Instagram Youtube

Author: Ksenia Arapko

Categories
Journal Articles

전쟁과 좌파

1. 전쟁의 경제적 원인
정치학은 전쟁을 추동하는 이데올로기적·경제적·심지어 심리적 동기를 연구하 는 반면, 사회주의 이론은 자본주의의 발전과 전쟁의 확산 사이의 연계를 강조함 으로써 가장 강력한 이론적 기여 가운데 하나를 이룩했다.

국제노동자협회(1864~1872, 제1인터내셔널)의 논쟁에서 주요한 지도자 가운데 한 명인 세사르 드 페페(César de Paepe)는 전쟁 문제에 관한 노동자 운동의 고전적 입 장, 즉 자본주의적 생산 아래서 전쟁은 불가피하다는 입장을 정식화했다. 현대사회 에서 전쟁은 군주나 다른 개인의 야심이 아니라 지배적인 사회경제적 모델에 의해 야기된다(De Paepe, 2014a: 229~231). 사회주의운동 역시 주민의 어느 부문이 전쟁 의 참혹한 결과에 의해 가장 큰 타격을 받는지 보여줬다. 1868년 열린 인터내셔널 대회에서 참석 대의원들은 노동자들이 승자가 되든 패자가 되든 그들의 지배계급 과 그들을 대표하는 정부들의 결정에 대해 경제적으로 또는 자신의 피로 대가를 치를 것이기 때문에 노동자들이 “모든 전쟁의 최종적 폐지”를 추구할 것을 호소하 는 동의안을 채택했다(Freymond, 1962: 402; Marx, 2014: 92).1 노동자 운동에게 문 명적 교훈은 어떤 전쟁이라도 모두 ‘내전’(Freymond, 1962: 403; Musto, 2014: 49), 즉 노동자들의 생존에 필요한 수단을 박탈하는 것은 노동자들 사이의 격렬한 충돌 로 간주해야 한다는 신념으로부터 나왔다. 노동자들은 징집에 저항하고 파업투쟁 을 벌여 어떤 전쟁에 대해서도 단호하게 투쟁할 필요가 있었다. 그래서 국제주의 는 미래 사회의 핵심적 사항이 되었고, 미래 사회는 세계시장에서 부르주아 국가 들 사이의 경쟁과 자본주의의 종식과 함께 전쟁의 주요한 근본적 원인을 제거하게 된다.

사회주의의 선구자 가운데 클로드 앙리 드 생시몽(Claude Henri de Saint-Simon) 은 전쟁과 사회적 갈등에 대해 단호한 입장을 취했고, 양자를 산업생산의 근본적 진보에 장애물이 된다고 간주했다. 칼 마르크스는 그의 저술에서 전쟁에 관한 견 해를 발전시키지 않았고, 그의 견해는 단편적이고 때로는 모순적이기도 했다. 마르 크스는 또한 전쟁에 대해 취해야 할 올바른 태도의 지침을 제시하지 않았다. 마르 크스가 대립하는 진영 사이에서 선택을 해야 하는 경우, 그의 유일한 상수는 반혁 명의 전초기지이자 노동계급 해방의 주요한 장벽 가운데 하나로 여겼던 차르체제 러시아(Tsarist Russia)에 대한 반대였다. 『자본』(1867)에서 마르크스는 폭력이 경제 적 힘이며, “새로운 사회를 잉태한 모든 낡은 사회의 산파”(Marx, 1996: 739)라고 주장했다. 그러나 마르크스는 전쟁을 사회의 혁명적 변혁을 위한 결정적 지름길이 라고 생각하지 않았고, 마르크스의 정치적 활동에서 주요한 목표는 노동자들이 국 제연대에 헌신하도록 하는 것이었다. 프리드리히 엥겔스도 주장하듯이, 외부의 적 이라는 선전주의적 발명이 어떤 전쟁의 발발을 가져올 위협이 존재하는 개별 나라 들에서 노동자들은 계급투쟁의 위축에 맞서 결연하게 투쟁해야 한다. 노동자 운동 의 지도자들에게 보내는 여러 편지에서 엥겔스는 애국주의라는 덫과 배외주의의 물결로부터 발생하는 프롤레타리아 혁명지연의 이데올로기적 힘을 강조했다. 더 나아가, 『반뒤링론』(1878)에서 엥겔스는 훨씬 더 치명적인 무기의 효과에 대한 분 석에 이어 사회주의의 임무는 “군사주의와 모든 상비군을 분쇄하는 것”이라고 선 언했다(Engels, 1987: 158).

전쟁은 엥겔스에게 아주 중요한 문제여서 그는 마지막 저술 가운데 하나를 전쟁 에 집중했다. 「유럽의 무장해제는 가능한가」(1893)에서 엥겔스는 지난 25년 동안 모든 주요 열강이 군사적으로, 전쟁 준비의 면에서 제압하려고 경쟁국보다 노력했 다고 지적했다. 유례없는 수준의 무기 생산이 이루어졌고, 구대륙은 “세계가 결코 본 적 없는 그런 파괴의 전쟁”(Engels, 1990: 372)에 더 접근하게 되었다. 『공산당 선 언』(1848)의 공저자인 엥겔스에 따르면, “상비군 시스템은 유럽 전역에서 극단적 으로 발전해서 상비군은 군사적 부담 때문에 민족들에게 경제적 파산을 가져오거 나 또는 전면적인 박멸전에 빠지게 할 수밖에 없다”. 이런 분석에서 엥겔스는 상비 군이 외부에 대한 군사적 목적만큼 주로 국내의 정치적 목적을 위해 유지된다고 강조하는 것을 잊지 않았다. 상비군은 프롤레타리아트와 노동자 투쟁을 탄압할 세 력을 강화함으로써 “외부의 적보다는 내부의 적에 맞서 보호를 제공할” 의도로 구 성되어 있다. 민중들이 국가에 세금을 내고, 병력을 제공함으로써 다른 누구보다 더 많은 대가를 지불하기 때문에, 노동자 운동은 “국제협약에 의한 [군사] 서비스 조건의 점진적 감소”와 유일하게 효과적인 “평화의 보장책”으로서 무장해제를 위 해 투쟁해야 한다(Engels ,1990: 371, 괄호는 저자).

2. 시험과 몰락
머지않아 평화 시의 이론적 논쟁은 시대의 가장 중요한 정치적 이슈로 전환되었 다. 이 시기 노동자 운동은 그들의 대표들이 처음에 어떤 전쟁에도 반대하는 현실 과 직면해야 했다. 1879년의 프랑스-프로이센 전쟁(파리 코뮌 직전에 일어난)에서 독 일 사회민주당 의원인 빌헬름 리프크네히트(Wilhelm Liebknecht)와 아우구스트 베 벨(August Bebel)은 비스마르크의 독일이 추진하는 병합주의적 목적을 규탄했고, 전쟁공채에 반대투표를 했다. “전쟁을 계속하려는 추가적 자금을 위한 법안을 거 부하는”(Pelz, 2016: 50) 결정으로 인해 그들은 2년 징역형을 받았지만, 그들의 행동 은 노동계급에게 위기에 대한 대안적 방식을 보여주는 데 기여했다.

유럽의 주요 열강들이 제국주의적 팽창을 지속하면서, 전쟁에 관한 논쟁은 제2 인터내셔널(1889~1916)에서 훨씬 더 커다란 비중을 차지하게 되었다. 창립 대회에 서 채택한 결의안은 평화를 “노동자 해방의 필수불가결한 전제조건”(Dominick, 1982: 343)으로 정립했다. 부르주아지가 주장하는 평화정책은 비웃음을 샀고, “무 장한 평화”의 정책으로 규정되었다. 1895년 프랑스 사회당(SFIO)의 지도자인 장 조레스(Jean Jaures̀ )는 유명한 의회 연설에서 좌파의 우려를 요약했다. “여러분의 폭력적이고 혼란스러운 사회는 심지어 평화를 원할 때에도, 심지어 명백한 휴지 상태에 있을 때에도, 잠자는 구름이 폭풍우를 품고 있는 것처럼 전쟁을 자체 내부 에 품고 있다”(Jaures̀ , 1982: 32).

독일제국이 국제적 영역에서 권력을 확대하려는 공격적 정책인 ‘세계정책 (Weltpolitik)’을 전개함에 따라 지정학적 상황을 변화시키면서 반제국주의 원칙은 노동자 운동에서 더 깊은 뿌리를 내렸고 무장갈등에 관한 토론에 영향을 주었다. 전쟁은 더 이상 혁명적 기회를 열고 체제의 붕괴를 가속화하는 것(1872년 혁명전쟁 이후 좌파의 사상)으로 간주되지 않았다.2 기아, 궁핍, 실업의 형태로 프롤레타리아 트에게 미치는 심각한 영향 때문에 전쟁은 이제 위험으로 간주되었다. 따라서 전 쟁은 진보세력에게 심각한 위협이 되었고, 『사회혁명』(1902)에서 칼 카우츠키(Karl Kautsky)가 썼던 것처럼, 진보세력은 전쟁이 발발할 경우 “비핵심적인 임무로 과도 하게 부담”(Kautsky, 1903: 77)하게 되며, 이는 최종적 승리를 더 가까이 가져오기 보다는 더 멀어지게 할 것이다.

1907년 제2인터내셔널 슈투트가르트 대회에서 채택된 결의안 「군사주의와 국 제분쟁에 관하여」는 노동자 운동의 공통적 유산이 된 모든 핵심을 되풀이해서 요 약했다. 그 핵심은 군비 지출을 증가시키는 예산에 반대하는 투표, 상비군에 대한 반감, 민중의 민병대 시스템에 대한 선호, 국제분쟁을 평화적으로 해결하는 중재법 원을 창출할 계획에 대한 지지 등이다. 여기에는 구스타브 에르베(Gustave Hervé) 가 제시한 바대로 어떤 종류의 전쟁에 대해서도 반대하는 총파업 호소는 배제되었 다. 왜냐하면 참석자의 다수가 그 방침을 너무 급진적이고 마니교적(이분법적 — 옮 긴이)인 것으로 생각했기 때문이다. 결의안은 로자 룩셈부르크, 블라디미르 레닌, 율리 마르토프가 작성한 수정안으로 마무리되었다. “전쟁이 발발할 경우 […] 전쟁 의 신속한 종식을 위해 개입하고, 전쟁이 야기한 경제적·정치적 위기를 활용할 모 든 능력을 발휘해 대중들을 고무하고, 그럼으로써 자본주의적 계급지배의 몰락을 가속화하는 것은 [사회주의자들의] 의무이다”(Vv. Aa, 1972: 80). 그러나 이 결의안이 독일 사회민주당(SPD)의 정치노선을 전혀 변화시키지 못했기 때문에 사민당 의원 들은 전쟁에 찬성하는 투표를 했다. 수정된 텍스트는 제2인터내셔널에서 만장일치 의 지지를 확보한 전쟁에 관한 마지막 문서였다.

세계시장에서 자본주의 국가들 사이의 더욱 격렬한 경쟁은 수많은 국제분쟁의 발발과 함께 전반적인 상황을 훨씬 더 경악스럽게 만들었다. 조레스의 『새로운 군 대』(1911)의 출판은 이 시기의 또 다른 중심적 주제, 즉 공격적 전쟁과 방어적 전쟁 사이의 구분과, 하나의 독립이 위협받는 경우를 포함해 방어적 전쟁에 대해 취할 태도에 관한 토론을 자극했다. 조레스에게 군대의 유일한 임무는 어떤 공격적 침 략 또는 중재를 통한 분쟁의 해결을 받아들이지 않는 어떤 침략국으로부터 민족을 방어하는 것이었다. 그에 따르면 이 범주에 들어가는 모든 군사적 행동은 정당한 것으로 간주되어야 한다. 이 입장에 대해 룩셈부르크는 “현대전과 같은 역사적 현 상은 ‘정의’라는 잣대로 또는 방어와 공격이라는 문서상의 도식을 통해 측정할 수 없다”라고 지적했다(Luxemburg, 1911). 그녀의 견해로는 어떤 전쟁이 진정으로 공 격적인지 아니면 방어적인지 또는 전쟁을 시작한 국가가 고의로 공격하기로 결정 했는지 아니면 전쟁에 반대하는 나라가 채택한 전략 때문에 그렇게 할 수밖에 없었 는지를 판단할 때의 어려움을 염두에 둘 필요가 있었다. 따라서 룩셈부르크는 그런 구별을 폐기해야 한다고 생각했고, ‘무장한 국가’가 궁극적으로 사회에서 점증하는 군사화를 부채질하는 경향이 있다는 근거로 조레스의 개념을 더욱 비판했다.

시간이 지나면서 제2인터내셔널은 평화를 위한 투쟁의 정책을 더욱더 방기했 다. 재무장과 전쟁 준비에 대한 반대는 활기를 잃었고, SPD의 더욱 온건하고 합법 주의적 영향은 독일에서 정치적 자유를 더 많이 부여받는 대가로 군사공채, 그리 고 그다음엔 심지어 식민지 팽창에 대한 지지와 거래했다. 구스타브 노스케(Gustav Noske), 헨리 하인드먼(Henry Hyndman), 아르투로 라브리올라(Arturo Labriola) 등 과 같은 중요한 지도자와 저명한 이론가들은 이런 입장에 처음으로 도달한 자들이 었다. 이후에 독일 사민당원, 프랑스 사회당원, 영국 노동당 지도자들, 다른 유럽의 개량주의자들은 결국 제1차 세계대전(1914~1918)을 지지하게 된다. 이런 경로는 재앙적 결과를 가져왔다. ‘진보의 혜택’을 자본가들이 독점해서는 안 된다는 생각 으로 노동자 운동은 지배계급의 팽창주의적 목표를 공유하게 되었고 민족주의 이 데올로기의 수렁에 빠졌다. 제2인터내셔널은 전쟁에 직면해 완전히 무력했고, 평 화의 유지라는 주요한 목적 가운데 하나에서 실패했다.

치머발트 협의회(1915)에 참석한 레닌과 다른 대의원들은 최종 선언을 작성한 레브 트로츠키를 포함해 “수십 년 동안 전비 지출은 민족들의 최상의 에너지를 흡 수할 것이고, 사회적 개선을 침해하고 어떤 진보도 방해할 것”이라고 예측했다. 그 들의 눈에는 전쟁이 “노동 대중의 이해뿐만 아니라 […] 심지어 인류의 공동 생존 의 첫 번째 조건과도 화해할 수 없게 된 적나라한 형태의 현대 자본주의”임을 폭로 했다(Vv. Aa, 1915). 이런 경고에 노동자 운동의 소수만이 귀를 기울였고, 킨탈 협의 회(1916)의 모든 유럽 노동자들에게 보내는 호소도 그러했다. “여러분의 정부와 그 들의 신문은 여러분에게 군사주의를 종식시키기 위해 전쟁을 계속해야 한다고 말 한다. 그들은 여러분을 기만하고 있다! 전쟁은 결코 전쟁을 종식시킨 적이 없다. 정말로 전쟁은 복수의 감정과 소망을 낳는다. 이런 식으로 여러분에게 희생을 강 요해 여러분을 연옥의 순회 속에 가둔다”(Vv. Aa, 1977: 371). 국제 중재법원을 호소 했던 슈투트가르트 대화와 최종적으로 결별한 킨탈의 최종 문서는 “부르주아적 평 화주의의 환상”은 전쟁의 소용돌이를 방해하는 것이 아니라 기존의 사회경제적 시 스템을 유지하는 데 도움을 줄 것이라고 선언했다. 미래의 군사적 분쟁을 막는 유 일한 방식은 인민대중들이 정치권력을 장악해 자본주의적 소유를 타도하는 것이 었다.

