kommunista Párt (1997–2002), a spanyol Izquierda (2004–2008) és a norvég Szocialista Balpárt (Sosialistisk Venstreparti, 2005–2013 között) támogatta a középbal irányította kormányokat, vagy hivatalt is vállalt azokban. Legutóbb Finnországban a Baloldali Szö- vetség (2011–2014) és Dániában a Szocialista Néppárt (Socialistisk Folkeparti, 2011–2015) vett részt a kormányban.
A neoliberális szélvihart, amely feltartóztathatatlanul söpört végig az Ibériai-félszigettől Oroszországig, tovább erősítette azon nagy társadalmi mozgalmak hiánya, amelyek szocialista irányba terelhették volna a kormányok tevékenységét, ez az állapot pedig magától érte- tődően negatív konstellációt jelentett a radikális baloldali pártoknak. Ráadásul azzal is számolniuk kellett, hogy a végrehajtó hatalomhoz való viszonyuk lesújtóan kedvezőtlen helyzetbe hozta őket, noha általában kevéssé fontos minisztériumokban kaptak feladatot (mint Franciaországban vagy Olaszországban), de akkor sem kerültek más megítélés alá, ha be kellett érniük azzal, hogy kicsi parlamenti csopor- tot alkotnak (mint Spanyolországban). Az antikapitalista baloldalnak nem sikerült semmiféle olyan, jelentős társadalmi hasznot kisajtolnia, amely az alapvető gazdasági elvekkel szembement volna; legfeljebb azt tudták elérni, hogy időnként kissé tompították az intézkedések élét. Leggyakrabban azonban le kellett nyelniük a keserű pirulát, és meg kellett szavazniuk olyan intézkedéseket, amelyekkel szemben koráb- ban a leghajthatatlanabb ellenzéki fellépést ígérték.
Ám a szavazóurnáknál mindenhol katasztrofális eredmények születtek. A francia elnökválasztáson 2007-ben a kommunisták a szavazatoknak kevesebb mint 2%-át szerezték meg, a következő évben pedig az Izquierda Unida 3,8%-kal történetének legalacso- nyabb szavazati eredményét érte el. Olaszországban a köztársaság történetében először a kommunisták nem kerültek be a parlamentbe, mivel lesújtóan alacsony: 3,1% szavazatot kaptak, azt is a Szivárvány Baloldal (La Sinistra–L’Arcobaleno) részeként.
3. Az európai radikális baloldal új politikai földrajza
Az Európát fojtogató politikai és gazdasági válság nem csak a popu- lista, idegengyűlölő és szélsőjobbos erők előretöréséhez vezetett1. Ezzel egyidejűleg azonban az Európai Bizottság által elhatározott és a nemzeti kormányok által életbe léptetett megszigorítások jelentős ellenállást és tiltakozó tüntetéseket váltottak ki.
Különösen Dél-Európában a megszorítások a radikális baloldal feléledését, illetve jelentős választási előretörést hoztak magukkal.Görögország, Spanyolország, Portugália és Írország néhány kevésbé jelentős országgal karöltve a neoliberális politika elleni tömegmozgal- mak színtereivé váltak. Görögországban 2010 óta több mint negyven alkalommal volt általános sztrájk.
Spanyolországban több millió lakos vett részt a 2011. május 15-én kezdődő óriási tiltakozási mozgalomban, amely később elvezetett az Indignados nevű mozgalom megszületéséhez. A tüntetők közel egy hónapig elfoglalták Madrid főterét, a Puerta del Sol-t. Néhány nappal azt követőn, hogy akciójukat elindították, hasonló tiltakozó mozgalom indult Athénben a Szintagma téren. Mindkét országban a társadalmi harcok hatékonyan ágyaztak meg a baloldal elkövetkező növekedé- sének és megerősödésének.
Másrészt viszont, noha a szakszervezeti mozgalom hasonló hely- zetben volt – a hivatalos válságkezelő intézkedések az európai orszá- gokban hasonló társadalmi katasztrófákhoz vezettek –, e társadalmi szervezetekben nem volt meg a politikai akarat, hogy követeléseiket közös platformra hozzák, és a kontinensre kiterjedő mozgósítási lánc- reakciót indítsanak el. Az egyetlen, részleges kivétel a 2012. november 14-én Spanyolországban, Olaszországban, Portugáliában, Cipruson és Máltán megtartott általános sztrájk volt, amelyet szolidaritási akciók kísértek Franciaországban, Görögországban és Belgiumban.
Politikai szinten az antikapitalista baloldal kitartott amellett a tö- rekvése mellett, hogy újjáépíti és átcsoportosítja erőit a „terepen”. Pluralizmus inspirálta új formációk alakultak, és a politikai problémák széles spektrumát fogták át, egyidejűleg pedig szélesebb demokráciát biztosítottak az „egy ember, egy szavazat” elve alapján.
1999-ben a Baloldali Blokk Portugáliában egybefogta a baloldal legjelentősebb erőit, beleértve a Portugál Kommunista Pártot is, és ugyanebben az évben A Bal (Déi Lénk) megalakulása Luxemburgban új idők új szelét jelezte. 2004-ben Görögországban, a Szinaszpiszmosz és egy sor más antikapitalista erő megalakította a Szirizát, a Radikális Baloldal Koalícióját (noha a csoport párttá szerveződése csak 2012- ben történt meg).
2004 májusában az Európai Baloldali Párt eredetileg tizenöt kom- munista, szocialista és környezetvédő pártot egyesített, azzal a céllal, hogy olyan politikai szervezetet építsenek, amely egy közös program jegyében képes egyesíteni az európai harcos baloldal fő erőit. Jelenleg a huszadik században alakult politikai szervezetek alkotják e formációt. Ezt az átcsoportosulást egy néhány hónappal korábban megelőzte az Északi Zöld Baloldal Szövetségének megalakulása, amelyhez hét észak-európai párt csatlakozott.
Az Európai Baloldal koalíciója mellett létezik továbbá az Európai Antikapitalista Baloldal (The European Anti-Capitalist Left, EACL), egy ki- sebb formáció, amely 2000-ben indult, és több mint harminc (többnyire kicsi) trockista szervezetből áll. Fő kezdeményezői a portugál Baloldali Blokk, a dán Egyesült Lista/Vörös-Zöldek és a francia Új Antikapitalista Párt (Nouveau Parti Anticapitaliste, NPA) voltak. Az Európai Parlament- ben ezeknek a szervezeteknek a képviselői csatlakoztak az Európai Egyesült Baloldal/ Északi Zöld Baloldal alkotta csoporthoz.2
Néhány évvel később a német SPD és a Francia Szocialista Párt (PS) legradikálisabb elemei kiváltak pártjaikból, és hamarosan a (né- met) Demokratikus Szocializmus Pártja vagy a Francia Kommunista Párt vezetésénél jóval balosabb pozíciót foglaltak el. Ez bátorította A Bal (Die Linke – DL) színrelépését 2007-ben Németországban és 2008-ban a Baloldali Front (Front de Gauche, FdG) megalakulását Franciaországban. Ugyancsak Franciaországban a Forradalmi Kommunista Liga (Ligue Communiste Révolutionnaire, LCR) 2009-ben átalakult Új Antikapitalista Párttá (NPA), és ez a lépés valószínűleg ugyanannak a törekvésnek a következménye, mint ami bizonyos, tipikusan osztályorientált európai kommunista erőkre is jellemző: a politikai kezdeményezéseiket olyan új, fontos ellentmondásokra fókuszálják, amelyek a társadalmi kirekesztés kérdéséhez kapcsolódnak.
Olaszországban ugyancsak 2009-ben az újonnan alakult Balol- dal, Környezetvédelem és Szabadság (Sinistra, Ecologia, Libertà, SEL) csoportosulása három elemet kapcsolt egybe: a Rifondazione mérsékelt szárnyát, a Baloldali Demokraták (DS) soraiból kivált cso- portot és a Baloldali Föderációt (Federazione della Sinistra, FdS), ez utóbbi a Rifondazione és kisebb politikai mozgalmaknak a szövetsége. Svájcban hasonló folyamat tetőzött 2010-ben, amikor megalakult A Bal (Alternative Linke, AL).
Hasonló utat jártak be Nagy-Britanniában a Tisztelet Pártjának (Respect Party) 2004-es és a Baloldali Egység 2013-as megalakítása- kor. A trend a Boszporuszt is átlépte, amikor 2012-ben kurd aktivisták a török baloldal számos mozgalmát egyesítve létrehozták a Népi De- mokratikus Pártot (Halkların Demokratik Partisi, HDP); ez hamarosan a negyedik legjelentősebb erővé vált az országban, a 2015. novemberi választásokon megszerezték a szavazatok 10,7%-át.3
2014-ben került sor Szlovéniában az Egyesült Baloldal (Združena Levica), Spanyolországban pedig a Podemos megalakulására. Az utóbbi speciális eset, mert célja az, hogy a baloldali pártok tradícionális meghatározásain túllépjen, ugyankkor a legutóbbi európai választá- sokra jelölteket állított, és az Európai Parlamentben csatlakozott az Európai Egyesült Baloldal/Északi Zöld Baloldal csoportjához. Végül, 2015 októberében egy új választási koalíció Írországban: a Szövetség a megszigorítások ellen – Az emberek a pro t előtt (Anti-Austerity Alliance – People Before Pro t, AAA-PBP) véget vetett a Szocialista Párt (Socialist Party/Páirtí Sóisialach, PS) és Az emberek a pro t előtt szövetség (APBP) hosszan elhúzódott viszályának.
A pluralista model, amely jelentősen eltér a huszadik századi kommunista pártok monolit, „demokratikus centralista” felépítésétől,hamar gyökeret vert az európai radikális baloldal széles köreiben. A legsikeresebb kísérletek nem annyira azok voltak, amelyek egy- szerűen csak korábban már létezett kis csoportokat vagy szerveze- teket egyesítenek, hanem a valódi átalakulást jelentő, a társadalmi szubjektumok széleskörű, szétszórt hálózatainak bevonásával és a különböző harci formák összekapcsolásának igényével létrejött új szervezetek. Ez az átalakulás sikeresnek bizonyult, mert új erőket és atalokat vont be a küzdelembe, illetve visszahozta a kiábrándult aktivistákat és elősegítette az újonnan alakult pártok választási elő- retörését.
2009-ben a német választásokon a Die Linke 11,9%-ot szerzett – háromszor annyit (4%-ot), mint amennyit a Demokratikus Szocializmus Pártja hét évvel korábban. A 2012-es francia elnökválasztásokon a Baloldali Front jelöltje, Mélenchon a legtöbb voksot gyűjtötte be 1981 óta a Szocialista Párttól balra álló pártok jelöltjei közül. És ugyanebben az évben a Sziriza gyors erősödésbe kezdett, ami azután a májusi választásokon 16,8%-ot hozott a pártnak, júniusban 26,9%-ot és végül a 2015 januári választásokon 36,3%-ot: a második világháború óta először történt, hogy egy antikapitalista párt többségi résztvevőként alakíthatott kormányt.4
Kitűnő eredmények születtek az Ibériai-félszigeten is, ahol a Spanyol Plurális Baloldal (La Izquierda Plural, egy új választási blokk, amelynek élén az Izquierda Unida áll) átlépte az európai választásokon a 10%-os küszöböt, míg a Podemosz 8%-os ereményével egy hajszállal lema- radt. A baloldali erők által elért összes szavazat még jelentősebb volt a 2015 decemberi általános választásokon. Ekkor a Podemosz 12,6%-ot, a Népi Egység (Unidad Popular, UP) – az Izquierda Unida legújabb elnevezése – 3,6%-ot és különféle helyi választási listák együttesen a szavazatok közel 9%-át szerezték meg.
Ami Portugáliát illeti, az Egyesült Demokratikus Koalíció a 2015. októberi parlamenti választásokon 8,3%-ot szerzett, míg a Baloldali Blokk 10,2%-kal fennállásának legjobb eredményét érte el, és ezzel az ország harmadik legerősebb politikai formációja lett. Ezt az eredményt a 2016. januárban megtartott elnökválasztás számai visszaigazolták, amikor is az utóbbi párt ismét átlépte a 10%-ot.
A plurális baloldali kísérletek, amelyeket mindig a neoliberalizmus- sal szembeni egyértelmű kiállás jellemzett, a helyi választásokon is hozták a jó eredményeket. Szép példa volt erre Limousine régió a 2010-es francia helyhatósági választások időszakában, amikor a Front de Gauche koalíciója és az Új Antikapitalista Párt közösen 19,1%-ot szerzett a második fordulóban, illetve ugyancsak jó példa a spanyol helyhatósági választások kimenetele, ahol a Madrid Ahora és a Bar- celona en Comú listája (amelyen ott szerepelt az Izquierda Unida és a Podemosz is) megnyerte a választást az ország két legnagyobb városában. Mindkét esetben a tagság aktív részvételével alakult széles szövetségek tették lehetővé, hogy legyőzzék a csoportok országos vezetésében meglévő nézetkülönbségeket.
Azok a pártok, amelyek úgy döntöttek, hogy nem alkotnak blokkot más politikai erőkkel, időnként jelentős választási sikereket értek el az elmúlt évtizedben. Hollandiában például a Szocialista Pártnak (SP) 2006-ban sikerült 16,6%-ra emelni a megszerzett szavazatok arányát, amikor az európai alkotmányról tartott népszavazáson amel- lett kampányolt, hogy mondjanak nemet; Cipruson pedig az AKEL főtitkára, Demetris Christo as nyerte az elnökválasztást 2009-ben: az első fordulóban 33,2%-ot szerzett, a másodikban pedig 53,3%-ot. Ugyanakkor Christo as hivatali ideje jelentős visszaeséssel zárult, mivel nem tudott véget vetni a szigetet 1974 óta kettéosztó válságnak, és bevallottan meghajolt a Trojka gazdasági követelései előtt.
Egy másik fordulat, amely megváltoztatta az európai baloldal föld- rajzát, majdnem annyira megjósolhatatlan lett volna néhány évvel ezelőtt, mint a Sziriza kormányra kerülése. A 2015 szeptemberében tartott, az előválasztásokhoz hasonló szavazáson a Brit Munkáspárt tagjai és regisztrált támogatói 59,5%-kal Jeremy Corbynt választották vezetőnek. Abban az országban, ahol Tony Blair uralta a terepet húsz évvel ezelőtt, egy magát antikapitalistának nevező, a párt történetében legbalosabb vezér foglalta el a Munkáspárt irányítói pozícióját. Ez az elképesztő fordulat jól mutatja, hogy a baloldal újjászületésének további jelentős állomásai lehetnek.
Az EU szintjén a radikális baloldal általános előretörése 2014-ben, a legutóbbi európai választásokon, igazolódott vissza. A baloldalra összesen 12 981 378 szavazat érkezett, másképpen, a választók 8%-a szavazott rá, ami 2009-hez képest 1 885 574 szavazattal több.
Ha csak a megválasztott küldöttek száma alapján közelítünk (6,9% vagy 52 parlamenti képviselő), az Európai Egyesült Baloldal/Északi Zöld Bal ma az ötödik legerősebb politikai erő az Európai Parlament- ben – szemben 2009-cel, amikor a hetedikek voltak.5 Így az Európai Néppárt (29,4%), a Szocialisták és a Demokraták Haladó Szövetsége (25,4%), az Európai Konzervatívok és Reformerek (9,3%) és a Libe- rálisok és Demokraták Szövetsége Európáért (8,9%) előzik meg őket; viszont mögöttük végzett a Zöldek/Európai Szabad Szövetség (6,6%), a Szabadság Európája és a Közvetlen Demokrácia (6,4%), valamint az Európai Nemzetek és Szabadság (5,2%).
Vannak, persze, negatív elemek is, amelyek beárnyékolják ezt a képet. Kelet-Európa sok országában a radikális baloldal továbbra is marginális, sőt, inkább teljesen elszigetelt helyzetben van;6 a társadal- mi küzdelmektől távol áll, a helyi körzetekben és a szakszervezetekben nincsenek gyökerei, a talabb generációk számára ismeretlen, és rendszeres köreikben a pusztító szektarianizmus és a belső megosz- tottság is. Más szóval, a kelet-európai radikális baloldal pillanatnyilag nem mutat érzékelhető fejlődési jeleket.