로자 룩셈부르크와 블라디미르 레닌은 전쟁에 가장 강력하게 반대한 두 사람이 었다. 룩셈부르크는 좌파의 이론적 이해를 확대했고, 군사주의가 어떻게 국가의 핵 심 중추인지 보여줬다.3) 다른 공산주의 지도자들보다 강력한 확신과 뛰어난 효율 성을 보여준 룩셈부르크는 “전쟁에 대한 전쟁을!”이라는 슬로건이 “노동계급 정치 의 초석”이 되어야 한다고 주장했다. 그녀가 『국제 사회민주주의의 임무에 관한 테제』(1915)에 썼던 것처럼 제2인터내셔널은 “모든 나라의 프롤레타리아트의 공 동 전술과 투쟁을 획득하는” 데 실패했기 때문에 자멸했다. 따라서 그 이후로 프롤 레타리아트의 “주요한 목적”은 “전쟁 시처럼 평화 시에 제국주의와 투쟁하고 전쟁 을 막는 것”이어야 한다(Luxemburg, 1915b).

제1차 세계대전 동안 『사회주의와 전쟁』(1915)과 다른 많은 저술에서, 레닌의 커다란 장점은 두 가지 근본적인 문제를 확인했다는 것이다. 첫 번째는 부르주아 지가 이번에 어느 교전국이 가장 많은 외국 민족을 억압하고 자본주의의 불평등을 증가시킬지 결정할 유일한 목표로 실제로 수행되는 ‘약탈’ 전쟁에 ‘민족해방의 진 보적 의미’(Lenin, 1971: 299~300)를 부여하려고 노력하려고 할 때면 언제나 저지르 는 ‘역사적 위조’와 관련된 것이다. 두 번째는 사회개량주의자들, 또는 ‘사회배외주 의자들’(Lenin, 1971: 306)에 의한 모순의 은폐였다. 이들은 제2인터내셔널이 채택 한 결의안에서 ‘범죄적’ 활동이라고 규정했음에도 궁극적으로 전쟁의 정당화를 승 인했다. ‘조국을 수호한다’는 주장의 이면에는 특정 열강들이 ‘식민지를 강탈하고 외국 민족들을 억압하기’ 위해 스스로에게 부여한 권리가 존재한다. 전쟁은 ‘민족 의 존속’을 수호하기 위해서가 아니라 다양한 ‘제국주의적 부르주아지’의 ‘특권과 지배, 약탈과 폭력을 방어하기 위해’ 치러진다(Lenin, 1971: 307). 애국주의에 굴복 한 사회주의자들은 계급투쟁을 ‘다른 나라들을 약탈하여 자국 부르주아지가 획득 한 이유의 한 조각’에 대한 권리 주장으로 대체했다. 따라서 레닌은 ‘방어적 전쟁’을 지지했다. 즉 조레스식으로 유럽 나라들의 민족방어가 아니라 ‘노예를 소유한 열강 들’에게 ‘약탈당하고 권리를 박탈당한 피억압 예속 민족들의 정당한 전쟁’을 지지 했다(Lenin, 1971: 314). 레닌의 팸플릿의 가장 유명한 테제, 즉 혁명가들은 ‘제국주 의 전쟁을 내전으로 전화’(Lenin, 1971: 315)4 시키려고 노력해야 한다는 테제는 ‘지 속적인 민주적 평화’를 원한다면 ‘자신들의 정부와 부르주아지에 대한 내전’(Lenin, 1971: 316)5 을 수행해야 한다는 것을 의미했다. 레닌은 역사가 이후에 무엇이 부정 확한지 보여줄 것이라고 확신했다. 그는 전쟁의 시기에 수행하는 어떤 계급투쟁도 ‘불가피하게’ 대중들 사이에서 혁명적 정신을 창조할 것이라고 확신했다.

3. 구획선
제1차 세계대전은 제2인터내셔널뿐만 아니라 무정부주의 운동에서도 분열을 낳았다. 전쟁 발발 직후에 발표된 논문에서 크로포트킨(Kropotkin)은 “인간 진보에 관한 사상을 소중히 여기는 모든 사람의 임무는 독일의 서유럽 침공을 분쇄하는 것”이라고 썼다(Kropotkin, 1914: 76~77). 많은 사람이 자기가 평생 투쟁한 원칙을 저버린 것으로 보는 이 진술은 노동대중들에게 주목받지 못한 “전쟁에 반대하는 총파업”이라는 슬로건을 넘어서고 독일의 승리가 가져올 유럽 정치의 전반적인 퇴 행을 회피하려는 시도였다. 크로포트킨에 따르면, 만약 반군국주의자들이 무력하 면 침략자들의 정복 계획을 간접적으로 지원하게 되며, 그에 따른 장래는 사회혁 명을 위해 투쟁하는 사람들이 극복하기 더욱 어려워질 것이다.

크로포트킨에 대한 답변으로 이탈리아 무정부의자 에리코 말라테스타(Errico Malatesta)는 비록 그가 평화주의자는 아니고 해방전쟁에서 무기를 잡는 것이 정당 하다고 생각함에도 세계 전쟁은 부르주아 선전이 주장하는 것처럼 민주주의의 “공 동의 적에 맞서 보편 선을 위한” 투쟁이 아니며, 노동대중들이 지배계급에 종속되 는 또 다른 사례일 뿐이라고 주장했다. 말라테스타는 “독일의 승리가 확실히 군사 주의의 승리임을 확인하겠지만, 동맹국의 승리는 유럽과 아시아에서 러시아와 영 국의 지배를 의미할 것”임을 인식했다(Malatesta, 1993: 230).

「16인 선언」(1916년)에서 크로포트킨은 “우리 모두의 해방이란 희망의 파괴를 의미하는 침략자에 저항할” 필요를 주장했다(Kropotkin et al., 1916). 독일에 맞선 삼각동맹(triple entente)의 승리는 더 작은 악이며, 기존의 자유를 덜 침해할 것이다. 다른 편에서 말라테스타와 그의 동료 서명자들은 무정부주의 인터내셔널의 반전 선언(1915)에서 이렇게 선언했다. “공격전과 방어전 사이의 구별은 불가능하다”. 더 나아가 그들은 “어떤 교전국들도 정당한 자기방어를 주장할 자격이 없는 것과 마찬가지로 문명을 주장할 어떤 권리도 없다”라고 덧붙였다(Malatesta et al., 1998: 388). 그들은 제1차 세계대전은 노동계급의 희생으로 치러지는 다양한 제국주의 열강의 자본가들 사이의 전쟁에서 추가적 에피소드였다고 주장했다. 말라테스타, 에마 골드먼(Emma Goldman), 페르딘(Ferdin), 뉴엔하위스(Nieuwenhuis)와 대다수의 무정부주의 운동가들은 부르주아 정부를 지지하는 것은 용서할 수 없는 오류라고 확신했다. 그 대신에 그들은 어떤 조건이나 반대도 없이 “군대에는 단 한 명도 단 한 푼도 거부한다(no man and no penny for the army)”라는 슬로건을 내걸고, 전쟁 추진을 직접적으로 지지하는 어떤 슬로건도 거부했다.

전쟁에 대한 태도는 여성운동에서도 논쟁을 불러일으켰다. 오랫동안 남성이 독 점한 직업에서 징집 남성을 대신할 여성의 필요성은 훨씬 낮은 임금과 과잉 착취 라는 조건 속에서도 새로 태어난 여성 투표권 운동의 상당한 부분에서 배외주의 이데올로기의 확산을 자극했다. 일부 지도자들은 여성의 입대를 허용하는 법률을 제정하기 위해 청원하기도 했다. 내부의 적을 소환해 근본적인 사회개혁을 역전시 키려고 전쟁을 이용한 일구이언 정부들의 폭로는 이 시대 주요한 여성 공산주의자 들의 가장 중요한 성과 가운데 하나였다. 클라라 체트킨(Clara Zetkin), 알렉산드라 콜론타이(Alexandra Kollontai), 실비아 팽크허스트(Sylvia Pankhurst), 그리고 당연히 로자 룩셈부르크는 군국주의에 반대하는 투쟁이 가부장제에 반대하는 투쟁에 핵 심적임을 후세대에게 보여주는 경로에 명료하고 용감하게 나섰다. 후에 전쟁 거부 는 국제여성의 날의 명확한 의제가 되었고, 새로운 분쟁이 발발하는 경우 전쟁예 산 반대는 국제 여성운동의 많은 강령에서 뚜렷한 특징이 되었다.

4. 목적은 수단을 정당화하지 않으며, 잘못된 수단은 목적에 피해를 가한다
혁명가와 개량주의자 사이의 깊은 분열은 소비에트 연방의 탄생6 과 1920년대 와 1930년대 이데올로기적 교조주의의 성장 이후 전략적 차이를 확대했고, 공산주 의 인터내셔널(1919~1943)과 유럽의 사회당 및 사민당 사이의 어떤 동맹도 배제했 다.7 전쟁을 지지했던 정당들은 노동·사회주의 인터내셔널(LSI: 1923~1940)을 결 성했지만, 공산주의자들의 눈으로 볼 때 모든 신뢰를 상실했다. ‘제국주의 전쟁을 내전으로 전환하라’는 레닌주의적 사상은 여전히 모스크바에서 우위를 보였고, 소 련의 지도적 정치인과 이론가들은 ‘새로운 1914년’이 불가피하다고 생각했다. 그 런데 양측의 토론은 처음부터 전쟁을 어떻게 막을 것인가보다는 새로운 전쟁이 일 어날 경우 무엇을 할 것인가에 대한 것이었다. 슬로건과 원칙선언은 일어날 것으 로 예상되는 사태나 그 이후의 정치 행동과 본질적으로 다른 것이었다. 공산주의 진영의 비판적 목소리는 “평화를 위한 투쟁”이라는 슬로건을 주창한 니콜라이 부 하린(Nikolai Bukharin)을 비롯하여 러시아의 지도자들 사이에서 현대사회의 핵심 적 이슈 가운데 하나라고 확신한 사람들에게서 나왔다. 그리고 모든 열강의 전쟁 위협에 동등하게 책임이 있지는 않다고 주장하고, 전쟁에 반대하는 광범한 인민전 선을 건설하기 위해 개량주의 정당들과의 화해를 지지했던 게오르기 디미트로프 (Georgi Dimitrov)도 있다. 이들의 견해는 모두 소비에트 정통의 장황한 논리와 대 조된다. 소비에트는 이론적 분석을 업데이트하기는커녕 전쟁의 위험은 동등하게, 아무런 차이도 없이 모든 제국주의의 열강이 야기한다는 주장을 되풀이했다.

이 문제에 관한 마오쩌둥의 견해는 전혀 달랐다. 일본 침략에 맞선 해방운동의 지도자로서 마오는 『지구전에 관하여』(1938)에서 공산주의자들이 적극적으로 참 여해야 하는 “정당한 전쟁(Mao Tse-Tung, 1966: 15)은 엄청난 권력을 부여받으며, 그 권력은 많은 것을 변혁할 수 있고 또는 변혁을 위한 길을 닦는다”라고 썼다 (Mao Tse-Tung, 1966: 26~27). 따라서 마오가 제시한 전략은 “정당한 전쟁으로 부 당한 전쟁에 대항하는 것”이자(Mao Tse-Tung, 1966: 53), 더 나아가 “정치적 목적 을 성취할 때까지 전쟁을 계속하는 것”이었다. “혁명전쟁의 전능함”에 관한 주장 은 『전쟁과 전략 문제』(1938)에서 반복되는데, 마오는 “오직 총으로만 전 세계를 변혁할 수 있으며(Mao Tse-Tung, 1965: 219), 군대에 의한 권력장악, 전쟁에 의한 문제 해결은 혁명의 중심적 임무이자 최고 형태”라고 주장했다(Mao Tse-Tung, 1965: 225).

유럽에서 국내외적으로 강화되는 나치-파시스트 전선의 폭력과 제2차 세계대 전(1939~1945)의 발발로 1914~1918년 전쟁보다 훨씬 더 극악한 시나리오가 펼쳐 졌다. 1941년 히틀러의 군대가 소련을 공격한 이후 나치즘의 패배로 끝난 대애국 전쟁은 러시아 민족단결의 중심적 요소가 되어 베를린 장벽의 붕괴에서도 살아남 아 오늘날까지 지속되고 있다.

전후 세계가 두 진영으로 분할되자 조셉 스탈린(Joseph Stalin, Iosif Vissarionovich Stalin)은 국제 공산주의 운동의 주요한 임무는 소련을 수호하는 것이라고 가르쳤 다. 동유럽 8개 나라(유고슬라비아의 퇴장 이후 7개)의 의 완충지대를 창출하는 것이 이 정책은 중심축이었다. 같은 시기 트루먼 독트린은 새로운 유형의 전쟁인 냉전 의 도래를 상징한다. 그리스에서 반공주의 세력의 지지, 마셜플랜(1948), NATO 설립(1949) 등을 통해 미국은 서유럽 진보세력의 전진을 피하는 데 기여했다. 소련 은 바르샤바 조약(1955)으로 대응했다. 이러한 구도는 거대한 무기경쟁으로 이어 졌고, 히로시마와 나가사키에서의 경험에도 불구하고 핵무기 실험의 확산을 자극 했다.

1961년부터 니키라 흐루쇼프(Nikita Khrushchev)의 지도로 소련은 ‘평화공존’으 로 알려진 새로운 정치적 경로를 밟기 시작했다. 이 전환은 불개입과 민족권의 존 중, 자본주의 나라들과의 경제협력에 대한 강조와 함께 제3차 세계대전의 위험을 회피하고(1962년 쿠바 미사일 위기가 가능성을 보여준) 전쟁이 불가피한 것이 아니라는 주장을 뒷받침할 것으로 예상되었다. 그러나 이런 건설적 협력 시도는 오직 미국 에만 적용되었고 ‘현실적으로 존재하는 사회주의’ 나라들에는 적용되지 않았다. 1956년 소련은 이미 헝가리의 반란을 분쇄했고, 서유럽의 공산당들은 사회주의 블 록을 보호한다는 명목 아래 자행된 군사개입을 비난하지 않고 정당화했다. 예를 들어 이탈리아 공산당의 서기인 팔미로 톨리아티(Palmiro Togliatti)는 “우리는 비록 실수를 하더라도 우리 편에 선다”라고 선언했다(Vittoria, 2015: 219). 이 입장을 공 유했던 사람들 대부분은 소비에트 작전의 파괴적 영향을 이해한 이후에 이를 뼈저 리게 후회했다.

비슷한 사건들이 평화공존의 정점인 1968년 체코슬로바키아에서 일어났다. 프 라하의 봄 동안 민주화와 경제적 탈집중화 요구에 직면한 소련공산당의 정치국은 만장일치로 50만 명의 군대와 수천 대의 탱크를 보내기로 결정했다. 1968년 폴란 드 통합노동자당 대회에서 레오니드 브레즈네프(Leonid Brezhnev)는 바르샤바 조약 나라들의 ‘제한주권’을 언급함으로서 이 행동을 설명했다. “사회주의에 적대적인 세력이 어떤 사회주의 나라의 발전을 자본주의로 전환시키려고 한다면, 그것은 관 련된 나라만의 문제가 아니라 모든 사회주의 나라들의 공동의 문제이자 관심이 된 다”(1968년 11월 13일 브레즈네프가 폴란드 통합노동자당 5차대회에 참석해 한 연설 — 옮긴 이). 이 반민주적 논리에 따라 무엇이 ‘사회주의’인지 아닌지의 규정은 자연스럽게 소련 지도자들의 자의적 결정에 따르게 되었다. 그러나 이번에는 좌파에서 비판은 더욱 적극적으로 개진되어 심지어 다수를 대표하기도 했다. 소련의 행동에 대한 반대는 신좌파 운동만이 아니라 중국공산당을 포함한 다수의 공산당들이 표현했 음에도, 러시아는 후퇴하지 않고 ‘정상화’라고 부르는 과정을 관철시켰다. 소련은 계속 경제자원의 상당 부분을 군비 지출에 책정했고, 이는 사회의 권위주의적 문 화를 강화하는 데 기여했다. 이런 식으로 소련은 평화운동의 선의를 영원히 상실 했다. 반면 평화운동은 베트남 전쟁에 대한 강력한 투쟁을 통해 훨씬 더 크게 성장 했다.

그 이후 가장 중요한 전쟁 가운데 하나는 소련의 아프가니스탄 침공으로 시작되 었다. 1917년 붉은 군대는 또다시 소련 외교정책의 주요한 도구가 되었고, 소련은 스스로 ‘안보 지역’이라고 규정한 곳에 개입할 권리를 계속해서 주장했다. 불운한 결정은 10년 이상 늘어지는 소모적 모험으로 전환되었고, 엄청난 사망자와 수백만 명의 난민을 만들어냈다. 이때 국제 공산주의 운동은 헝가리와 체코슬로바키아에 대한 소련 침공에 비해 훨씬 더 억제된 태도를 보였다. 그러나 이 새 전쟁은 ‘실제 로 존재하는 사회주의’와 평화와 군국주의 반대에 기초한 정치적 대안 사이에 갈 라진 국제 여론을 훨씬 더 분명하게 드러냈다.

전체적으로 볼 때, 이런 군사적 개입은 전반적 군비축소에 반해 작동했을 뿐만 아니라 전 세계적으로 사회주의를 불신하게 만들고 약화시키는 데 기여했다 소련 은 점차 미국과 다르지 않은 방식으로 행동하는 제국주의 열강으로 여겨졌다. 미 국은 냉전의 개시 이후 다소 은밀하게 쿠데타를 지원했고, 전 세계 20개국 이상에 서 민주적으로 선출된 정부를 전복하도록 지원했다. 중소분쟁을 배경으로 1977~1979년 캄보디아와 베트남, 중국과 베트남 사이의 ‘사회주의 전쟁’은 전쟁 을 전적으로 자본주의의 경제적 불균형으로 돌렸던 ‘마르크스-레닌주의’ 이데올 로기(마르크스와 엥겔스가 제기한 원래의 기초로부터 이미 아주 멀어진)의 모든 권위를 날 려버렸다.

5. 좌파가 된다는 것은 전쟁에 반대하는 것
냉전의 종식은 다른 나라의 내정에 대한 간섭을 줄이지도 않았고, 모든 민중이 정치체제를 선택할 자유를 증대시키지도 않았다. 지난 25년 동안 심지어 UN의 위 임도 없이 터무니없이 ‘인도주의적’라고 규정한 수많은 전쟁들과 그밖에 불법 제 재, 정치·경제·언론의 통제 등 새로운 형태의 분쟁은 초강대국을 사이에 둔 세계의 양극 분할로 인해 ‘새로운 세계질서’라는 신자유주의적 주문(mantra)이 약속한 자 유와 진보의 시대로 이어지지 않았다. 이런 맥락에서 과거에 좌파의 가치를 내세 웠던 많은 정치세력들이 수많은 전쟁에 참여했다. 베를린 장벽 붕괴 이후 NATO 가 수행한 주요한 전쟁만 언급하더라도 코소보에서 이라크와, 아프가니스탄에서 이 세력은 매번 무장개입을 지지했고, 더욱더 우파와 구별할 수 없도록 행동했다.

2022년 현재 러시아-우크라이나 전쟁은 한 나라의 주권이 공격받을 때 좌파가 어떻게 대응할 것인가의 딜레마에 다시 한번 직면하게 했다. 러시아의 우크라이나 침공을 비난하지 않는 것은 베네수엘라 정부의 정치적 오류이며, 미국이 미래에 자행할 공격 행위에 대한 베네수엘라의 비난이 덜 신뢰성을 갖도록 보이게 한다. 마르크스가 1860년 페르디난트 라살(Ferdinand Lassale)에게 썼듯이, “대외정책에 서 ‘반동적’이나 ‘혁명적’이라는 구호를 사용해 얻을 것은 거의 없다”는 것은 사실 이다. 즉 “주관적으로 반동적인 것이 대외정책에서 객관적으로 혁명적”(Marx, 1860: MECW, Vol.41, pp.154)이다(인 것으로 판명될 수도 있다). 그러나 좌파세력은 20 세기로부터 ‘적의 적과의’(Musto, 2018: 132) 동맹이 비생산적 협정으로 귀결되고, 특히 우리 시대처럼 진보적 전선이 정치적으로 취약하고, 이론적으로 혼란스럽고, 대중투쟁의 지지를 결여하고 있을 때에 더욱 그렇다는 교훈을 배웠어야 했다.

『사회주의 혁명과 민족자결권』에 실린 레닌의 말을 상기해 보자. “한 제국주의 열강에 대항한 민족해방 투쟁이 특정한 상황 아래에서 동일하게 제국주의적인 이 해를 가진 다른 ‘거대’ 열강에게 이용당할 수도 있다는 사실은 사회민주주의가 민 족자결권의 승인을 비난하도록 하는 데 어떤 비중을 가져서는 안 된다”(Lenin, 1964b: 148). 지정학적 이해와 그 안에서 역시 대부분 작동하는 책략을 넘어 좌파세 력은 역사적으로 민족자결의 원칙을 지지했으며, 인민의 명확한 의지에 기초해 그 들의 국경을 수립할 원칙을 바탕으로 개별 국가의 권리를 수호했다. 좌파는 전쟁 과 ‘병합’이 지배민족과 피억압 민족의 노동자들 사이에서 극적인 갈등으로 이어 지고, 후자가 전자를 자신의 적으로 간주해 자국의 부르주아지와 단결할 조건을 창출한다는 점을 인식했기 때문에 전쟁과 병합에 반대해 투쟁했다. 『자결에 관한 토론 결과』(1916년)에서 레닌은 이렇게 썼다. “만약 사회주의 혁명이 페트로그라 드, 베를린, 바르샤바에서 승리한다면, 폴란드의 사회주의 정부는 러시아와 독일의 사회주의 정부처럼 폴란드 국가의 국경 내에서 우크라이나인의 ‘강제적 억류’를 비난할 것이다”(Lenin, 1964a: 329~330). 그렇다면 왜 블라디미르 푸틴이 이끄는 민 족주의 정부에 대해 어떤 다른 것을 양보해야 한다고 암시하는가?

다른 한편, 좌파에서 너무나 많은 이들이 직접 또는 간접적으로 공동 교전자가 되는 유혹에 굴복해 새로운 신성한 연합(union sacrée: 제1차 대전이 발발하자 정부의 전쟁 선택을 승인하기로 결정한 프랑스 좌파세력의 선서를 환영하기 위해 1914년 만들어진 표현)을 부추기고 있다. 오늘날 그런 입장은 더욱 대서양주의와 태평양주의 사이의 구별을 모호하게 한다. 역사는 진보세력이 전쟁에 반대하지 않을 때 존재 이유의 본질적 부분을 상실하여 결국 반대 진영의 이데올로기를 삼키게 된다는 사실을 보 여준다. 이런 일은 좌파 정당이 정부 참여를 정치 행동을 측정하는 근본적 방식으 로 삼을 때마다 일어난다. 예를 들어 이탈리아 공산주의자들은 코소보와 아프가니 스탄에 대한 NATO의 개입을 지지했고, 오늘날 스페인 좌파(Unidas Podemos)의 다 수는 스페인 의회 전체의 합창에 목소리를 더해 우크라이나 군대에 무기를 보내는 데 찬성했다. 그런 저급한 행위는 상황이 발생하자마자 치러지는 선거를 포함해 과거에 수차례 처벌받은 바 있다.

6. 보나파르트는 민주주의가 아니다 
1850년대 마르크스는 크림전쟁에 관한 훌륭한 일련의 논문을 작성했고, 거기에 는 오늘날과 비교해도 흥미롭고 유익한 내용을 많이 포함하고 있다. 마르크스는 『19 세기 외교사의 폭로』(1857)에서 러시아를 통일시키고 전제정의 기초를 마련했다고 여겨지는 15세기 모스크바 군주정에 관해 말하면서 이렇게 진술했다. “단지 일련 의 이름과 날짜를 다른 것으로 대체할 필요가 있으며, 그러면 […] 이반 3세의 정책 과 오늘날 러시아의 정책이 단지 비슷한 것이 아니라 동일하다는 것이 분명해진 다”(Marx, 1986: 86). 그러나 ≪뉴욕 데일리 트리뷴(New York Daily Tribune)≫에 기 고한 논설에서 마르크스는 반러시아 연합을 찬양한 자유주의적 민주주의자들에 반대하면서 이렇게 썼다. “러시아에 대한 전쟁을 자유와 폭정 사이의 전쟁으로 묘 사하는 것은 잘못이다. 그러한 경우가 사실이라면 자유가 임시로 보나파르트로 대 표될 것이라는 사실과는 별도로, 전쟁의 전체적인 공인된 목표는 […] 비엔나 조약 의 유지이지만, 바로 조약은 민족의 자유와 독립을 무효화한다”(Marx, 1980: 228). 보나파르트를 미국으로, 비엔나 조약을 NATO로 바꾸면, 이런 관찰은 오늘의 상 황을 위해 쓰인 것처럼 보인다.

NATO의 확대만이 아니라 러시아와 우크라이나 민족주의에 모두 반대하는 사 람들의 생각은 정치적 우유부단함 또는 이론적 모호성의 증거를 보여주지 않는다. 최근 몇 주 동안 수많은 전문가들이 분쟁의 뿌리에 관한 설명을 제공했고(그것은 결 코 러시아 침공의 야만성을 감소시키지 않는다), 비동맹정책을 제안하는 사람들의 입장 은 가능한 한 조속하게 전쟁을 중지하고 피해자 수의 최소화를 보장하는 가장 효 과적 방식이다. 그것은 추상적 이상주의에 빠진 ‘아름다운 영혼’처럼 행동하는 문 제가 아니며, 헤겔은 그런 사람이 지상의 모순의 실제적 현실에 다가갈 수 없다고 생각했다. 반대로 문제는 전쟁은 무제한적 확대의 유일하고 진정한 해독제에 현실 을 부여하는 것이다. 군비 지출 확대와 추가 징집을 호소하는 목소리 또는 외교 사 안 및 안보정책 고위 대표로서 우크라이나인들에게 ‘전쟁에 필요한 무기’를 제공 하는 것이 유럽의 의무라고 생각하는 사람들은 끝이 없다(Borrell, 2022). 그러나 이 런 입장과 대조적으로, 두 가지 확고한 원칙, 즉 분쟁의 비확대와 독립 우크라이나 의 중립성에 기초해 끊임없는 외교 활동을 추진하는 것이 필요하다.

러시아의 움직임에 따라 NATO에 대한 지지가 늘어났지만, 여론이 세계에서 가장 공격적인 전쟁 기계인 NATO를 전 세계 안보 문제에 대한 해결책으로 보지 않도록 활동을 강화할 필요가 있다. NATO는 위험하고 비효율적인 조직이며, 확 장과 전일적 지배를 추진하면서 전 세계를 전쟁으로 이끌 긴장을 부추기는 조직임 을 보여줘야 한다.

『사회주의와 전쟁』에서 레닌은 마르크스주의자는 “각각의 전쟁을 분리해서 연 구하는 것(마르크스의 변증법적 유물론의 입장에서)이 역사적으로 필요하다고 생각한 다”는 점에서 평화주의자나 무정부주의자들과 다르다고 주장했다. 계속해서 레닌 은 이렇게 주장했다. “역사에서 수많은 전쟁이 있었고, 모든 전쟁에 불가피하게 수 반하는 모든 공포, 잔혹, 고난과 고통에도 불구하고 전쟁은 진보적이었다, 즉 인류 의 발전에 혜택을 줬다”(Lenin, 1971: 299). 이 말이 과거에는 진실이었다 해도, 대 량살상무기가 지속적으로 확산되고 있는 현대사회에서 그런 말을 단순히 되풀이 하는 것은 근시안적일 것이다. 혁명과 혼동해서는 안 되지만, 전쟁은 사회주의 이 론가들이 희망하는 민주화 효과를 낸 적이 드물었다. 사실 전쟁은 대부분 인간 생 명의 희생과 그에 수반하는 생산력의 파괴 때문에 혁명을 수행하는 최악의 방법으 로 판명되었다. 사실 전쟁은 폭력 이데올로기를 유포하고 자주 민족주의 감정과 결합되어 노동자 운동을 갈기갈기 분열시켰다. 전쟁이 자주관리와 직접 민주주의 의 실천을 유리하게 했던 적은 드물었고, 그 대신 권위주의적 기관들의 권력을 강 화했다. 이것은 온건한 좌파도 결코 망각해서는 안 된다.