Ez a helyzet a választásokon is visszaköszön. Hat országban – Lengyelországban, Romániában, Magyarországon, Bulgáriában, Bosznia-Hercegovinában és Észtországban – a radikális baloldal a szavazatoknak kevesebb mint 1%-át szerezte meg, míg más kelet- európai országokban, például Horvátországban, Szlovákiában, Lett- országban és Litvániában még ennél is kevésbé boldogul.Továbbra is nagyon gyenge Ausztriában, Belgiumban és Svájcban; Szerbiában a baloldalt még mindig a sok éven át a Szlobodan Milosevics vezette Szocialista Párttal azonosítják.
Így aztán az európai körkép meglehetősen vegyes. Az Ibériai- félszigeten és a Mediterrán térségben – Olaszország kivételével – a radikális baloldal az utóbbi években jelentősen gyarapodott. Görögországban, Spanyolországban, Portugáliában és Cipruson a baloldali erők megszilárdultak és a politikai aréna meghatározó cselekvői közé emelkedtek. Franciaországban is visszanyerte meglehetősen jelentős szerepét a társadalomban és a politikában. Időközben Írországban a progresszív (bár mérsékelt) köztársasági nacionalista Sinn Fein (SF), amely a 2014-es európai választásokon 22,8% szavazatot nyert, pajzsként tartja fel a konzervatív erők előre- nyomulását.
Közép-Európában a radikális baloldalnak sikerült számottevő válasz- tási eredményeket elérnie Németországban és Hollandiában, de erői máshol meglehetősen korlátozottak. Az északi országokban megvédte pozícióit, amelyet 1989 után megszerzett (általában 10%-os választási eredményeket), ám nem sikerült a szerteágazó népi elégedetlenség megragadása, így ezt a szélsőjobb használja ki.
A fő probléma a radikális baloldal számára továbbra is keleten van, ahol a Cseh- és Morvaország Kommunista Pártja és a szlovén Egyesült Baloldal kivételével gyakorlatilag nem is létezik, és általában képtelen túllépni a „létező szocializmus” kísértetén. Ilyen körülmények között az EU keleti terjeszkedése határozottan jobboldalra tolta a politikai gravitáció centrumát, amint az jól láthatón megmutatkozik a kelet-eu- rópai kormányok hajthatatlanul szélsőséges pozíciójában a jelenlegi görögországi válság kapcsán és a háború dúlta régiókból érkező me- nekültek megítélése kérdésében.
4. Az euróövezet határain túl?
A radikális baloldal pártjainak szélesebb, plurálisabb szervezetekbe tömörülése elősegítette széttagoltságuk csökkentését, de nem oldotta meg politikai problémáikat.
Amikor Görögországban az Alexis Ciprasz vezette kormány hivatalba lépett, a Sziriza szakítani akart a 2010 óta az összes korábbi, egymást követő – középbal, „technokrata” vagy „jobbközép” – kormányzat általkövetett, megszorításokra épülő politikával. A hatalmas adósságteher miatt azonban ennek a fordulatnak a konkrét végrehajtása azonnal alárendelődött a nemzetközi hitelezőkkel folytatott tárgyalásoknak.
Ot hónapnyi kimerítő tárgyalások után – amelyek során az Európai Központi Bank ismét felfüggesztette az athéni központi banknak nyúj- tott hitelezést, és ezzel azt érte el, hogy a görög bankok gyakorlatilag pénz nélkül maradtak – az eurózóna vezetői újabb válságenyhítő tervvel álltak elő, amely ismét előírta mindazokat a gazdasági in- tézkedéseket, amelyeket a Sziriza állhatatosan elutasított. 2010 óta azok a görög parlamenti politikai erők, amelyek elfogadták a brüsszeli memorandumokat, valóban széles politikai palettát képviseltek. A bal- oldaltól a jobboldalig mindegyik meghajolt a megszorítások logikája előtt: az Új Demokrácia éppúgy, mint a Független Görögök (ANEL), A Folyó (To Potami), a Demokratikus Baloldal, a Pánhellén Szocia- lista Mozgalom és végül a Sziriza. Még a 2015. július 5-i konzultatív népszavazás nyomatékos válasza (amikor a görög választók 61,3%-a mondott nemet a Trojka javaslataira) sem tudott a korábbiaktól eltérő következményeket kicsikarni.
Annak érdekében, hogy megakadályozzák a görögök kilépését az eurózónából, a Ciprasz-kormány vállalta, hogy hajlandó további tár- sadalmi áldozatokra, többek között arra, hogy a köztulajdon jó részét nyomott áron kiárusítsa, és általában véve egész sereg megszorító intézkedést léptetett életbe, amelyek a nemzetközi hitelezők érdekeit szolgálták, nem pedig a görög gazdaság fejlődését.7
Másfelől, ha a görögök elhagyják az eurózónát – és néhányan valódi esélyt láttak ennek a forgatókönyvnek a megvalósulására, de csak abban az esetben, ha a tárgyalások megszakadnak az EU-val –, az az országot a gazdasági káosz és mély válság állapotába taszította volna. Akkor már jó előre fel kellett volna készülni erre a nagy jelentőségű döntésre, gondosan mérlegelve minden eshetőséget, és szigorúan megtervezve a megfelelő ellenintézkedéseket. Mindenekelőtt arra lett volna szükség, hogy a társadalmi és politikai erők széles spektrumát megnyerjék az ügynek, hogy számíthassanak támogatásukra – ellenkező esetben az a gazdasági autarchia, amelyet Görögország kénytelen lett volna életbe léptetni egy előre meg nem határozható időszakra, még nagyobb teret nyitott volna az Arany Hajnal (Hriszi Avgi) neofasisztái előtt.
A Ciprasz és az Euro-csoport közötti tárgyalások eredménye egyér- telműen megmutatta, hogy mihelyt egy baloldali párt választást nyer és alternatív gazdaságpolitika bevezetésével próbálkozik, a brüsszeli intézmények azonnal közbelépnek és megakadályozzák ebben. Az 1990-es években a neoliberális hitvallás feltétel nélküli elfogadása azt jelentette, hogy az európai szociáldemokrácia erői felsorakoznak a jobbközép kormányok mellett. Ma, éppen ellenkezőleg, amikor a ra- dikális baloldal egyik pártja hatalomra kerül, maga a Trojka lép közbe,hogy megakadályozza az új kormányt abban, hogy az ő gazdasági direktíváival ellentétes lépéseket tegyen. Nem elég megnyerni a vá- lasztásokat; az Európai Unió maga vált a neoliberális kapitalizmus alappillérévé.
A görög epizódot követőn alaposabb közös gondolkodás indult arról, vajon az egyetlen közös valutát mindenáron meg kell-e tartani. Számos erőfeszítés irányul arra, hogy felmérjük, hogyan lehet a leg- hatékonyabban véget vetni a jelenlegi gazdasági politikának anélkül, hogy egyidejűleg lemondanánk egy új és másféle európai politikai unió megvalósításáról. A radikális baloldal pártjainak többségében az az álláspont él tovább, hogy még mindig lehetséges a létező kontextusban is az európai politika módosítása: azaz elképzelhető a módosítás úgy is, hogy a 2002-ben, az euró bevezetésekor létrehozott monetáris egységet megőrizzék.
A Sziriza a legjelentősebb olyan erő, amely továbbra is kitart emellett az álláspont mellett: kormányzati pozícióban lehetősége volt arra, hogy megfogalmazzon és bevezessen alternatív megoldásokat – annak ellenére, hogy az Európai Unió intézményei tisztességtelen nyomást gyakoroltak rá, nehogy a Sziriza bármilyen változást végig tudjon vinni –, de a „Grexit” lehetőségét elvetették. 2015 szeptemberében Ciprasz megnyerte az előrehozott választásokat, amire azt követőn került sor, hogy a párt egyik frakciója ellenezte az EU memorandumában foglalt javaslatok elfogadását. Ciprsz a szavazatok 35,5%-át szerezte meg, és ezzel elhárította a belső ellenzék okozta megosztottságot.