『전쟁에 관한 성찰』(1933)의 가장 풍부한 문구 가운데 하나에서 시몬 베이유는 ‘혁명이 전쟁을 회피할 수 있는지’ 의문을 제기한다. 그의 견해로는 그것은 우리가 ‘모든 희망을 포기’하길 원하지 않는 경우에 가질 수 있는 ‘박약한 가능성’일 뿐이 다(Weil, 2021[1933], op. cit., p.101). 혁명전쟁은 대부분 ‘혁명의 무덤’으로 바뀐다. 왜냐하면 “무장한 시민에게는 통제 기구 없이, 경찰의 압력 없이, 특별법원 없이, 탈영에 대한 처벌 없이 전쟁을 수행할 수단이 주어지지 않기” 때문이다. 어떤 다른 사회적 현상보다 더 전쟁은 군사, 관료, 경찰 기구를 팽창시킨다. “전쟁은 국가기 구 앞에서 개인의 총체적 소실로 이어진다”. 따라서 “만약 전쟁이 즉각적으로, 그 리고 영구히 종식되지 않으면 […] 그 결과는 마르크스의 말대로 국가의 분쇄 대신 에 국가기구를 완성하는 그런 혁명들 가운데 하나가 될 것이다”. 또는 더욱 더 명 확하게 “전쟁은 우리가 억압하길 원하는 체제를 다른 형태로 확대하는 것을 의미 할 수 있다”. 그렇다면 전쟁이 일어날 경우 “우리는 우리 자신을 톱니바퀴로 전락 시키는 전쟁 기계의 작동을 방해하는 것과 맹목적으로 인간 생명을 말살하는 기계 를 돕는 것 사이에서 선택을 해야 한다.”8

좌파에게 클라우제비츠의 유명한 문구를 인용하자면, 전쟁은 “다른 수단에 의 한 정치의 계속”이 될 수 없다. 현실에서 전쟁은 정치의 실패를 확인할 뿐이다. 좌 파가 헤게모니를 회복하고 자신이 오늘날의 과제를 위해 자신의 역사를 이용할 수 있다는 것을 보여주고자 한다면, 좌파는 부정할 여지없이 자신의 깃발에 ‘반군사 주의’와 ‘전쟁 반대’를 새겨야 할 필요가 있다.

참고문헌
Borrell, Josep. 2022. “It is a matter of life and death. So the EU will provide weapons for Ukraine’s armed forces.” The Guardian, 2022.2.27. https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/feb/27/eu-will-provide-weapons-for-ukraine-jose p-borrell.
De Paepe, César. 2014a. “Strike Against War.” in Marcello Musto(ed.). Workers Unite! The International 150 Years Later. New York: Bloomsbury, p.229.
_____. 2014b. “On the True causes of War.” in Marcello Musto(ed.). Workers Unite! The International 150 Years Later. New York: Bloomsbury, pp.230~231. Dominick, Raymond H. 1982. Wilhelm Liebknecht and the founding of the German Social Democratic party. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
Engels, Friedrich. 1987. Anti-Dühring, in MECW, vol.25, pp.5~311
_____. 1990. “Can Europe Disarm?” in MECW, vol.27, pp.367~393.
Freymond, Jacques(ed.). 1962. La première Internationale. Geneva: Droz, vol.I. Jaurès, Jean. 1982. L’Armeé nouvelle. Paris: Imprimerie nationale.
Kautsky, Karl. 1903. The Social Revolution. Chicago: Charles Kerr & Co.
Kropotkin, Peter et al. 1916. The Manifesto of the Sixteen. https://www.marxists.org/reference/archive/kropotkin-peter/1916/sixteen.htm.
Kropotkin, Peter. 1914. “A Letter on the Present War.” Freedom, October, pp.76~77. Lenin, Vladimir I. 1964a. Results of the Discussion on Self-Determination. in Lenin. Collected Works. Moscow: Progress Publishers, vol.22, pp.320~360.
_____. 1964b. The Socialist Revolution and the Right of Nations to Self-Determination. in Lenin. Collected Works. Moscow: Progress Publishers, vol.22, pp.143~156.
_____. 1971. Socialism and War. in Lenin. Collected Works. Moscow: Progress Publishers, vol.21, pp.295~338.
Luxemburg, Rosa. 1911. “L’Armeé nouvelle de Jean Jaures̀ .” https://www.marxists.org/francais/luxembur/works/1911/06/armee.htm.
_____. 1915a. “The Junius Pamphlet: The Crisis of German Social Democracy.” chapter 7, https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1915/junius/
_____. 1915b. “Theses on the Tasks of International Social-Democracy.” https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1915/xx/theses.htm.
Malatesta, Errico et al. 1998. “Anti-War Manifesto.” published as “Malatesta, the Anarchist International and War.” in Daniel Gueŕ in (ed.). No Gods, No Masters: An Anthology of Anarchism. Oakland: Ak Press, pp.387~389.
Malatesta, Errico. 1993. “Anarchists have forgotten their principles, 1914.” in Vernon Richards(ed.). Malatesta: Life & Ideas. London: Freedom Press, pp.227~231.
Mao, Tse-Tung. 1965. “Problems of War and Strategy.” Selected Works of Mao-Tse- Tung, Peking: Foreign Languages Press, vol.2, pp.219~235.
_____. 1966. On Protracted War. Peking: Foreign Languages Press.
Marx, Karl. 1860. “Karl Marx to Ferdinand Lassalle.” 1860.6.2. in MECW, vol.41, p.154. Cf. Marcello Musto.
_____. 1980. “Reorganization of the British War Administration.” in MECW, vol,13, pp.227~233.
_____. 1986. Revelations of the Diplomatic History of the 18th Century. in MECW, vol.15, pp.25~96.
_____. 1996. Capital, Vol.I, in MECW, vol.35.
_____. 2014. “Resolutions of the Brussels Congress(1868).” in Marcello Musto (ed.). Workers Unite! The International 150 Years Later. New York: Bloomsbury, pp.89~93.
Musto, Marcello. 2014. “Introduction.” in Marcello Musto(ed.). Workers Unite! The International 150 Years Later. New York: Bloomsbury, pp.1~68.
_____. 2018. Another Marx: Early Manuscripts to the International. London: Bloomsbury.
Pelz, William E.(ed.). 2016. Wilhelm Liebknecht and German Social Democracy: A Documentary History. Chicago: Haymarket Books.
Robespierre, Maximilien. 1956. Textes choisis. Paris: Éditions Sociales, vol.I, p.129. Trotsky, Leon. 1958. The Third International After Lenin. The Militant.
_____. 1971. The Struggle against Fascism in Germany. New York: Pathfinder Press, p.422.
Vittoria, Albertina. 2015. Togliatti e gli intellettuali. La politica culturale dei comunisti italiani (1944-1964). Roma: Carocci.
Vv. Aa(Various Authors). 1915. “The Zimmerwald Manifesto.” in Leo Trotsky. The War and the International. https://www.marxists.org/archive/trotsky/1914/ war/part3.htm# zimman.
_____. 1972. “International Socialist Congress at Stuttgart.” in Vladimir I. Lenin. Collected Works. Moscow: Progress Publishers, vol.13, pp.75~81.
_____. 1977. “The Second International Socialist Conference at Kienthal.” in Vladimir I. Lenin. Collected Work. Moscow: Progress Publishers, vol.41, pp.369~380.
Weil, Simone. 2021[1933]. “Reflections on War.” Journal of Continental Philosophy, Originally, La Critique Sociale (10 November,1933), pp153-158.

Categories
Journal Articles

La sinistra di fronte alla guerra

Le cause economiche della guerra
Se la scienza della politica ha fornito motivazioni ideologiche, politiche, economiche e persino psicologiche per spiegare le cause dei conflitti bellici, il pensiero socialista ha offerto il suo apporto più interessante alla comprensione di questo fenomeno evidenziando il forte nesso esistente tra lo sviluppo del capitalismo e la propagazione della guerra.

Nei dibattiti della Prima Internazionale (1864-1872), César de Paepe, uno dei suoi principali dirigenti, formulò quella che sarebbe divenuta la posizione classica del movimento operaio su questo tema, ovvero l’inevitabilità delle guerre nel regime di produzione capitalistico. Nella società moderna, esse non sono provocate dalle ambizioni dei monarchi o di singoli individui, bensì sono determinate dal modello economico-sociale dominante . Il movimento socialista indicò anche quale era la parte di popolazione sulla quale si abbattevano, ineluttabilmente, le conseguenze più nefaste delle guerre. Nel congresso del 1868, i delegati della Prima Internazionale votarono una mozione che impegnava i lavoratori a perseguire «l’abolizione definitiva di ogni guerra» , dal momento che sarebbero stati soprattutto loro a pagare economicamente, quando non con il loro sangue – e senza alcuna distinzione tra vincitori e sconfitti –, le decisioni delle classi dominanti e dei governi che li rappresentavano. La lezione di civiltà del movimento operaio nacque dal convincimento che ogni guerra andava considerata «come una guerra civile» , quale scontro feroce tra lavoratori che, al fine, non faceva altro che privarli dei mezzi necessari alla sopravvivenza. Contro la guerra occorreva agire alacremente, con la renitenza alla leva e attraverso lo sciopero. L’internazionalismo divenne, così, uno dei cardini ai quali ancorare la società dell’avvenire che, una volta superato il capitalismo e rimossa la concorrenza degli stati borghesi sul mercato mondiale, avrebbe eliminato anche le ragioni primarie alla base di ogni guerra.

Tra i precursori del socialismo, Claude Henri de Saint Simon si era decisamente schierato non solo in opposizione alla guerra, ma anche al conflitto sociale, ritenuti entrambi colpevoli di ostacolare il fondamentale progresso della produzione industriale. Karl Marx non riassunse in alcuno scritto le sue concezioni – frammentarie e talvolta contraddittorie – sulla guerra, né formulò linee guida per indicare l’atteggiamento più corretto da adottare in proposito. Quando dovette scegliere tra campi opposti, la sua unica costante fu l’opposizione alla Russia zarista, ritenuta l’avamposto della controrivoluzione e uno dei principali ostacoli all’emancipazione della classe lavoratrice . Nel Capitale (1867) affermò che la violenza era una potenza economica, «la levatrice di ogni vecchia società che è gravida di una nuova» .

Tuttavia, non concepì la guerra come una necessaria scorciatoia per la trasformazione rivoluzionaria e impiegò una parte consistente della sua militanza politica per vincolare la classe operaia al principio della solidarietà internazionale. Come sostenne anche Friedrich Engels, questa agiva in modo determinante, nelle singole nazioni, contro il rischio di pacificazione del conflitto di classe che l’invenzione del nemico esterno, prodotto dalla propaganda bellica, generava ogni volta che scoppiava una guerra. In diverse lettere scambiate con dirigenti del movimento operaio, Engels pose l’accento sulla forza ideologica esercitata dall’inganno del patriottismo e sul ritardo che un’ondata sciovinistica avrebbe causato sull’inizio della rivoluzione proletaria. Inoltre, nell’Anti-Dühring (1878), dopo aver analizzato gli effetti della diffusione di armi sempre più letali, affermò che il socialismo aveva il compito di «fare saltare in aria il militarismo e, con esso, tutti gli eserciti permanenti» .

Il tema della guerra fu così importante per Engels che egli decise di dedicarvi uno dei suoi ultimi scritti. In L’Europa può disarmare? (1893), segnalò che, nel vecchio continente, durante i precedenti venticinque anni, ogni Stato aveva cercato di superare l’altro in potenza militare e in preparazione bellica. Ciò aveva generato una produzione di armamenti senza precedenti che rendeva possibile l’approssimarsi di «una guerra di distruzione che il mondo non aveva mai conosciuto» . Secondo il co-autore del Manifesto del partito comunista (1848), «in tutta Europa, il sistema degli eserciti permanenti era stato spinto a un punto talmente estremo da essere condannato a rovinare economicamente i popoli, per via delle spese belliche, o a degenerare in una guerra di annientamento generale». Nella sua analisi, Engels non trascurò di sottolineare che gli eserciti venivano mantenuti non solo per motivi militari, ma anche per fini politici. Essi dovevano «proteggere non tanto dal nemico esterno, quanto da quello interno». Si trattava di accrescere le forze che dovevano reprimere il proletariato e le lotte operaie. Poiché erano i ceti popolari a pagare più di tutti i costi della guerra, attraverso la massa di soldati che fornivano allo Stato e le imposte, il movimento operaio doveva battersi per una «riduzione omogenea e progressiva del servizio militare» e per il disarmo, considerato l’unica, effettiva, «garanzia della pace» .

Il fallimento alla prova dei fatti
Ben presto, da argomento teorico analizzato in tempi di pace, la lotta contro il militarismo divenne un problema politico preminente. Il movimento operaio dovette confrontarsi con alcune questioni concrete di fronte alle quali l’iniziale posizione assunta dai suoi rappresentanti fu la netta contrarietà a qualsiasi modalità di sostegno alla guerra. Nel conflitto franco-prussiano del 1870 (quello che precedette la nascita della Comune di Parigi), i deputati socialdemocratici Wilhelm Liebknecht e August Bebel condannarono i fini annessionistici perseguiti dalla Germania di Bismark e votarono contro i crediti di guerra. La loro decisione di «respingere la proposta di legge per il finanziamento di fondi aggiuntivi per continuare la guerra» costò la loro condanna a due anni di prigione per alto tradimento, ma contribuì a mostrare alla classe lavoratrice una strada alternativa a quella di concorrere, comunque, a incrementare la spirale del conflitto.

Con l’espansione imperialista da parte delle principali potenze europee, la controversia sulla guerra assunse un peso sempre più rilevante nel dibattito della Seconda Internazionale (1889-1916). Nel congresso della sua fondazione, venne approvata una mozione che sanciva la pace quale «prima condizione indispensabile di ogni emancipazione operaia» . La presunta politica di pace della borghesia venne irrisa e definita con il termine di «pace armata». Jean Jaurès, leader del Partito Socialista Francese (SFIO), in un discorso al parlamento del 1895, condensò in una frase, divenuta poi celebre, i timori delle forze di sinistra di fronte alla situazione del tempo: «sempre la vostra società, violenta e caotica, persino quando vuole la pace, persino quando è in stato di quiete apparente, reca in sé la guerra, come la nube reca in sé l’uragano» .

La Weltpolitik – la strategia aggressiva adottata dall’Impero tedesco per estendere il potere della Germania sul piano internazionale – modificò lo scenario geopolitico e il rafforzamento dei principi antimilitaristi nel movimento operaio influenzò, sempre più, le discussioni sulla guerra. Da questo momento in poi, quest’ultima non venne considerata soltanto come un’occasione propizia per lo sviluppo di scenari rivoluzionari che avrebbero accelerato il crollo del sistema (una tesi presente a sinistra sin dai tempi della Guerra Rivoluzionaria del 1792 ). La guerra, invece, venne concepita dal movimento operaio come pericolo per le sciagurate conseguenze – quali carestia, miseria e disoccupazione – che arrecava al proletariato. Essa costituiva, dunque, una grave minaccia per le forze progressiste e, come scrisse Karl Kautsky in La rivoluzione sociale (1902), in caso di guerra, queste ultime sarebbero state «pesantemente gravate di ulteriori compiti» che avrebbero allontanato, non avvicinato, il traguardo della vittoria finale.