Így, annak ellenére, hogy magasabb volt a távolmaradók aránya (a hét hónappal korábbi választásokhoz képest 7%-kal nőtt ez a szám), és annak ellenére, hogy mintegy 600 000-rel kevesebben szavaztak, mint a júliusi referendum idején, a Szirizának sikerült a görög lakos- ság jelentős részének támogatását megőriznie. Az újra megerősített bizalom azonban nemsokára újra jelentős próbának lesz alávetve, amikor az Euro-csoport megszorításai életbe lépnek, és nem tűnik el- hamarkodott következtetésnek azt állítani, hogy a jövőben még sokkal nyugtalanítóbb forgatókönyvek valósulhatnak meg, mint amiket eddig tapasztaltunk.
A Szirizának kétszintű stratégiája van arra, hogy megelőzze a vá- lasztói támogatás elvesztését, amit minden korábbi párt elszenvedett, amely a Trojka mentőakcióját elfogadta. Egyrészt a görög kormány az adósság lényegi csökkentéséről kezd tárgyalásokat annak érdekében, hogy elkerülhesse egy új de ációs ciklus beköszöntét. Másrészt, ezzel egyidejűleg megpróbálja bevezetni saját gazdasági tervezetét: olyan elosztási rendszert akar, amely csökkenteni tudja a legújabb EU-jegy- zék káros hatásait.
Figyelembe véve a 2015-ben történteket, objektív alapja van an- nak, hogy kijelentsük, a Sziriza előtt majdhogynem kivitelezhetetlen feladat áll. Mindenesetre, a Ciprasz-kormány tapasztalatainak nyo- mában és annak tudatában, hogy az Európai Unió a görög adósság átrendezésének mindenféle kísérletétől elzárkózik majd, nyilvánvalóvá vált, hogy a baloldalnak fel kell készülnie az eurózónából való esetleges kilépésre. Helytelen lenne azonban, ha azt gondolnánk, hogy ez a lépés minden bajra gyógyírt kínál.
A Szirizától eltekintve, az európai baloldali pártok meghatározó erői osztják azt az álláspontot, hogy meg lehet reformálni az Európai Uniót a jelenlegi keretek között is; érvényes ez a német Die Linkére, a Fran- cia Kommunista Pártra és a spanyol Izquierda Unidára is. A Podemosz is beállítható ebbe a sorba, mivel vezetőinek meggyőződése, hogy ha a görög kormányhoz más csoportosulások is csatlakoztak volna, amelyek szembeszegültek volna a Trojka által rájuk kényszerített meg- szorításokkal, akkor lehetőség nyílt volna arra, hogy megváltoztassák a ma abszolút szilárdnak látszó állapotokat.
A mostani választások eredménye Portugáliában – amelynek következménye egy korábban elképzelhetetlen szövetség létrejötte: a szocialista Antonio Costa vezette kisebbségi kormány a Baloldali Blokk és az Egyesült Demok- ratikus Koalíció külső támogatásával – úgy tűnik, igazolja ezeket a reményeket. Hasonló forgatókönyv Spanyolországban sem zárható ki, ahol jelenleg tárgyalások folynak a Spanyol Szocialista Munkáspárt (PSOE) és a Podemosz között.
Mások véleménye szerint, a „görög válság” – ami valójában a neo- liberális kapitalizmus korszakában a demokrácia válsága – azt látszik igazolni, hogy a létező EU-modellt nem lehet megreformálni: nem annyira azért, mert az erőviszonyok a keleti bővítés óta az antikapi- talista baloldal számára még kedvezőtlenebbek lettek, hanem inkább az Európai Unió általános felépítése miatt. A gazdasági paraméterek, amelyeket egyre növekvő szigorral vezettek be a maastrichti egyez- mény megszületése óta, kétségtelenül csökkentették vagy egyes esetekben virtuálisan fel is számolták a sokkal komplexebb és össze- tettebb politikai kényszerhelyzeteket.
Az elmúlt huszonöt évben a neoliberális politika a megtévesztő technokrata, ideológiamentes lepelbe takarózva győzedelmeskedett Európa-szerte, és súlyos csapásokat mért a jóléti állam modelljére. Az egyes országok fokozatosan arra ébredtek rá, hogy legfontosabb poli- tikai és gazdasági irányító eszközeiket elvették tőlük, noha ezek nélkül lehetetlen közberuházási programokat indítani, amivel meg lehetne változtatni a válság lefolyását. Ráadásul mára egészen természetes- nek tekintik azt az antidemokratikus gyakorlatot, amely szerint jelentős döntéseket széleskörű egyeztetés nélkül hoznak meg.
Lehet, hogy azok, akik az eurózóna demokratizálásának célját illuziónak minősítik, kisebbséget alkotnak a radikális baloldalon, de az utóbbi hónapokban felduzzadt a számuk. A hagyományosan euroszkeptikus erőkkel – így például a Portugál Kommunista Párttal, Görögország Kommunista Pártjával vagy az Egyesült Lista/Vörösök- Zöldek csoportjával Dániában – párhuzamosan létezik ma már a Szirizából kivált Népi Egység (Λαϊκή Ενότητα, LE). Ezt a formációt 2015 augusztusában Athénban hozták létre a Sziriza azon korábbi tagjai és vezetői, akik ellenezték, hogy Ciprasz elfogadta az Eurócsoport diktátumait. Ám annak ellenére, hogy a csoport támogatja a drachma visszaállítását, a legutóbbi választásokon nem tudott bekerülni a parlamentbe, mivel mindössze a szavazatok 2,8%-át szerezte meg.
Ugyanakkor különböző értelmiségiek és politikai vezetők nyíltan állást foglaltak az euróval szemben. Lafontaine például azt javasolta, hogy (rugalmasan) térjenek vissza az Európai Monetáris Rendszerhez (EMS): azaz, az euró bevezetése előtt érvényben lévő megállapodás- hoz, amely ellenőrzött formában lehetővé tette a különböző nemzeti valuták árfolyamának hullámzását. A megszigorítások azonnali meg- szüntetésére irányuló vizsgálódásnak minden lehetséges következ- ményt gyelembe kell vennie, miközben az EU vezetői egyre újabb és elfogadhatatlan feltételeket diktálnak, ilyenek például a Görögországgal szemben támasztott követelések. A régi monetáris rendszerhez való visszatérést szimbolikusan tekinthetjük úgy is, mint az európai egység egész projektumának felszámolását célzó első lépést; politikailag pedig veszélyes katalizátornak bizonyulhat, ami a populista jobboldal kezére játszik.
Az „euró demokratizálásának” kérdésében elfoglalt két meghatáro- zó állásponton túl széles spektruma van azon válaszoknak, amelyek haboznak egyértelműen állást foglalni abban a kérdésben:„Mi a teendő akkor, ha a Görögországban történtek egy másik országban is megismétlődnek?” Sokan attól tartanak, hogy más pártok vagy koalíciós kormányok is azzal a zsarolással kerülnek szembe, amit a Szirizának kellett elviselnie, de széles körben tapasztalható az a fé- lelem is, hogy amennyiben az antikapitalista baloldal az eurozónából való kivonulást fontolgatja, akkor elidegeníti a lakosság nagy tömege- it. Őket ugyanis félelemmel tölti el az in áció és az ebből következő gazdasági instabilitás, illetve bérük és nyugdíjuk értékvesztésének perspektívája. Tipikus példái ennek a bizonytalanságnak az utóbbi években a portugál Baloldali Blokk és a holland Szocialista Párt változó álláspontja.
Noha Mélenchon újabb javaslata, a „B-terv Európában”, tele van ellentmondásokkal és homályos részletekkel, további ösztönzést adott a vitának. Az EU görögországi beavatkozását valódi „puccsnak” minő- síti, és állandó nemzetközi konferencia összehívását javasolja annak érdekében, hogy alternatívákat találjanak szükség esetén az euró alapú pénzügyi rendszer felváltására.8 Ha a következő hónapokban más társadalmi erők, politikai pártok vagy értelmiségiek összeállnak e témakör megvitatására, az euróból való kilépés a jövőben nem csak a populista jobboldal jelszavává válhat.
Másfelől, a Szirizán belül kirobbant kon iktus máshol is előfordulhat. Már vannak is erre utaló jelek: például a Front de Gauche és a Die Linke soraiban tapasztalható feszültségek. Ezért az európai radikális baloldalon valós fejlemény lehet a megosztottság új korszaka. Ez viszont feltárja annak a plurális formációnak a korlátait, amelyben az aktivista csoportok az utóbbi években működtek, illetve megmutatja a jól körvonalazott programok hiányát. Hiszen az új kon gurációkat alkotó szervezetek politikai álláspontjának és politikai kultúrájának sokszínűsége azt kívánja, hogy egyezségre jussanak a követendő stratégiát illetően; ez minden bizonnyal nehéz, de nem lehetetlen vállalkozás lesz.
Másfajta feszültségek jellemzik az európai radikális baloldal és a szociáéldemokraták viszonyát. A legfontosabb probléma, amely min- den önkormányzati és régiós választásoknál felmerül, az, hogy vajon szerencsés dolog-e a kormányzati munkában együttműködniük; a nyil- vánvaló veszélyt a radikális baloldal számára az jelenti, ha belemennek olyan negatív, lefelé húzó kompromisszumokba, amelyek a meglévő szavazói támogatást felmorzsolják, és ezzel a populista jobboldal kezébe adják a társadalmi oppozíció monopóliumát.
A kormányzati opciót ugyanakkor jól meg kell fontolni: csak akkor érdemes belevágni, ha a körülmények kedveznek egy olyan gazdasági programnak, amely egyértelműen szakít az előző évtizedek megszorító politikájával. Bármilyen más döntés az jelentené, hogy nem tanultunk az elmúlt évek leckéjéből, amikor a szocialisták vezette mérsékelt adminisztráció lejáratta a radikális baloldal hitelességét a munkásság, a szociális mozgalmak és a társadalom legkiszolgáltatottabb rétegei körében.
Egyes országokban a munkanélküliség korábban nem látott szintre emelkedett, aminek leküzdése a legfontosabb cél, és a munkahelyte- remtés érdekében kell ambíciózus, állami beruházásokkal támogatott terveket kidolgozni, e tervek vezérelve pedig a fenntartható fejlődés kell legyen. Ez együtt kell járjon a munkahelyek biztonságának ga- ranciájával, ami minden korábbi piaci „reformmal” gyökeres szakítást jelent; a törvényalkotásnak is be kell avatkoznia olyan jövedelemszint megállapítsa érdekében, amely alá a bérek nem eshetnek. Ezek az intézkedések újra lehetővé tennék, hogy a atalok megtervezhessék jövőjüket. Csökkenteni kellene továbbá a munkaidőt és a nyugdíjba vonulás korhatárát is lejjebb kellene szállítani, ezzel teremtve meg a társadalmi igazságosság elemeit a neoliberális rendszerben állandóan növekvő egyenlőtlen gazdagodás ellensúlyozására.
Ugyanakkor elemi érdek a privatizációs folyamatok visszafordítása, ami az elmúlt évtizedek ellenforradalmát jellemezte. Mindazokat a közös javakat, amelyeket a közösségi szolgáltatásokból pro ttermelő eszközökké változtattak a kevesek számára, újra közös tulajdonba és közösségi ellenőrzés alá kell vonni. Jeremy Corbinnak az a javaslata,hogy a brit vasutak kerüljenek újra állami kézbe, valamint Európa- szerte annak szükségessége, hogy az iskoláknak és az egyetemeknek jelentős forrásokat juttassanak, kijelölik a követendő irányt.
Ami ezeknek a reformoknak a nanszírozását illeti, azt a tőke és a nagy korporációk nem termelő tevékenységének, valamint a pénzügyi tranzakciók és az ezekből származó jövedelmek megadóztatásával kell biztosítani. Nyilvánvaló, hogy ennek elérése érdekében az első lépés egy népszavazás, amely felszámolja a „ skális összeesküvést” és el- törli a Trojka által kirótt megszigorításokat. Annak is óriási jelentősége lenne, hogy sikerüljön megakadályozni a Transzatlanti Kereskedelmi és Befektetési Együttműködés (TTIP) elfogadását, ez ugyanis tovább rontaná az amúgy is rossz helyzetet. A kontinens számára valódi alternatíva csak akkor képzelhető el, ha a politikai és társadalmi erők legszélesebb spektruma képes az államadósság átstrukturálásért fellépni és annak elérését egy európai konferencián megvitatni.
Ez csak akkor történhet meg, ha a radikális baloldal nagyobb meg- győződéssel és kitartással számos különféle politikai kampányt és nemzetek feletti mozgósítást képes megszervezni. Ehhez az első lépés a háború és az idegengyűlölet elutasítása – a 2015. november 13-i párizsi merénylet óta ez még a korábbinál is fontosabb kérdéskörré vált – és az állampolgárság kiterjesztésének és az Európába érkező bevándorlók teljes körű szociális jogainak támogatása.
Az alternatív politika nem tudja lerövidíteni az utat. Hiszen nem elég a karizmatikus vezetőkbe vetett bizalom; a jelenlegi pártok gyengeségei sem igazolják, ha az állami intézmények meghátrálásra tudják kényszeríteni őket.9 Új szervezeteket kell kiépíteni – ezekre a baloldalnak éppen olyan nagy szüksége van most, mint a huszadik században volt:
olyan szervezetekről van szó, amelyek a munkahelyeken extenzíven jelen vannak, amelyek arra törekszenek, hogy összefogják és koordinálják a munkások és az alsóbb társadalmi osztályok küzdelmeit olyan időszakban, amikor korábban soha nem tapasztalt szétforgácsoltság jellemzi őket; olyan szervezetekről, amelyek helyi szervei képesek azonnali válaszokat adni (az átfogó fejlesztést célzó jogi lépéseket megelőzve is) a nyomor és a társadalmi kirekesztés okozta súlyos problémákra. Jelentős segítséget jelenthet ebben az, ha a baloldal ismét számol a társadalmi ellenállásnak és a szolidaritásnak azokkal a formáival, amelyeket korábbi történelmi korszakokban a munkásmozgalom már sikerrel alkalmazott.
Szükséges továbbá új célok megfogalmazása is, különösen a nemek közötti egyenlőség és a atal tagok alapos politikai képzésének meg- teremtése. Ennek a munkának a vezérlő csillaga abban a korszakban, amikor a demokrácia technokrata szervezetek foglya lett, az egyszerű tagok részvételének bátorítása és a társadalmi harcok tökéletesítése.
A radikális baloldal kezdeményezései csak akkor tudnak valódi változásokat előidézni, ha új társadalmi érdekszövetséget tudnak kialakítani, amely a maastrichti egyezményben foglalt politikával szemben a tömegek elutasítását tudja kiváltani, és a gyökereknél változtatja meg a mai Európa uralkodó gazdasági szemléletmódját.
Fordította: Baráth Katalin
References
1. Lásd Marcello Musto: The Threatening Advancement of the Far Right in Europe, ZNet, 2015. december 28.
2. Ugyanakkor nem tartoznak ehhez a csoporthoz olyan formációk, amelyek részt vesznek a Kommunista és Munkáspártok Kezdeményezése szervezetében; ez a szövetség 2013-ban alakult, és a Görög Kommunista Párton kívül 29 aprócska sztálinista pártból áll.
3. A 2015. júniusi választásokon, mielőtt Recep Erdogan elnök elindította az erőszak és a gyilkosságok spirálját, a HDP még jelentősebb százalékban nyert (13,1%-ot ért el).
4. Az egyetlen másik példa a kicsi Ciprus, ahol a Dolgozók Haladó Pártja (AKEL) kaolíciós kormányt alakított 2009-ben.
5. Ehhez még hozzá kell adni két EU-képviselőt a Görög Kommunista Pártból, akik nem tagjai az EUL/NGL-csoportnak.
6. Az EUL/NGL európai parlamenti képviselői az Európai Uniót alkotó 28 ország feléből verbuválódtak.
7. Lásd a közös Preliminary Reportot (előzetes jelentés), amelyet a Tényfeltáró Bizottság az Államadósságról publikált; ezt a szervezetet 2015. április 4-én alakították meg a görög parlament korábbi elnökének, Zoe Konsztantopoulounak a javaslatára: http://cadtm.org/IMG/pdf/Report.pdf. Néhány héttel ezelőtt az új Ciprasz-kormány elhatározta, hogy a görög parlament hivatalos honlapjáról eltávolítja ezt a fontos dokumentumot.