La mozione «Sul militarismo e sui conflitti internazionali», votata al congresso della Seconda Internazionale di Stoccarda, nel 1907, riassunse tutti i punti divenuti, fino ad allora, patrimonio comune del movimento operaio. Tra essi figuravano: la scelta di voto contrario a leggi di bilancio che proponevano l’aumento delle spese militari, l’avversione agli eserciti permanenti e la volontà di sostituirli con un sistema di milizie popolari e, infine, l’adesione al progetto di istituire organismi internazionali di arbitrato per la ricomposizione pacifica dei conflitti tra le nazioni. Venne escluso, invece, il ricorso allo sciopero generale da proclamarsi contro ogni sorta di guerra, sostenuto da Gustave Hervé, poiché ritenuto, dalla maggioranza dei presenti, una posizione troppo radicale e troppo manichea. La mozione terminava con un emendamento redatto da Rosa Luxemburg, Vladimir Lenin e Julij Martov, nel quale si affermava che «nel caso in cui la guerra scoppiasse, i socialisti (avevano) il dovere d’intervenire per farla cessare prontamente e di utilizzare con tutte le loro forze la crisi economica e politica creata dalla guerra per agitare gli strati popolari più profondi e accelerare la caduta della dominazione capitalista» . Tale emendamento non obbligava il Partito Socialdemocratico Tedesco ad alcun mutamento della sua linea politica e, pertanto, anche i suoi rappresentanti lo approvarono. Questo testo fu l’ultimo documento inerente la guerra della Seconda Internazionale a riscuotere l’unanimità dei consensi.

L’intensificarsi della concorrenza tra gli Stati capitalisti sul mercato mondiale e lo scoppio di diversi conflitti locali resero lo scenario generale ancora più allarmante. La pubblicazione del libro di Jaurès La nuova armata (1911) favorì la discussione di un altro tema al centro del dibattito di quel periodo: la distinzione tra guerra offensiva e guerra difensiva, nonché sulla condotta da assumere rispetto a quest’ultima, anche nel caso in cui un paese vedesse minacciata la propria indipendenza. Per Jaurès il compito esclusivo dell’esercito era quello di difendere l’autonomia di una nazione da ogni aggressione offensiva – ovvero tutte quelle che non accettavano la risoluzione di un conflitto mediante arbitrato. Tutte le azioni militari che ricadevano in questo ambito erano da considerarsi legittime. La perspicace critica della Luxemburg verso questa posizione evidenziò come i «fenomeni storici quali le guerre moderne non (potevano) essere misurati con il metro della ‘giustizia’, o mediante uno schema cartaceo di difesa e aggressione» . Occorreva considerare, inoltre, la difficoltà di poter stabilire se una guerra fosse davvero offensiva o difensiva, ovvero se lo Stato che l’aveva iniziata avesse deliberatamente deciso di attaccare o era stato costretto a farlo a seguito degli stratagemmi adottati dalla nazione che gli si opponeva. Dunque, per la Luxemburg, tale distinzione andava scartata, così come andava criticata l’idea di «nazione armata» di Jaures, poiché tendeva, infine, ad accrescere la militarizzazione già esistente nella società.

Con il passare degli anni, la Seconda Internazionale si impegnò sempre meno a promuovere una concreta politica d’azione in favore della pace. L’opposizione al riarmo e ai preparativi bellici allora in atto fu molto blanda e un’ala del Partito Socialdemocratico Tedesco (SPD), divenuto sempre più legalista e moderato, barattò il suo voto favorevole ai crediti militari – e poi finanche l’appoggio all’espansione coloniale –, in cambio della concessione di maggiori libertà politiche in patria. Dirigenti di rilievo e riconosciuti teorici, quali Gustav Noske, Henry Hyndman e Arturo Labriola, furono tra i primi ad approdare a queste posizioni. Successivamente, la maggior parte dei socialdemocratici tedeschi, dei socialisti francesi, dei laburisti inglesi e delle altre forze riformiste europee finì con l’appoggiare la Prima Guerra Mondiale (1914-1918). Le conseguenze di questa scelta furono disastrose. Sostenendo la tesi che i «vantaggi del progresso» non dovessero essere monopolizzati dai capitalisti, il movimento operaio giunse a condividere gli obiettivi espansionistici delle classi dominanti e venne travolto dall’ideologia nazionalista. La Seconda Internazionale si rivelò del tutto impotente di fronte alla guerra, fallendo uno dei suoi intenti principali: preservare la pace.

Lenin e gli altri delegati al Congresso di Zimmerwald (1915), tra i quali Lev Trotsky che ne redasse il manifesto finale, prefigurarono che «per decine d’anni le spese della guerra avrebbero assorbito le migliori energie dei popoli, compromettendo la conquista di miglioramenti sociali e impedendo qualsiasi progresso». La guerra rivelava il «vero carattere del capitalismo moderno, che è incompatibile non solo con gli interessi delle classi operaie, ma anche con le condizioni elementari di esistenza della comunità umana» . Fu un monito che venne accolto solo da una minoranza del movimento operaio, al pari di quello indirizzato a tutti i lavoratori europei dal Congresso di Kienthal (1916): «i vostri governi e i loro giornali vi dicono che bisogna continuare la guerra per uccidere il militarismo. Essi vi ingannano! Mai la guerra ha ucciso la guerra. Anzi, essa suscita sentimenti e velleità di rivincita. In questo modo, i vostri padroni, votandovi al sacrificio, vi chiudono in un cerchio infernale» . Rompendo, infine, con l’approccio adottato al Congresso di Stoccarda, in favore degli organismi internazionali di arbitrato, nel documento finale di Kienthal si affermava che «le illusioni del pacifismo borghese» non sarebbero state in grado di interrompere la spirale della guerra e che, anzi, avrebbero concorso a preservare il sistema socioeconomico vigente. L’unico antidoto per impedire che insorgessero futuri conflitti bellici venne ravvisato nella conquista del potere politico e della proprietà capitalistica da parte delle masse popolari.

I due esponenti di punta del movimento operaio che si opposero con maggiore vigore alla guerra furono la Luxemburg e Lenin. La prima ammodernò il bagaglio teorico della sinistra sulla guerra e mostrò come il militarismo rappresentasse un nerbo vitale dello Stato . Sostenne, con convinzione ed efficacia paragonabile a quella di pochi altri dirigenti comunisti, che la parola d’ordine «guerra alla guerra!» doveva diventare «il punto cruciale della politica proletaria». Come scrisse nelle Tesi sui compiti della socialdemocrazia internazionale (1915), la Seconda Internazionale era implosa per non essere riuscita a «realizzare una tattica e un’azione comune del proletariato in tutti i paesi» . Pertanto, da quel momento in avanti, la classe lavoratrice doveva avere come «scopo principale», anche in tempo di pace, quello di «lottare contro l’imperialismo e di impedire le guerre» .

In Il socialismo e la guerra (1915) e in numerosi altri scritti composti durante la Prima Guerra Mondiale, Lenin ebbe il merito di enucleare due questioni fondamentali. La prima ineriva la «falsificazione storica» operata dalla borghesia, ogni qual volta aveva provato ad attribuire un significato «progressivo e di liberazione nazionale» a quelle che, in realtà, erano guerre «di rapina» , condotte con il solo obiettivo di decidere a quale delle parti belligeranti sarebbe toccato opprimere maggiormente popolazioni straniere e, al fine, accrescere le sperequazioni prodotte dal capitalismo. La seconda riguardò lo smascheramento delle contraddizioni dei socialisti riformisti – da Lenin definiti «socialsciovinisti» –, i quali finirono con il sostenere le ragioni della guerra, dopo averla descritta, nelle mozioni approvate dalla Seconda Internazionale, un’azione «delittuosa». Dietro la loro pretesa di «difendere la patria», si nascondeva il «diritto» che si arrogavano determinate grandi potenze di «depredare le colonie e di opprimere i popoli stranieri». Le guerre non venivano combattute per tutelare «l’esistenza delle nazioni», ma per la «difesa dei privilegi, del predominio, dei saccheggi, delle violenze» delle varie «borghesie imperialiste» . I socialisti che capitolarono davanti al patriottismo avevano barattato la lotta di classe con il «diritto alle briciole dei profitti ottenuti dalla loro borghesia nazionale, mediante il depredamento di altre nazioni» . Conseguentemente, Lenin si disse favorevole alle «guerre difensive», includendo in questa categoria non la difesa nazionale dei paesi europei indicata da Jaurès, ma le «guerre giuste» degli «Stati oppressi, assoggettati e privi di diritti» dalle «grandi potenze schiaviste che li opprimono e li depredano» . La tesi più celebre di questo scritto, ovvero la necessità per i rivoluzionari di «trasformare la guerra imperialista in guerra civile» indicò a quanti volevano una pace veramente «democratica e duratura» la necessità di condurre «la guerra civile contro i governi e la borghesia» . Lenin era convinto di ciò che la storia ha mostrato essere inesatto, ovvero che ogni lotta di classe condotta conseguentemente in tempo di guerra crea «inevitabilmente» stati d’animo rivoluzionari nelle masse.

Il discrimine nell’opposizione alla guerra
La Prima Guerra Mondiale procurò divisioni non solo in seno alla Seconda Internazionale, ma anche nel movimento anarchico. Poco dopo lo scoppio del conflitto, Kropotkin dichiarò, in un articolo che suscitò scalpore, «che il compito di ogni persona avente a cuore l’idea di progresso umano era quello di stroncare l’invasione dei tedeschi nell’Europa occidentale» . Questa affermazione, giudicata da molti come l’abbandono dei principi per i quali egli si era battuto per una vita intera, esprimeva il tentativo di andare oltre lo slogan dello «sciopero generale contro la guerra» – rimasto inascoltato dalle masse lavoratrici – e di evitare, nel caso di una vittoria tedesca del conflitto, l’arretramento generale dello scenario politico continentale. A suo giudizio, se gli antimilitaristi fossero rimasti inerti avrebbero indirettamente aiutato gli invasori nei loro piani di conquista e ciò, nel lungo termine, avrebbe rappresentato un ostacolo ancora più arduo da superare per quanti lottavano per la rivoluzione sociale.

Nella sua replica a Kropotkin, Errico Malatesta asserì che, pur non essendo un pacifista e nonostante ritenesse legittimo utilizzare le armi nell’evenienza di guerre di liberazione, il conflitto mondiale in corso non era – così come raccontava la propaganda borghese – una lotta della democrazia «per il benessere generale contro il nemico comune», ma un ennesimo esempio di sopraffazione della classe lavoratrice da parte dei poteri dominanti. Egli era consapevole che «la vittoria della Germania avrebbe certamente determinato il trionfo del militarismo, ma anche che il trionfo degli alleati avrebbe significato il dominio russo britannico in Europa e in Asia» .

Nel Manifesto dei Sedici (1916), Kropotkin postulò la necessità di «resistere a un aggressore che rappresenta l’annientamento di tutte le nostre speranze di emancipazione» . La vittoria della Triplice Intesa contro la Germania costituiva il male minore per non compromettere il livello di libertà esistente. Al contrario, coloro che firmarono con Malatesta il Manifesto internazionale anarchico sulla guerra (1915) espressero la convinzione che la responsabilità del conflitto non poteva ricadere su un singolo governo e che non andava «fatta nessuna distinzione tra guerra offensiva e difensiva». Aggiunsero, inoltre, che «nessuno dei belligeranti aveva il diritto di parlare a nome della civilizzazione o di considerarsi in uno stato di legittima difesa» . La Prima Guerra Mondiale era un ulteriore episodio del conflitto tra capitalisti di diversi stati imperialisti compiuta a spese della classe operaia. Malatesta, Emma Goldman, Ferdinand Nieuwenhuis e la stragrande maggioranza del movimento anarchico erano tutti convinti che sarebbe stato un errore imperdonabile appoggiare i governi borghesi e optarono, senza se e senza ma, in continuità con lo slogan «nessun uomo e neanche un centesimo per l’esercito», per un deciso rifiuto di partecipare – anche indirettamente – a qualsiasi ipotesi bellica.

Come comportarsi dinanzi alla guerra accese anche il dibattito del movimento femminista. A partire dal primo conflitto mondiale, la sostituzione degli uomini inviati al fronte – con un salario di gran lunga inferiore e, pertanto, in condizioni di sovrasfruttamento –, in impieghi precedentemente da loro monopolizzati, favorì il diffondersi di un’ideologia sciovinista anche in una fetta consistente del neonato movimento suffragista. Alcune sue dirigenti giunsero a promuovere petizioni per permettere alle donne di arruolarsi nell’esercito. Smascherare l’inganno dei governi del tempo – che, agitando lo spauracchio dell’aggressore alle porte, si servirono della guerra per derubricare fondamentali riforme di carattere sociale – rappresentò una delle conquiste più significative delle femministe comuniste del tempo. Clara Zetkin, Aleksandra Kollontaj, Silvia Pankhurst e, naturalmente, la Luxemburg, furono tra le prime ad avviare, con lucidità e coraggio, il cammino che indicò, a molte generazioni successive, come la battaglia contro il militarismo fosse un elemento essenziale della lotta contro il patriarcato. Dopo di loro, l’ostracismo alla guerra divenne un elemento distintivo della Giornata internazionale delle donne e, all’insorgere di ogni nuovo conflitto bellico, l’opposizione all’aumento delle spese di guerra figurò tra i punti salienti di numerose piattaforme del movimento femminista globale mondiale.

Il fine non giustifica i mezzi e i mezzi sbagliati danneggiano il fine
La profonda frattura politica consumatasi tra rivoluzionari e riformisti, le grandi distanze strategiche che separarono questi due campi dopo la nascita dell’Unione Sovietica e il dogmatico clima ideologico degli anni Venti e Trenta inficiarono la possibilità di un’alleanza contro il militarismo tra l’Internazionale Comunista (1919-1943) e i partiti socialisti e socialdemocratici europei . Dopo aver sostenuto la guerra, questi ultimi, riunitisi nell’Internazionale Operaia Socialista (1923-1940), si erano definitivamente screditati agli occhi dei primi. A Mosca, invece, resisteva la tesi leninista della “trasformazione della guerra imperialista in guerra civile», per suscitare una nuova fase rivoluzionaria. Dirigenti politici e teorici di primo piano ritenevano pressoché inevitabile un «nuovo 1914». Così, da entrambi i versanti, più che agire per impedire lo scoppio di una nuova guerra, si discuteva sul cosa fare quando essa sarebbe iniziata. Gli slogan e le dichiarazioni di principio divergevano sostanzialmente da quanto ci si attendeva potesse accadere e da quanto si trasformava in azione politica. Tra le voci critiche nel campo comunista vi furono quelle di Nikolaj Bucharin, assertore della parola d’ordine «lotta per la pace» e uno dei dirigenti russi più convinti che quest’ultima fosse «una delle più importanti questioni del mondo contemporaneo», e di Georgi Dimitrov, sostenitore della tesi che non tutte le grandi potenze fossero egualmente corresponsabili del possibile insorgere di un conflitto e favorevole al riavvicinamento con i partiti riformisti per costruire un amplio fronte popolare contro la guerra. Entrambe queste interpretazioni contrastarono la litania dell’ortodossia sovietica che, lungi dall’aggiornare l’analisi teorica, ripeteva che il pericolo della guerra si annidava, senza alcuna distinzione e con uguale corresponsabilità, in tutte le potenze imperialistiche.