8. Az első találkozót 2016. január 23-24-én Párizsban rendezték meg, de mind a részvétel, mind a vita színvonalát tekintve a tanácskozás kiábrándító volt.
9. Amikor 2015 januárjában a Sziriza hatalomra jutott, 2 250 000 szavazatot szerzett, de taglétszáma nem haladta meg a 36 000-et. Amióta kormányzati felelősség nehezedik rájuk, a görög párt demokratikusan született döntéseit rendszeresen megszegik vagy figyelmen kívül hagyják.
Q: Marx’s theories and his critique of alienation are discussed, in a country like India, only in the academic circles, while the working class is the worst victim. What is the general trend of Marx’s contemporary reception in the world?
A: Well, obviously the dramatical defeat of the international labour movement, at the end of the 20th century has significantly reduced the impact of Marxism from political parties, social movements and – more in general – the political sphere. But there are some signs of change in the world, and also the “return” of Marx in the academia is a poritive phenomenon that might play a positive influence on the new generations.
In fact, despite all the predictions after 1989 that Karl Marx would forever be consigned to oblivion, scholars around the world have again been paying attention to him in the last few years. In a world beset with profound contradictions, analysts are once more turning to a thinker who, hastily dismissed after the fall of the Berlin Wall, has become important for an understanding of the present.
After a near-total suspension for more than twenty years, Marx studies have resumed in many European countries – his works have reappeared in bookshops, and new editions of Capital have quickly sold out – as well as in the English-speaking world and Latin America (for example in Brazil). In particular, since the onset of the international financial crisis in 2008, academics, economic analysts and journalists from diverse political and cultural backgrounds are again recognizing the value of Marx’s analysis of the inherent instability of capitalism, and of its self-generated cyclical crises which have such grave effects on political and social life. In all parts of the world, leading daily and weekly papers have also been discussing the contemporary relevance of Marx’s thought.
An analogous consensus is enjoyed by the journals open to contributions discussing Marx and various Marxisms, just as there are now international conferences, university courses and seminars dedicated to this author. Finally, even if timidly and in often confused forms – from Latin America to Europe, passing through the alternative globalization movement – a new demand for Marx is also being registered in political terms (see the case of Greece, for example). Some commentators have described this context as “Marx renaissance”.
What remains of Marx today? How useful his thought is to the struggle for emancipation and freedom? What part of his work is most fertile for stimulating the critique of our times? These are some of the questions that receive answers that are anything but unanimous.
If the contemporary Marx renaissance has a certainty, it consists precisely in the discontinuity in respect to the past that was characterized by monolithic orthodoxies that have dominated and profoundly conditioned the interpretation of this thinker. Even though marked by evident limits and the risk of syncretism, a season has arrived that is characterized by many Marxs, and indeed, after the age of dogmatisms, it could not have happened in any other way. The task of responding to these problems is therefore up to the research, theoretical and practical, of a new generation of scholars and political activists.
Q: Let us move on alienation now. What are the main aspects of Marx’s conception of alienation?
A: Alienation was one of the most important and widely debated themes of the 20th century, and Marx’s theorization played a key role in the discussions. Yet, contrary to what one might imagine, the concept itself did not develop in a linear manner, and the publication of previously unknown texts containing Marx’s reflections on alienation (like for example the Economic-Philosophical Manuscripts of 1844 in 1932 and the Grundrisse n the 1960s) defined significant moments in the transformation and dissemination of the theory.
Unfortunately – and paradoxically – Marx’s theory of alienation in capitalist society is mostly known through his statements included in the Economic-Philosophical Manuscripts of 1844, a very fragmentary text written by a young scholar who was just starting to study political economy.
In the Economic-Philosophical Manuscripts of 1844, alienation is presented as the phenomenon through which the labour product confronts labour ‘as something alien, as a power independentof the producer’. Marx listed four ways in which the worker is alienated in bourgeois society: 1) from the product of his labour, which becomes ‘an alien object that has power over him’; 2) in his working activity, which he perceives as ‘directed against himself’, as if it ‘does not belong to him’; 3) from ‘man’s species-being’, which is transformed into ‘a being alien to him’; and 4) from other human beings, and in relation to their labour and the object of their labour.
On the basis of this definition, many Marxists put the main emphasis on subjectivity, and their concept of alienation remained too narrowly focused on the individual. Moreover, often their account of Marx’s concept based itself only on the Economic-Philosophical Manuscripts of 1844 and showed a deep lack of understanding of the specificity and centrality of alienated labour in Marx’s thought. This lacuna prevented them from giving due weight to objective alienation (that of the worker in the labour process and in relation to the labour product) and led them to advance positions that appear disingenuous in their neglect of the underlying structural relations.
Q: In your work you also criticize a “bourgeois” conceptualization of alienation, in which the specificity of capitalist mode of production was completely dismissed.
A: Yes, in the 1950s, for example, the concept of alienation also entered the vocabulary of North American sociology, with an approach quite different from Marxism. Mainstream sociology treated alienation as a problem of the individual human being, not of social relations, and the search for solutions centred on the capacity of individuals to adjust to the existing order, not on collective practices to change society.
Some authors even considered alienation to be a positive phenomenon, a means of expressing creativity, which was inherent in the human condition in general. Another common view was that it sprang from the fissure between individual and society.
American sociology generally saw alienation as a problem linked to the system of industrial production, whether capitalist or socialist, and mainly affecting human consciousness. This major shift of approach ultimately downgraded, or even excluded, analysis of the historical-social factors that determine alienation, producing a kind of hyper-psychologization that treated it not as a social problem but as a pathological symptom of individuals, curable at the individual level.
Whereas in the Marxist tradition the concept of alienation had contributed to some of the sharpest criticisms of the capitalist mode of production, its institutionalization in the realm of sociology reduced it to a phenomenon of individual maladjustment to social norms. In the same way, the critical dimension that the concept had had in philosophy (even for authors who thought it a horizon that could never be transcended) now gave way to an illusory neutrality.
Another effect of this metamorphosis was the theoretical impoverishment of the concept. From a complex phenomenon related to man’s work activity and social and intellectual existence, alienation became a partial category divided up in accordance with academic research specializations. American sociologists argued that this methodological choice enabled them to free the study of alienation from any political connotations and to confer on it scientific objectivity. But, in reality, this a-political ‘turn’ had evident ideological implications, since support for the dominant values and social order lay hidden behind the banner of de-ideologization and value-neutrality.
So, the difference between Marxist and American sociological conceptions of alienation was not that the former were political and the latter scientific. Rather, Marxist theorists were bearers of values opposed to the hegemonic ones in American society, whereas the US sociologists upheld the values of the existing social order, skillfully dressed up as eternal values of the human species. In the American academic context, the concept of alienation underwent a veritable distortion and ended up being used by defenders of the very social classes against which it had for so long been directed.
Q: Let us now go back to Marx. What should be the main textual references for Marx’s conception of alienation, if the Economic-Philosophical Manuscripts of 1844 represent an important but partial elaboration of Marxian ideas?
A: Well, beside the very significant pages of the Grundrisse where Marx exposed his mature and more advanced concept of alienation, one of his best accounts of alienation is contained in the famous section of Capital on ‘The Fetishism of the Commodity and Its Secret’, where he shows that, in capitalist society, people are dominated by the products they have created. Here, the relations among them appear not ‘as direct social relations between persons, but rather as material relations between persons and social relations between things’.
Two elements in this famous passage of Capital mark a clear dividing line between Marx’s conception of alienation and the one held by most of the other theorists of alienation.
First, Marx conceives of fetishism not as an individual problem but as a social phenomenon, not as an affair of the mind but as a real power, a particular form of domination, which establishes itself in market economy as a result of the transformation of objects into subjects. For this reason, his analysis of alienation does not confine itself to the disquiet of individual women and men, but extends to the social processes and productive activities underlying it.
Second, for Marx fetishism manifests itself in a precise historical reality of production, the reality of wage labour; it is not part of the relation between people and things as such, but rather of the relation between man and a particular kind of objectivity: the commodity form.