Di tutt’altro avviso fu Mao Zedong. Alla testa del movimento di liberazione contro l’invasione giapponese, sostenne in Sulla guerra di lunga durata (1938) che le «guerre giuste» , quelle alle quali i comunisti dovevano prendere parte attivamente, sprigionavano una «grandissima forza, potevano trasformare moltissime cose o aprire la strada alla loro trasformazione» . La strategia indicata da Mao fu, dunque, quella di «lottare contro la guerra mediante la guerra, contrapporre una guerra giusta a una guerra ingiusta» e, inoltre, «prolungare la guerra fino a quando essa non avesse conseguito il suo scopo politico». Tesi che richiamano alla «onnipotenza della guerra rivoluzionaria» si trovano anche in La guerra e i problemi della strategia (1938), testo nel quale Mao sostenne che «non è possibile trasformare il mondo se non con un fucile» e che «il compito centrale e la forma suprema della rivoluzione stanno nella conquista del potere mediante la lotta armata, nella soluzione del problema mediante la guerra» .

In Europa, il crescendo di violenze perpetrate dal fronte nazi-fascista – nei confini nazionali così come in politica estera – e lo scoppio della Seconda Guerra Mondiale (1939-1945) generarono uno scenario ancora più nefasto di quello della guerra del 1914-1918. L’Unione Sovietica venne attaccata dalle truppe di Hitler nel 1941 e fu impegnata in quella Grande Guerra Patriottica che risultò decisiva al fine della sconfitta del nazismo e divenne, poi, un elemento così centrale dell’unità nazionale russa da essere sopravvissuta alla caduta del Muro di Berlino e da perdurare fino ai nostri giorni.

Con la successiva suddivisione del mondo in due blocchi, Iosif Stalin ritenne che il compito principale del movimento comunista internazionale continuasse a essere la salvaguardia dell’Unione Sovietica. La costituzione di una zona cuscinetto di otto paesi (sette dopo la fuoriuscita della Jugoslavia dalla sua orbita), in Europa dell’Est, rappresentò un elemento centrale di questa politica. Nel medesimo periodo, la Dottrina Truman segnò l’avvento di un nuovo tipo di guerra: la Guerra Fredda. Con il supporto alle forze anticomuniste in Grecia, attraverso il Piano Marshall (1948) e mediante la creazione della NATO (1949), gli Stati Uniti d’America scongiurarono la possibile avanzata delle forze progressiste nell’Europa occidentale. L’Unione Sovietica rispose con il Patto di Varsavia (1955). Questo scenario generò una spropositata corsa agli armamenti che riguardò, nonostante il ricordo, ancora vivissimo nell’opinione pubblica, dei bombardamenti di Hiroshima e Nagasaki, anche il proliferare delle testate nucleari.

A partire dal 1961, sotto la presidenza di Nikita Chruščëv, l’Unione Sovietica inaugurò un nuovo ciclo politico che prese il nome di Coesistenza pacifica. Questa svolta, contraddistinta dall’impegno di non ingerenza e di rispetto della sovranità dei singoli stati, nonché di cooperazione economica con alcuni paesi capitalisti, sarebbe dovuta servire a scongiurare il pericolo di un terzo conflitto mondiale (che anche la Crisi dei missili di Cuba, del 1962, aveva dimostrato possibile) e avrebbe dovuto suffragare la tesi della non inevitabilità della guerra. Tuttavia, questo tentativo di collaborazione costruttiva fu intrapreso esclusivamente nei rapporti con gli Stati Uniti d’America e non con i paesi del «socialismo reale». Nel 1956, infatti, l’Unione Sovietica aveva già represso nel sangue la rivolta ungherese. I partiti comunisti dell’Europa occidentale non condannarono, anzi giustificarono, l’intervento delle truppe sovietiche in nome della protezione del blocco socialista e Palmiro Togliatti, segretario del Partito Comunista Italiano, dichiarò: «si sta con la propria parte anche quando sbaglia» . La maggioranza di quanti condivisero questa posizione se ne pentì amaramente quando, anni dopo, compresero gli effetti devastanti prodotti dall’intervento sovietico.

Eventi analoghi accaddero in piena epoca di Coesistenza Pacifica, in Cecoslovacchia, nel 1968. Alle richieste di democratizzazione e di decentramento economico, fiorite con la «Primavera di Praga», il politburo del Comitato Centrale del Partito Comunista dell’Unione Sovietica rispose, con deliberazione unanime, inviando mezzo milione di soldati e migliaia di carri armati. Al congresso del Partito Operaio Unificato Polacco, del 1968, Leonid Brežnev spiegò di voler dare concreta attuazione a un principio che definì di «sovranità limitata». Egli affermò che «quando le forze che sono ostili al socialismo cercano di portare lo sviluppo di alcuni paesi socialisti verso il capitalismo, questo non diventa solo un problema del paese coinvolto, ma un problema comune e una preoccupazione per tutti i paesi socialisti». Secondo questa logica antidemocratica, la scelta di stabilire cosa fosse o non fosse «socialismo» era, naturalmente, puro arbitrio dei dirigenti sovietici. Questa volta, le critiche a sinistra non mancarono e furono, anzi, prevalenti. La riprovazione nei confronti dell’Unione Sovietica non fu espressa soltanto dai neonati movimenti della nuova sinistra, ma dalla maggioranza dei partiti comunisti e anche dalla Cina. Ciò nonostante, i russi non fecero marcia indietro e portarono a compimento quello che definirono essere un processo di «normalizzazione». L’Unione Sovietica continuò a destinare una parte significativa delle sue risorse economiche alle spese militari e ciò contribuì all’affermazione di una cultura autoritaria e di guerra nella società. Così facendo, si alienò, definitivamente, le simpatie del movimento per la pace, divenuto ancora più vasto in occasione delle straordinarie mobilitazioni contro la guerra in Vietnam.

Uno dei principali avvenimenti bellici verificatisi nel decennio successivo fu l’invasione sovietica dell’Afghanistan. Nel 1979, l’Armata Rossa tornò ad essere lo strumento principale della politica estera di Mosca, che continuava ad arrogarsi il diritto di intervenire in quella che riteneva essere la propria «zona di sicurezza». L’infausta decisione di occupare l’Afghanistan si trasformò in un estenuante stillicidio che si protrasse per oltre dieci anni, causando un numero ingente di morti e profughi. In questa occasione, le reticenze del movimento comunista internazionale furono molto minori rispetto a quelle palesatesi dinanzi agli attacchi sovietici in Ungheria e in Cecoslovacchia. Tuttavia, questa nuova guerra rese ancora più evidente, all’opinione pubblica mondiale, la frattura esistente tra il «socialismo reale» e una politica alternativa, fondata sull’opposizione al militarismo e sulla pace.
L’insieme di questi interventi militari non solo sfavorì il processo di riduzione generale degli armamenti, ma concorse a screditare e a indebolire globalmente il socialismo. L’Unione Sovietica venne percepita, sempre più, come una potenza imperiale che agiva in forme non dissimili da quelle degli Stati Uniti d’America che, parallelamente, dall’inizio della guerra fredda, si erano distinti per aver promosso, più o meno segretamente, colpi di stato e la sostituzione di governi democraticamente eletti in oltre 20 paesi del mondo. Infine, le «guerre socialiste» tra Cambogia e Vietnam e tra Cina e Vietnam, scoppiate nel biennio 1977-1979 e aventi come sfondo la crisi sino-sovietica, contribuirono a fare cadere l’ultima arma ancora nelle mani dell’ideologia «marxista-leninista» (che, in realtà, dell’impianto iniziale di Marx ed Engels aveva conservato ben poco), secondo la quale la guerra era determinata esclusivamente dagli squilibri economici generati dal capitalismo.

Se è sinistra, è contro la guerra
La fine della Guerra Fredda non ha diminuito le ingerenze nella sovranità territoriale dei singoli paesi, né ha accresciuto il livello di libertà, di ogni popolo, quanto a poter scegliere il regime politico dal quale intende essere governato. Le tante guerre intraprese – anche senza il mandato dell’ONU e definite, per assurdo, «umanitarie» – dagli Stati Uniti d’America negli ultimi venticinque anni, alle quali si sono aggiunte nuove forme di conflitti, di sanzioni illegali, e di condizionamenti politici, economici e mediatici, testimoniano che al bipolarismo tra le due superpotenze mondiali, caratteristico del «secolo breve», non è seguita l’era di libertà e progresso tanto propagandata dal mantra neoliberale del «Nuovo Ordine Mondiale» post-1991. In questo contesto, numerose forze politiche che un tempo si richiamavano ai valori della sinistra sono state compartecipi di diversi conflitti bellici e, dal Kosovo, all’Afghanistan, all’Iraq – per citare soltanto le principali guerre dichiarate dalla NATO, dopo la caduta del Muro di Berlino –, hanno, di volta in volta, dato il loro sostegno all’intervento armato, rendendosi sempre meno distinguibili dalla destra.

La Guerra Russo-Ucraina ha posto la sinistra nuovamente di fronte al dilemma del come comportarsi quando un paese vede minacciata la propria legittima sovranità. La mancata condanna dell’attacco della Russia all’Ucraina da parte del governo del Venezuela è un errore politico. Non disapprovare oggi l’invasione russa compromette la credibilità di denuncia verso altre aggressioni che potrebbero essere condotte, in futuro, dagli Stati Uniti d’America. È vero, come scrisse Marx a Ferdinand Lassalle, in una lettera del 1860, che «in politica estera parole come ‘reazionario’ e ‘rivoluzionario’ non servono a nulla» e che quanto «è reazionario dal punto di vista soggettivo» può rivelarsi «oggettivamente rivoluzionario in politica estera» . Tuttavia, le forze di sinistra avrebbero dovuto apprendere dal Novecento che le alleanze con il «nemico del mio nemico» conducono, spesso, ad accordi controproducenti. Ciò è ancor più vero quando, come nel nostro tempo storico, il fronte progressista è politicamente debole, teoricamente confuso e, inoltre, non è incalzato dalla forza delle mobilitazioni di massa.

Rammentando il Lenin di La rivoluzione socialista e il diritto delle nazioni all’autodecisione (1916), «il fatto che la lotta per la libertà nazionale contro una potenza imperialista può essere utilizzata, in certe condizioni, da un’altra grande potenza per i suoi scopi egualmente imperialisti, non può costringere la socialdemocrazia a rinunciare al riconoscimento del diritto di autodecisione delle nazioni» . Al di là degli interessi geopolitici e delle trame che, solitamente, a essi si accompagnano, le forze di sinistra hanno storicamente sostenuto il principio dell’autodeterminazione dei popoli e hanno ugualmente difeso il diritto di ogni singolo Stato a stabilire le proprie frontiere sulla base della volontà espressa dalla sua popolazione. La sinistra si è battuta contro guerre e «annessioni», perché consapevole che queste generano drammatici conflitti tra il proletariato della nazione dominante e quello della nazione oppressa e creano le condizioni affinché quest’ultimo si unisca alla propria borghesia nel considerare nemico il proletariato della nazione dominante. In Risultati della discussione sull’autodecisione (1916) Lenin scrisse: «se vincesse la rivoluzione socialista a San Pietroburgo, a Berlino e a Varsavia, il governo socialista polacco, come quello russo e tedesco, rinuncerebbe a mantenere con la violenza gli ucraini entro le frontiere dello Stato polacco» . Perché, dunque, ipotizzare che qualcosa di diverso debba essere concesso al governo nazionalista guidato da Putin?

D’altra parte, quanti a sinistra hanno ceduto alla tentazione di diventare – direttamente o indirettamente – co-belligeranti, dando vita a una nuova union sacrée (espressione coniata nel 1914, proprio per salutare l’abiura delle forze della sinistra francese che, allo scoppio della Prima Guerra Mondiale, decisero di avallare le scelte belliche del governo), contribuiscono a rendere sempre meno riconoscibile la distinzione tra atlantismo e pacifismo. La storia dimostra che, quando non si oppongono alla guerra, le forze progressiste smarriscono una parte essenziale della loro ragion d’essere e finiscono con l’essere inghiottite dall’ideologia del campo a loro avverso. Ciò succede ogni qual volta i partiti di sinistra fanno della loro presenza al governo la cifra fondamentale della loro azione politica – come nel caso dei comunisti italiani che appoggiarono gli interventi NATO in Kosovo e Afghanistan o, di quello odierno, della maggioranza di Unidas Podemos, che unisce la sua voce al coro unanime di tutto l’arco parlamentare spagnolo, in favore dell’invio di armi all’esercito ucraino. Già per il passato, in molti casi, questa subalternità è stata punita, anche elettoralmente, alla prima occasione possibile.

Bonaparte non è la democrazia
Quando Marx scrisse sulla Guerra di Crimea (1853-1856) per il New-York Daily Tribune compose una serie di brillanti articoli che contengono spunti di grande interesse utili per sviluppare parallelismi storici con l’oggi. Nel 1853, parlando del maggiore monarca moscovita del XV secolo – considerato colui che unificò la Russia e gettò le basi dell’autocrazia in quel paese – affermò: «basta sostituire una serie di date e nomi con degli altri e diventa chiaro che le politiche di Ivan III, e quelle della Russia di oggi, non sono semplicemente simili, ma identiche» . Purtroppo, questo esempio risuona ancora come attuale. L’anno seguente, invece, in opposizione ai democratici liberali che esaltavano la coalizione antirussa, Marx dichiarò: «è un errore definire la guerra contro la Russia come un conflitto tra libertà e dispotismo. A parte il fatto che, se ciò fosse vero, la libertà sarebbe attualmente rappresentata da un Bonaparte, l’obiettivo manifesto della guerra è il mantenimento dei trattati di Vienna, ossia di quegli stessi trattati che cancellano la libertà e l’indipendenza delle nazioni» . Se sostituissimo Bonaparte con gli Stati Uniti d’America e i trattati di Vienna con la NATO, queste osservazioni sembrano scritte per l’oggi.

La tesi di quanti si oppongono sia al nazionalismo russo e ucraino che all’espansione della NATO non contiene alcuna indecisione politica o ambiguità teorica. Al di là delle spiegazioni – fornite, in queste settimane, da numerosi esperti – sulle radici del conflitto (che non ridimensionano, in alcun modo, la barbarie dell’invasione russa), la posizione di quanti suggeriscono una politica di «non allineamento» è la più efficace per far cessare la guerra al più presto e assicurare che in questo conflitto vi sia il minor numero possibile di vittime. Non si tratta affatto di comportarsi come le «anime belle» imbevute di astratto idealismo che Georg Hegel riteneva incapaci di misurarsi con la realtà concreta delle contraddizioni terrene. Al contrario, significa dare forza all’unico vero antidoto all’espansione della guerra su scala generale. A differenza delle tante voci che invocano l’aumento delle spese militari e un nuovo arruolamento, o di chi, come il Commissario Europeo per le Relazioni Esterne, afferma che è compito dell’Europa fornire al governo ucraino «gli armamenti necessari per una guerra» , va perseguita un’incessante iniziativa diplomatica, basata su due punti fermi: la de-escalation e la neutralità dell’Ucraina indipendente.

Inoltre, nonostante essa appaia rafforzata a seguito delle mosse compiute dalla Russia, bisogna lavorare affinché l’opinione pubblica smetta di considerare la più grande e aggressiva macchina bellica del mondo – la NATO – come la soluzione ai problemi della sicurezza globale. Al contrario, va mostrato come questa sia un’organizzazione pericolosa e inefficace che, con la sua volontà di espansione e di dominio unipolare, contribuisce ad aumentare le tensioni belliche nel mondo.

In Il socialismo e la guerra, Lenin sostenne che i marxisti si distinguono dai pacifisti e dagli anarchici poiché riconoscono «la necessità dell’esame storico (dal punto di vista del materialismo dialettico di Marx sic!) di ogni singola guerra» . Continuando, affermò che «nella storia sono più volte avvenute guerre che, nonostante tutti gli orrori, le brutalità, le miserie ed i tormenti inevitabilmente connessi con ogni guerra, sono state progressive e utili all’evoluzione dell’umanità». Se ciò è stato vero per il passato, sarebbe miope ipotizzare che possa ripetersi nel contesto di diffusione delle armi di distruzione di massa della nostra società contemporanea. Raramente le guerre – da non confondere con le rivoluzioni – hanno avuto l’effetto democratizzante auspicato dai teorici del socialismo. Al contrario, esse si sono spesso rivelate come il modo peggiore per realizzare la rivoluzione, sia per il costo di vite umane che per la distruzione delle forze produttive che esse comportano. Le guerre diffondono, infatti, un’ideologia di violenza che si unisce, spesso, a quei sentimenti nazionalistici che hanno più volte lacerato il movimento operaio. Di rado, esse rafforzano pratiche di autogestione e democrazia diretta, mentre accrescono il potere di istituzioni autoritarie. È una lezione che non andrebbe mai dimenticata anche dalle sinistre moderate.

Il monito più fecondo delle Riflessioni sulla guerra (1933) di Simone Weil discende dalla capacità di saper comprendere «come può una rivoluzione evitare la guerra». Secondo l’autrice francese, «è su questa labile possibilità che occorre puntare, o abbandonare ogni speranza». La guerra rivoluzionaria si trasforma spesso nella «tomba della rivoluzione», poiché essa non permette ai «cittadini armati, di fare la guerra senza apparato dirigente, senza pressione poliziesca, senza giurisdizione speciale, senza pene per i disertori». La guerra incrementa, come nessun altro fenomeno sociale, l’apparato militare, poliziesco e burocratico. Cancella «l’individuo di fronte alla burocrazia statale con il sostegno di un fanatismo esasperato», avvantaggiando la macchina statale e non i lavoratori. Pertanto, la Weil ne desunse che «se la guerra non termina al più presto e per sempre (…) si avranno solo quelle rivoluzioni che, anziché distruggere l’apparato statale lo perfezionano» o, detto ancor più chiaramente, «si finirebbe per estendere sotto altra forma il regime che ci vuole sopprimere». E per questo che, in caso di guerra, «bisogna scegliere tra l’intralciare il funzionamento della macchina bellica, della quale siamo un ingranaggio, e l’aiutare quella macchina a stritolare alla cieca le vite umane» .

Per la sinistra, diversamente dal celebre detto di Carl von Clausewitz, la guerra non può essere «la continuazione della politica con altri mezzi». In realtà, essa altro non è se non la certificazione del suo fallimento. Se la sinistra vuole tornare a essere egemone e dimostrare di essere capace di declinare la sua storia per i compiti dell’oggi, deve scrivere sulle proprie bandiere, in maniera indelebile, le parole «antimilitarismo» e «no alla guerra!»

Categories
Journalism

Kaum Kiri dan Perang: Sampai Jumpa di Zimmerwald?

KETIKA ilmu politik telah mengeksplorasi motif ideologi, politik, ekonomi, dan bahkan psikologi di balik dorongan berperang, kontribusi paling menarik dari teori-teori sosialis adalah penjelasannya tentang hubungan perkembangan kapitalisme dan penyebaran perang.

Dalam debat-debat di Internasional Pertama (1864-1872), salah satu tokoh utamanya yang bernama César de Paepe menyusun rumusan yang kelak menjadi posisi klasik gerakan buruh: di bawah rezim produksi kapitalis, perang tak terhindarkan. Dalam masyarakat modern, perang tidak disebabkan oleh ambisi raja atau hasrat perorangan lainnya, tetapi oleh model sosial-ekonomi yang dominan. Gerakan sosialis juga menunjukkan segmen populasi mana yang paling terpukul oleh dampak-dampak perang yang mengerikan. Dalam kongres Internasional pada 1868, para delegasi menerima mosi yang menyerukan kepada kaum pekerja untuk memperjuangkan “penghapusan seluruh perang seutuhnya,” karena buruhlah yang pada akhirnya berkorban—baik harta maupun nyawa, terlepas dari menang atau kalah—untuk keputusan kelas penguasa dan pemerintah yang mewakili mereka. Ihwal yang dipelajari buruh dari sejarah panjang peradaban manusia ini bersumber dari keyakinan bahwa setiap perang harus dianggap sebagai “perang saudara”, sebuah bentrokan sengit para pekerja yang merampas sumber-sumber penghidupan yang mereka perlukan guna melangsungkan hidup. Kaum pekerja harus mengambil sikap tegas terhadap perang apapun, dengan menolak wajib militer dan menggelar aksi mogok. Internasionalisme pun menjadi kiblat masyarakat masa depan. Dalam masyarakat itu, perang akan lenyap karena sebab-sebab utamanya—kapitalisme dan persaingan antar negara borjuis di ranah ekonomi dunia—juga menghilang.

Claude Henri de Saint-Simon adalah salah seorang tokoh pendahulu sosialisme yang mengambil sikap tegas terhadap perang dan konflik sosial. Bagi Saint-Simon, perang dan konflik sosial adalah penghalang bagi kemajuan-kemajuan fundamental dalam industri. Soal perang, Karl Marx tidak mengembangkan pandangan-pandangannya sendiri, yang sifatnya fragmentatif dan kadang saling bertolak belakang. Ia juga tidak menelurkan panduan untuk mengambil sikap yang tepat guna merespons perang. Tiap kali harus mendukung salah satu kubu dalam perang, satu-satunya sikap yang selalu ia ambil adalah menentang rezim Tsar Rusia yang menurutnya adalah garda terluar kontra-revolusi dan salah satu batu penghalang emansipasi kelas pekerja. Dalam Kapital (1867), Marx berpendapat bahwa kekerasan adalah daya penggerak ekonomi, “bidan setiap masyarakat lama yang tengah mengandung janin masyarakat baru.” Namun, Marx tidak pernah memikirkan perang sebagai jalan pintas yang perlu dipertimbangkan bagi perubahan revolusioner dalam masyarakat, dan tujuan besar yang disasar oleh aktivitas-aktivitas Marx adalah menghimpun kelas pekerja berdasarkan asas solidaritas internasional. Sebagaimana juga dikemukakan Engels, kelas pekerja di tanah air masing-masing harus tegas melawan upaya-upaya pengerdilan terhadap perjuangan kelas yang dilakukan negara melalui propaganda “ancaman musuh dari luar” merebak tiap kali perang meletus. Dalam surat-suratnya kepada para tokoh gerakan buruh, Engels selalu memperingatkan betapa chauvinisme bisa mengakibatkan patriotisme yang bercokol secara ideologis dan tertundanya revolusi proletar. Dalam Anti-Dühring (1878), Engels menyatakan bahwa sosialisme mengemban tugas untuk “menghapuskan militerisme dan seluruh tentara reguler.” Pernyataan ini berpijak pada analisis tentang efek senjata-senjata dalam perang yang kian mematikan.

Bagi Engels, pembahasan mengenai perang sangatlah penting. Karib Marx ini pun mencurahkan perhatian yang besar–tentang perang ini–dalam salah satu tulisan terakhirnya. Dalam ”Bisakah Eropa Melucuti Bedil?” (1893), Engels mencatat bahwa tiap negeri adidaya saling berlomba secara militer dan memupuk persiapan perang dalam 25 tahun terakhir. Dalam perlombaan ini, produksi senjata meroket setinggi langit dan menggiring Eropa lebih dekat ke “perang bumi hangus yang belum pernah disaksikan dunia.” Menurut salah satu penulis Manifesto Komunis (1848) ini, “Model tentara reguler (standing armies) telah diterapkan sedemikian ekstrem di seantero Eropa sampai-sampai ia berpotensi menghancurkan ekonomi rakyat saking hebatnya beban militer yang harus ditanggung, atau berkembang menjadi perang pemusnahan massal.” Analisis Engels juga menekankan bagaimana keberadaan angkatan bersenjata terus dipertahankan khususnya demi kepentingan politik domestik dan operasi-operasi militer di luar negeri. Dengan memperhebat kekuatan untuk menindas perjuangan proletariat dan buruh, militer dirancang “bukan untuk melindungi negeri dari musuh eksternal alih-alih dari musuh internal.” Oleh karena rakyat menanggung ongkos terbesar perang lewat pungutan pajak dan rekrutmen pasukan, maka gerakan buruh harus memperjuangkan “pengurangan secara bertahap masa dinas [di militer] melalui perjanjian internasional” serta mendukung pelucutan senjata sebagai satu-satunya “jaminan damai” yang efektif.

Ujian dan keruntuhan
Tak lama berselang, debat teoretis di masa damai berkembang menjadi isu politik teratas pada zamannya. Gerakan pekerja harus menghadapi situasi-situasi riil dan para wakil mereka pada mulanya menentang segala dukungan untuk perang. Dalam konflik Prancis-Prusia (1870) yang kelak mengawali Komune Paris, anggota parlemen dari Partai Sosial Demokrat Jerman, Wilhelm Liebknecht and August Bebel, mengutuk misi aneksasi Imperium Jerman di bawah Kanselir Bismarck. Setelah “menolak RUU pendanaan tambahan untuk melanjutkan perang” dalam pemungutan suara, keduanya diganjar dua tahun hukuman penjara dengan dakwaan berkhianat terhadap negara. Namun, sikap yang diambil Liebknecht dan Bebel menunjukkan kepada kelas pekerja sebuah cara alternatif untuk membangun momentum politik di kala krisis.

Perang semakin menjadi isu kontroversial dalam debat-debat Internasional Kedua (1889-1916) seiring negeri-negeri adidaya Eropa terus melangsungkan ekspansi imperialis mereka. Dalam kongres pendiriannya, Internasional Kedua telah menetapkan resolusi perdamaian sebagai ”prasyarat wajib setiap emansipasi pekerja.” Kebijakan perdamaian ala borjuasi diolok-olok sebagai wujud lain dari ”perdamaian bersenjata”. Pada 1895, pemimpin Partai Sosialis Prancis (SFIO) Jean Jaurès memberikan pidato di parlemen yang kelak diingat sebagai cermin kegelisahan kaum kiri dalam merespons perang. “Bahkan ketika menginginkan perdamaian, bahkan dalam suasana tenang,” demikian Jaurès, “perang masih berkecamuk di dalam masyarakatmu yang kacau dan penuh kekerasan ini bak awan yang terlelap menanggung badai.”

Ketika Weltpolitik—kebijakan agresif Imperium Jerman untuk memperluas kekuasaannya di ranah internasional—mengubah percaturan geopolitik, prinsip-prinsip anti-militerisme semakin mengakar dalam gerakan kelas pekerja dan mempengaruhi diskusi-diskusi tentang konflik bersenjata. Perang tak lagi semata dilihat sebagai gerbang menuju revolusi dan pemicu kehancuran sistem (sebuah gagasan kiri yang berakar pada slogan Robespierre, “Tak ada revolusi tanpa revolusi”). Bagi kaum kiri saat itu, perang adalah marabahaya karena dampak-dampaknya yang luar biasa destruktif bagi proletariat: kelaparan, kemelaratan dan pengangguran. Perang, dengan demikian, menjadi ancaman serius bagi kekuatan progresif. Dalam situasi perang, tulis Karl Kautsky dalam Revolusi Sosial (1902), kaum pekerja akan “dibebani tugas-tugas tidak esensial” yang akan membuat kemenangan final proletariat kian jauh alih-alih mendekat.

Resolusi “Tentang Militerisme dan Konflik Internasional” yang diadopsi Internasional Kedua dalam Kongres Stuttgart (1907), merangkum seluruh pokok yang kelak menjadi warisan bersama gerakan buruh, di antaranya: voting menolak peningkatan anggaran belanja militer, antipati terhadap sistem tentara reguler, dukungan terhadap sistem milisi rakyat dan rencana pembentukan peradilan arbitrase untuk menyelesaikan konflik internasional dengan cara-cara damai. Yang tidak terkandung dalam resolusi ini adalah aksi-aksi pemogokan umum menentang segala jenis perang, sebagaimana diusulkan Gustave Hervé; mayoritas peserta kongres menganggap ide ini terlalu radikal dan hitam-putih (Manichaean). Resolusi diakhiri dengan amandemen yang disusun Rosa Luxemburg, Vladimir Lenin, dan Yulii Martov. Amandemen tersebut menyatakan: “jika perang meletus … [kaum sosialis] mengemban tugas untuk menghentikannya secepat mungkin, dan dengan segala daya memanfaatkan krisis ekonomi dan politik yang dipicu perang, untuk membangkitkan massa sehingga mempercepat tumbangnya kekuasaan kelas kapitalis.” Para perwakilan Partai Sosial Demokrat Jerman (SPD) mendukung amandemen ini karena di dalamnya tidak ada tuntutan bagi partai untuk mengubah garis politik. Resolusi dalam bentuknya yang telah diamandemen ini adalah dokumen terakhir tentang perang yang mendapat suara bulat dari Internasional Kedua.

Gambaran umum perang kian merisaukan seiring kian ketatnya persaingan ekonomi antar negara kapitalis yang dibarengi merebaknya konflik-konflik global. Pada 1911, Jaurès menerbitkan Tentara Baru (1911) yang memancing percakapan tentang isu lain yang menjadi buah bibir kala itu: perbedaan antara perang ofensif (perang dalam rangka menyerbu negara lain) dan defensif (perang yang dilancarkan untuk mempertahankan diri), serta bagaimana perang defensif harus disikapi, termasuk dalam kasus-kasus dimana kemerdekaan suatu negara terancam. Bagi Jaurès, satu-satunya tugas militer adalah membela negara dari invasi atau dari pihak agresor manapun yang menampik penyelesaian perselisihan dengan jalan mediasi. Semua tindakan militer yang tergolong dalam kategori ini harus dianggap sah. Namun, kritik jernih Luxemburg terhadap posisi Jaurès menunjukkan bahwa “fenomena-fenomena sejarah seperti perang modern tidak dapat dinilai dengan tolok ukur ’keadilan’, atau melalui skema ideal pertahanan dan agresi.” Luxemburg memperingatkan betapa sulitnya memastikan apakah sebuah perang betul-betul berwatak ofensif atau defensif, atau apakah negara yang memulainya sengaja menyerbu atau terpaksa menyerang karena terjebak siasat negara-negara yang penentang. Oleh sebab itu, bagi Luxemburg, perbedaan ofensif-defensif itu harus dibuang. Ia pun mengkritik usulan Jaurès tentang “bangsa yang dipersenjatai”, dengan alasan bahwa ide seperti ini akhirnya hanya akan menyuburkan militerisasi di masyarakat.