In bourgeois society, human qualities and relations turn into qualities and relations among things. This theory of what Lukács would call reification illustrated alienation from the point of view of human relations, while the concept of fetishism treated it in relation to commodities. Pace those who deny that a theory of alienation is present in Marx’s mature work, we should stress that commodity fetishism did not replace alienation but was only one aspect of it.
The theoretical advance from the Economic-Philosophical Manuscripts of 1844 to Capital and its related materials does not, however, consist only in the greater precision of his account of alienation. There is also a reformulation of the measures that Marx considers necessary for it to be overcome. Whereas in 1844 he had argued that human beings would eliminate alienation by abolishing private production and the division of labour, the path to a society free of alienation was much more complicated in Capital and its preparatory manuscripts.
Marx held that capitalism was a system in which the workers were subject to capital and the conditions it imposed. Nevertheless, it had created the foundations for a more advanced society, and by generalizing its benefits humanity would be able to progress along the faster road of social development that it had opened up. According to Marx, a system that produced an enormous accumulation of wealth for the few and deprivation and exploitation for the general mass of workers must be replaced with ‘an association of free men, working with the means of production held in common, and expending their many different forms of labour-power in full self-awareness as one single social labour force’. This type of production would differ from wage labour because it would place its determining factors under collective governance, take on an immediately general character and convert labour into a truly social activity. This was a conception of society at the opposite pole from Hobbes’s “war of all against all”; and its creation did not require a merely political process, but would necessarily involve transformation of the sphere of production.
The post-capitalist system of production, together with scientific-technological progress and a consequent reduction of the working day, creates the possibility for a new social formation in which the coercive, alienated labour imposed by capital and subject to its laws is gradually replaced with conscious, creative activity beyond the yoke of necessity, and in which complete social relations take the place of random, undifferentiated exchange dictated by the laws of commodities and money.
Q: There is a sort of elitist character that confins the debate on alienation merely to seminars, symposia and high-priced books? What is the way out of it?
A: Actually, this is not a new problem, but something that already happened in the past, when alienation was mostly a concept used by philosophers, with small impact in the political arena. Bringing the theory of alienation outside these circles and this “merely” intellectual space is something that requires a strong political and social movement.
At the beginning of the 1960s, for example, the diffusion of Capital and of the Grundrisse among students and political activists paved the way for a conception of alienation different from the one then hegemonic in sociology and psychology. It was a conception geared to the overcoming of alienation in practice – to the political action of social movements, parties and trade unions to change the working and living conditions of the working class. The publication of what (after the Economic-Philosophical Manuscripts of 1844 in the 1930s) may be thought of as the ‘second generation’ of Marx’s writings on alienation therefore provided not only a coherent theoretical basis for new studies of alienation, but above all an anti-capitalist ideological platform for the extraordinary political and social movement that exploded in the world during those years.
In that fantastic epoch, alienation – we can say – left the books of philosophers and the lecture halls of universities, took to the streets and the space of workers’ struggles, and became a critique of bourgeois society in general.
Q: Please tell us about the importance of the concept of alienation in the past decades and also who are the present thinkers in the world that are still working on alienation.
A: In the 1960s a real vogue began for theories of alienation, and hundreds of books and articles were published on it around the world. There was an irresistible fascination of the theory of alienation. It was the age of alienation tout court. Authors from various political backgrounds and academic disciplines identified its causes as commodification, overspecialization, anomie, bureaucratization, conformism, consumerism, loss of a sense of self amid new technologies, even personal isolation, apathy, social or ethnic marginalization, and environmental pollution. If we want to establish an example with recent times, I would say that only the concept of globalization has had a similar impact and fortune.
The concept of alienation seemed to express the spirit of the age to perfection, and indeed, in its critique of capitalist society, it became a meeting ground for anti-Soviet philosophical Marxism and the most democratic and progressive currents in the Catholic world. However, the popularity of the concept, and its indiscriminate application, created a profound terminological ambiguity. Within the space of a few years, alienation thus became an empty formula ranging right across the spectrum of human unhappiness – so all-encompassing that it generated the belief that it could never be modified.
Therefore, beside the political defeat of the critical left, which made of the critique of alienation one of its most important flags, it is understandable why the debate and the publication on this concept have decreased in the past decades.
Recently, the German philosopher Rahel Jaeggi has published a book entitled Alienation (2014 – original German edition 2005), which has re-opened the debate on this concept, but her approach is different from Marxian critique of capitalist society.
Q. Now back to Marx more in general. Some people say that Marxism would live only as an academic tool, as a classic of philosophical thought. Do you agree with this position?
A: If Marx isn’t identifiable with the carved Sphinx of the grey ‘actually existing socialism’ of the twentieth century, it would be equally mistaken to believe that his theoretical and political legacy could be confined to a past that doesn’t have anything more to give to current conflicts, to circumscribe his thought to a mummified classic that has no relevance today, or to confine it to merely academic specialism.
The return of interest in Marx goes well beyond the confines of restricted circles of scholars as does the significant philological research of MEGA2, dedicated to demonstrating the diversity of it in respect to the large number of his interpreters. The rediscovery of Marx is based on his persistent capacity to explain the present: he remains an indispensable instrument for understanding it and being able to transform it.
Faced with the crisis of capitalist society and the profound contradictions that traverse it, there is a return to question that author set aside, too quickly, after 1989. Thus, Jacques Derrida’s affirmation of 1994, that “it will always be an error not to read, re-read and discuss Marx”, which only a few years ago seemed to be an isolated provocation, has found increasing approval.
Q: Is Marx still relevant today?
A: Of course the writings that Marx composed a century and a half ago do not contain a precise description of the world today. It should be stressed, however, that in Capital Marx tried to present the “organization of the capitalist mode of production, in its ideal average,” and hence in its most complete and most general form. He foresaw that capitalism would expand on a global scale and formulated his own theories on that basis. That is why Marx’s oeuvre is not only a great classic of economic and political thought, but still provides a framework today for understanding all the profound economic and social transformations that have meanwhile occurred, including a rich array of instruments to use in understanding the nature of capitalist development.
If updated and applied to the most recent developments, Marx’s accounts of the dynamic of the capitalist mode of production offer effective means for explaining many of the problems of contemporary society that became fully developed only in the twentieth century.
With the development of capitalism into a system that invades and permeates most aspects of human life, anyone can see that Marx’s thought has been extraordinarily prescient in many fields not addressed by twentieth-century orthodox Marxism. We can say that some of Marx’s analyses have revealed their significance even more clearly than in his own time.
Q: Finally, what are your future plans in terms of publications?
A: The next two years will be very significant for the scholars of Marx. 2017 will be a turning point for the studies on Capital. On the occasion of the 150th anniversary of its first publication (1867 – 2017) there will be many new volumes and conference analyzing the most important concepts of one of the books that changed the world. The same in 2018, the year of Marx’s 200th birthday. Among my forthcoming books there are three monographs and edited volumes dedicated to Marx’s magnum opus (The Formation of Marx’s ‘Capital’, Pluto, 2017); to his life (Another Marx: An Essay in Intellectual Biography, Bloomsbury, 2017); and to his contemporary relevance in our contemporary society ) The Marx Revival , Cambridge University Press, 2017).
Prof. Marcello Musto, 40, one of the leading research scholars on Marxism in the 21st century, teaches Sociological Theory at York University (Toronto). His books and articles have been published worldwide in more than 20 languages.
Among his edited and co-authored volumes, reprinted in several editions, there are: Karl Marx’s ‘Grundrisse’, Foundations of the Critique of Political Economy 150 Years Later (2008), Marx for Today and The International After 150 Years: Labour Versus Capital, Then and Now(2015), all published by Routledge. Recently, he has also edited the first anthology on the International Working Men’s Association ever realised in English language, Workers Unite! The International 150 Years Later (Bloomsbury, 2014).
Following are excerpts of his interview with The News on Sunday.
If updated and applied to the most recent developments, Marx’s accounts of the dynamic of the capitalist mode of production offer effective means for explaining many of the problems of contemporary society that became fully developed only in the twentieth century.
The News on Sunday: Some people say that Marxism would live only as an academic tool, as a classic of philosophical thought. Do you agree?
Marcello Musto: If Marx isn’t identifiable with the carved Sphinx of the grey ‘actually existing socialism’ of the twentieth century, it would be equally mistaken to believe that his theoretical and political legacy is confined to a past that doesn’t have anything more to give to current conflicts, to circumscribe his thought to a mummified classic that has no relevance today, or to confine it to merely academic specialism.
The return of interest in Marx goes well beyond the confines of restricted circles of scholars as does the significant philological research of MEGA2, dedicated to demonstrating the diversity of it in respect to the large number of his interpreters. The rediscovery of Marx is based on his persistent capacity to explain the present: he remains an indispensable instrument for understanding it and being able to transform it.
Faced with the crisis of capitalist society and the profound contradictions that traverse it, there is a return to the question that the author set aside, too quickly, after 1989. Thus, Jacques Derrida’s affirmation of 1994, that “it will always be a fault not to read and re-read and discuss Marx”, which only a few years ago seemed to be an isolated provocation.
TNS: In one of your writings, you have stated that ‘the research on Marx has still many paths to travel’. Would you elaborate?
MM: Despite all the predictions after 1989 that Karl Marx would forever be consigned to oblivion, scholars around the world have again been paying attention to him in the last few years. In a world beset with profound contradictions, analysts are once more turning to a thinker who, hastily dismissed after the fall of the Berlin Wall, has become important for an understanding of the present.
After a near-total suspension for twenty years, Marx studies have resumed in many European countries — his works have reappeared in bookshops, and new editions ofCapital have quickly sold out — as well as in the English-speaking world and Latin America (for example in Brazil). In particular, since the onset of the international financial crisis in 2008, academics, economic analysts and journalists from diverse political and cultural backgrounds are again recognising the value of Marx’s analysis of the inherent instability of capitalism, and of its self-generated cyclical crises which have such grave effects on political and social life. In all parts of the world, leading daily and weekly papers have also been discussing the contemporary relevance of Marx’s thought.
Finally, even if timidly and in often confused forms — from Latin America to Europe, passing through the alternative globalisation movement — a new demand for Marx is also being registered in political terms. Some commentators have described this context as “Marx renaissance”.
TNS: What remains of Marx today? How useful his thought is to the struggle for emancipation and freedom? What part of his work is most fertile for stimulating the critique of our times?
MM: These are some of the questions that receive answers that are anything but unanimous.
If the contemporary Marx renaissance has a certainty, it consists precisely in the discontinuity in respect to the past that was characterised by monolithic orthodoxies that have dominated and profoundly conditioned the interpretation of this thinker. Even though marked by evident limits and the risk of syncretism, a season has arrived that is characterised by many Marxs, and indeed, after the age of dogmatisms, it could not have happened in any other way. The task of responding to these problems is therefore up to the research, theoretical and practical, of a new generation of scholars and political activists.
TNS: Is Marx still relevant today?
MM: Of course the writings that Marx composed a century and a half ago do not contain a precise description of the world today. It should be stressed, however, that in Capital,Marx tried to present the “organisation of the capitalist mode of production, in its ideal average,” and hence in its most complete and most general form. He foresaw that capitalism would expand on a global scale and formulated his own theories on that basis. That is why Marx’s oeuvre is not only a great classic of economic and political thought, but still provides a framework today for understanding all the profound economic and social transformations that have meanwhile occurred, including a rich array of instruments to use in understanding the nature of capitalist development.
If updated and applied to the most recent developments, Marx’s accounts of the dynamic of the capitalist mode of production offer effective means for explaining many of the problems of contemporary society that became fully developed only in the twentieth century.
With the development of capitalism into a system that invades and permeates most aspects of human life, anyone can see that Marx’s thought has been extraordinarily prescient in many fields not addressed by twentieth-century orthodox Marxism. We can say that some of Marx’s analyses have revealed their significance even more clearly than in his own time.
TNS: What has been the role of Engels for the dissemination of the ideas of Marx in the world?
MM: After Marx’s death, in 1883, Friedrich Engels was the first to dedicate himself to the very difficult task — due to the dispersion of the material, obscurity of language and the illegibility of the handwriting — of editing his friend’s legacy. His work concentrated on reconstruction and selection from the original materials, on the publication of unedited or incomplete texts and, at the same time, on the republications and translation of writings already known.
Even if there were exceptions, such as the case of the Theses on Feuerbach, edited in 1888 as an appendix to his Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Philosophy, and the Critique of the Gotha Programme, which came out in 1891, Engels focused almost exclusively on the editorial work for the completion of Capital, of which only the first volume was published before Marx’s death. This undertaking, lasting more than a decade, was pursued with the explicit intention of realising “a connected and as far as possible complete work”. In the course of his editorial activity, based on a selection of texts that were far from final versions, and actually different variants, Engels had the difficult task to give to the prints the second and third books of Capital.
The completion, in 2014, of the second section of MEGA2 finally allows a critical evaluation of the state of the originals left by Marx and of the value and the limits of Engels’s editorial work.
TNS: Can you tell us more about the fourth section of the MEGA2?
MM: Yes, sure. The novelties of the historical critical edition are very noticeable in the fourth section — called Exzerpte, Notizen, Marginalien. This contains Marx’s numerous summaries and study notes, which constitute a significant testimony to his mammoth work. From his university years, he adopted the life-long habit of compiling notebooks of extracts from the books he read, often breaking them up with the reflections which they prompted him to make.
The literary legacy of Marx contains approximately two hundred notebooks of summaries. These are essential for the knowledge and comprehension of the genesis of his theory and of the parts of it that he didn’t have the chance to develop as he wished. The conserved extracts, which cover the long arch of time from 1838 until 1882, are written in eight languages — German, Ancient Greek, Latin, French, English, Italian, Spanish and Russian — and treat the widest range of disciplines. They were taken from texts of philosophy, art, religion, politics, law, literature, history, political economy, international relations, technology, mathematics, physiology, geology, mineralogy, agronomy, ethnology, chemistry and physics, as well as newspaper and journal articles, parliamentary reports, statistics, reports, and publications of government offices — amongst these are the ‘Blue Books’, in particular the Reports of the Inspectors of Factories, which contained investigations of great importance for his studies.
This mine of knowledge, in large part still unpublished, was the building site of Marx’s critical theory. The fourth section of MEGA2, planned for 32 volumes, will provide access to it for the first time.
TNS: Can you tell us what is the ‘Marx Engels Gesamtausgabe’ (MEGA2)?
MM: The first publication of the complete works, the Marx Engels Gesamtausgabe(MEGA), started in the 1920s in Moscow. The Stalinist purges in the Soviet Union and the rise of Nazism in Germany led to the early interruption of the publications. The project of a ‘second’ MEGA began in 1975, but was also interrupted, this time following the events of 1989. In 1998, after a difficult phase of reorganisation, in the course of which new editorial principles were approved, the publication of the so-called MEGA2 commenced again.
The complete project, in which scholars of various disciplines from numerous countries participate, is articulated in four sections: the first includes all the works, articles and drafts excluding Capital; the second includes Capital and its preliminary studies starting from 1857; the third is dedicated to the correspondence; while the fourth includes excerpts, annotations and marginalia. Of the 114 planned volumes, more than 60 have already been published (more than 20 since recommencement in 1998), each of which consists of two books: the text plus the critical apparatus, which contains the indices and many additional notes.
This undertaking has great importance considering that a major part of the manuscripts of Marx, of his voluminous correspondence and excerpts and annotations that he used to make while reading, have never been published.
TNS: What are your future plans?
MM: The next two years will be very significant for the scholars of Marx. 2017 will be a turning point for the studies on Capital. On the occasion of the 150th anniversary of its first publication (1867-2017) there will be many new volumes and conferences analysing the most important concepts of one of the books that changed the world. The same in 2018, the year of Marx’s 200th birthday. Among my forthcoming books there are three monographs and edited volumes dedicated to Marx’s Magnum Opus (The Formation of Marx’s ‘Capital’, Pluto, 2017); to his life (Another Marx: An Essay in Intellectual Biography, Bloomsbury, 2017); and to his contemporary relevance in our contemporary society (The Marx Revival , Cambridge University Press, 2017).