Seiring waktu komitmen Internasionale Kedua untuk mendukung kebijakan damai semakin kendur. Organisasi ini tidak terlihat serius menentang kebijakan pemersenjataan kembali (rearmament) dan persiapan perang. Sebuah faksi SPD yang kian moderat dan bertendensi legalistik malah mendukung obligasi perang—bahkan kelak menyepakati ekspansi kolonial—sebagai imbalan untuk kebebasan politik yang lebih besar di Jerman. Gustav Noske, Henry Hyndman dan Antonio Labriola terhitung sebagai tokoh dan teoritikus terkemuka yang pertama-tama mengambil posisi ini. Akhirnya, sebagian besar kaum Sosial Demokrat Jerman, Sosialis Prancis, para pemimpin Partai Buruh Inggris dan kaum reformis Eropa lainnya mendukung Perang Dunia Pertama (1914-1918). Rangkaian peristiwa ini berujung malapetaka. Berkat iming-iming bahwa “manfaat kemajuan” tak semestinya dimonopoli oleh kaum kapitalis, gerakan kelas pekerja malah menyepakati misi ekspansionis kelas yang berkuasa. Mereka terbuai dalam dekapan ideologi nasionalis. Internasional Kedua, yang terbukti tak berdaya menghadapi perang, gagal mewujudkan salah satu misinya: melestarikan perdamaian.

Dalam Konferensi Zimmerwald (1915), Lenin dan delegasi lainnya—termasuk Leon Trotsky yang menulis draf akhir Manifesto Zimmerwald—meramalkan: “Untuk beberapa dekade ke depan, anggaran belanja perang akan menguras energi terbaik rakyat, merusak upaya-upaya perbaikan sosial, dan menghambat kemajuan apapun.” Bagi Lenin dkk., perang menelanjangi “kapitalisme modern yang semakin sulit didamaikan tak hanya dengan kepentingan massa pekerja […] tetapi juga dengan syarat-syarat mendasar kehidupan bersama umat manusia.” Peringatan itu hanya diindahkan oleh segelintir orang dalam gerakan pekerja. Seruan kepada seluruh buruh Eropa di Konferensi Kienthal (1916) juga bernasib sama. Seruan Kienthal berbunyi: “Pemerintah kalian dan koran-koran mereka sudah mengumumkan bahwa perang harus berlanjut agar militerisme mampus! Mereka membohongi kalian! Perang tidak pernah membunuh perang. Perang memang memicu perasaan dan keinginan balas dendam. Dengan menandai kalian agar berkorban, mereka menjerumuskan kalian ke lingkaran setan.” Dokumen final Kienthal—yang akhirnya pisah jalan dengan Kongres Stuttgart yang menyerukan penyelenggaraan peradilan arbitrase internasional—menyatakan bahwa “ilusi pasifisme borjuis” tidak akan memutus mata rantai perang alih-alih sekadar ikut melanggengkan tatanan sosial-ekonomi yang ada. Penaklukkan kekuasaan oleh massa-rakyat dan penggulingan sistem hak milik kapitalis adalah satu-satunya jalan untuk mencegah konflik bersenjata di masa depan.

Rosa Luxemburg dan Vladimir Lenin adalah dua penentang perang di garis terdepan. Karya-karya Luxemburg memperluas pemahaman teoretis di kubu kiri dan menunjukkan bagaimana militerisme berperan sebagai tulang punggung negara. Luxemburg, dengan iman baja dan daya tutur yang nyaris tak tertandingi pemimpin komunis lainnya, menegaskan bahwa slogan “Perang melawan perang!” harus menjadi “landasan politik kelas pekerja.” Internasional Kedua, tulis Luxemburg dalam Krisis Demokrasi Sosial (1916)—yang kelak dikenal sebagai Pamflet Junius—bubar karena gagal “menyepakati taktik dan aksi bersama proletariat di seluruh dunia.” Sejak itulah “memerangi imperialisme dan mencegah perang, baik dalam situasi damai maupun perang” menjadi “misi utama” yang wajib diemban proletariat.

Jasa besar Lenin—sebagaimana terlihat dalam Sosialisme dan Perang (1915) dan banyak tulisan lainnya yang terbit selama Perang Dunia I—adalah mengidentifikasi dua persoalan fundamental. Persoalan pertama menyangkut “falsifikasi sejarah” yang dilakukan kaum borjuasi tiap kali mereka mengait-ngaitkan “sentimen progresif pembebasan nasional” dengan apa yang sebenarnya merupakan perang “penjarahan”—sebuah perang yang dilancarkan demi satu tujuan: memutuskan kubu mana yang bakal mendapat giliran untuk menindas bangsa-bangsa yang dianggap paling asing seraya meningkatkan taraf ketimpangan kapitalisme. Persoalan kedua yang diangkat Lenin adalah pengaburan kontradiksi oleh kaum reformis sosial—atau “chauvinis sosial”, demikian sebut Lenin—yang pada akhirnya mendukung justifikasi perang sekalipun mereka sudah mendefinisikan perang sebagai aktivitas “kriminal” dalam resolusi-resolusi Internasional Kedua. Di balik klaim kaum reformis untuk “membela tanah air”, terkandung privilese negara-negara adikuasa untuk “menjarah tanah jajahan dan menindas bangs-bangsa asing.” Perang tidak dilakukan untuk menjaga “eksistensi bangsa-bangsa”, melainkan untuk “ mempertahankan privilese, dominasi, penjarahan dan kekerasan” yang melekat pada berbagai spesies “borjuasi imperialis”. Kaum sosialis yang tunduk pada patriotisme telah menggantikan perjuangan kelas dengan perjuangan untuk berebut “jatah keuntungan yang diperoleh borjuasi nasional lewat penjarahan negeri-negeri lain.” Maka dari itu, Lenin mendukung “perang untuk mempertahankan diri” (defensive wars)—bukan “pertahanan nasional negara-negara Eropa ala Jaurès, melainkan “perang yang adil” (just wars) yang dilancarkan “bangsa-bangsa yang ditaklukkan dan ditindas,” yang telah “dijarah dan dirampas hak-haknya” oleh “negeri-negeri adikuasa pemilik budak.” Tesis paling tersohor dari pamflet ini—bahwa kaum revolusioner harus berusaha “mengubah perang imperialis menjadi perang saudara”—menyiratkan bahwa siapapun yang benar-benar mendambakan “perdamaian demokratis nan langgeng” harus mengobarkan “perang saudara melawan borjuasi dan pemerintah mereka sendiri.” Lenin memiliki keyakinan—yang kelak dibantah oleh sejarah—bahwa setiap perjuangan kelas yang konsisten dilancarkan pada masa perang “niscaya” akan menciptakan spirit revolusioner di tengah massa.

Menarik garis pemisah
Perang Dunia I melahirkan perpecahan tidak hanya di Internasional Kedua tetapi juga di tubuh gerakan anarkis. Tak lama setelah perang meletus, Kropotkin menulis sebuah artikel yang menyatakan bahwa “menghentikan invasi Jerman di Eropa Barat adalah tugas setiap orang yang mencintai gagasan kemajuan umat manusia.” Membaca artikel ini, banyak pihak beranggapan Kropotkin telah mencampakkan prinsip-prinsip yang telah ia perjuangkan seumur hidupnya. Namun, pernyataan ini merupakan upaya Kropotkin untuk melampaui slogan “pemogokan umum melawan perang”—yang tak diacuhkan massa pekerja—dan untuk menghindari kemunduran umum dalam politik Eropa yang akan terjadi jika Jerman menang. Dalam pandangan Kropotkin, jika kaum anti-militer tetap berpangku tangan, maka secara tak langsung mereka telah membantu misi penaklukan para agresor, dan hambatan yang muncul dari sana akan lebih sulit diatasi oleh siapapun yang memperjuangkan revolusi sosial.

Menanggapi Kropotkin, anarkis Italia Enrico Malatesta berargumen bahwa meskipun dirinya bukan pasifis dan menganggap sah perjuangan bersenjata dalam perang pembebasan, Perang Dunia bukanlah—sebagaimana digaungkan propaganda borjuis—perjuangan demi “kemaslahatan umum melawan musuh bersama” demokrasi. Alih-alih, bagi Malatesta, Perang Dunia adalah sekadar contoh lain dari upaya kelas yang berkuasa untuk menaklukkan massa pekerja. Dia menyadari “kemenangan Jerman niscaya berarti kemenangan militerisme, namun di sisi lain kemenangan bagi pihak Sekutu juga sama saja dengan dominasi Rusia-Inggris di Eropa dan Asia.”

Dalam Manifesto Enam Belas (1916), Kropotkin bersikukuh akan pentingnya “melawan agresor yang menjadi wajah kehancuran seluruh harapan pembebasan kita.” Kemenangan Triple Entente terhadap Jerman akan mendatangkan keburukan yang lebih kecil (lesser evil) dan lebih minim efeknya untuk pelemahan kebebasan-kebebasan yang ada. Di sisi lain, Malatesta dan para penandatangan manifesto anti-perang dari Anarkis Internasional (1915) menyatakan: “Mustahil perang ofensif dan defensif bisa dibedakan.” Mereka juga menambahkan bahwa “Tak satu pun dari kubu dalam perang berhak mengklaim peradaban, sebagaimana mereka juga tak berhak mendaku melakukan pembelaan diri secara sah.” Perang Dunia I, tegas mereka, adalah episode lanjutan dalam pusaran konflik antar kapitalis dari berbagai negeri imperialis, sebuah perang yang dilancarkan dengan mengorbankan kelas pekerja. Malatesta, Emma Goldman, Ferdinand Nieuwenhuis dan sebagian besar aktivis gerakan anarkis yakin bahwa mendukung pemerintah borjuis adalah kesalahan yang tak termaafkan. Sebaliknya, tanpa terkecuali, mereka berakhir dengan slogan “tolak kirim orang dan uang untuk tentara,” dan bahkan secara tegas menolak memberikan dukungan tak langsung dalam upaya-upaya perang.

Penyikapan terhadap perang juga menimbulkan perdebatan dalam gerakan feminis. Kaum lelaki direkrut ke medan tempur sehingga kalangan industri menggantikan mereka dengan perempuan di posisi-posisi yang telah lama dimonopoli laki-laki. Namun, pekerja perempuan ini mendapat upah yang jauh lebih rendah dan bekerja dalam kondisi yang sangat eksploitatif. Situasi ini memicu penyebaran ideologi chauvinis di sebagian besar gerakan hak pilih perempuan (suffragette) yang baru lahir. Beberapa pemimpin gerakan melangkah lebih jauh dengan mengajukan petisi untuk penyusunan undang-undang yang bakal mengizinkan perempuan untuk mendaftar sebagai tentara. Ekspos terhadap pemerintah yang bermuka dua—yang memukul mundur capaian-capaian mendasar reformasi sosial dengan cara menggaungkan ketakutan akan “musuh di perbatasan”—adalah salah satu prestasi terpenting tokoh-tokoh terdepan komunis perempuan kala itu. Clara Zetkin, Alexandra Kollontai, Sylvia Pankhurst, dan tentu saja Rosa Luxemburg termasuk dalam golongan pertama yang secara tegas dan berani menapaki jalan yang kelak menjadi teladan bagi generasi mendatang bahwa perlawanan terhadap militerisme amatlah penting bagi perlawanan terhadap patriarki. Kelak, penolakan terhadap perang menjadi unsur tak terpisahkan dalam peringatan Hari Perempuan Internasional, dan kerja-kerja menggugurkan anggaran perang untuk konflik-konflik baru terus mengemuka di banyak panggung gerakan feminis internasional.

Tujuan akhir tidak berarti menghalalkan segala cara dan cara yang salah bisa merusak tujuan
Pasca-kelahiran Uni Soviet dan berkembangnya dogmatisme ideologi pada 1920an dan 1930an, perpecahan mendalam antara kaum revolusioner dan reformis merembet hingga ke perkara strategi, hingga menihilkan aliansi anti-militerisme antara Komunis Internasional (1919-1943) dan partai-partai Sosialis dan Sosial Demokrat Eropa. Setelah mendukung perang, partai-partai yang terlibat dalam pembengtukan Buruh dan Sosialis International (Labour and Socialist International Buruh dan Sosialis Internasional) (1923-1940) kehilangan martabatnya di mata kaum komunis. Gagasan Leninis tentang “mengubah perang imperialis menjadi perang saudara” masih berlaku di Moskow. Para politisi dan teoretikus terkemuka di Rusia masih berpikir bahwa “1914 Jilid Dua”—alias perang dunia berikutnya—mustahil dihindari. Masing-masing kubu lebih sibuk bicara tentang apa yang harus dilakukan jika perang kembali pecah ketimbang membahas cara-cara mencegah perang baru. Pada dasarnya, slogan-slogan dan pernyataan sikap yang mereka utarakan saat itu berbeda dari apa yang diharapkan, dan berjarak pula dari apa yang kelak menjadi tindakan politik. Pendapat-pendapat kritis di kubu Komunis disuarakan oleh Nikolai Bukharin, seorang pendukung slogan “perjuangan untuk perdamaian.” Pemimpin Rusia lain yang meyakini perdamaian sebagai “salah satu isu utama dunia dewasa ini” adalah Georgi Dimitrov, yang berpendapat bahwa tak semua negara adidaya memikul tanggung jawab yang sama atas ancaman perang. Dimitrov juga menghendaki pemulihan hubungan dengan partai-partai reformis untuk membangun front rakyat guna melawan perang. Kedua pandangan ini kontras dengan mantra-mantra ortodoksi Soviet tidak memperbarui analisis teoretis mereka. Ortodoksi Moskow bersikeras bahwa hasrat berperang telah mengalir di tubuh seluruh kekuatan imperialis tanpa pengecualian, tanpa ada bedanya.

Mao Zedong memiliki pandangan berbeda. Sebagai pemimpin gerakan pembebasan melawan invasi Jepang, ia menulis dalam On Protracted War (1938) bahwa “perang yang adil”—di mana komunis wajib berpartisipasi—“diberkahi kekuatan luar biasa yang dapat mengubah banyak hal atau merintis jalan untuk perubahan-perubahan tersebut. Maka dari itu, Mao mengusulkan strategi “melawan perang yang tidak adil dengan perang yang adil,” kemudian “meneruskan perang hingga tujuan politiknya tercapai.” Argumen-argumen Mao yang mendukung “keperkasaan perang revolusioner” kembali muncul dalam Masalah Perang dan Strategi (1938). Dalam tulisan ini ia bersikukuh bahwa “hanya senjata yang mampu mengubah seluruh dunia,” dan “perampasan kekuasaan oleh militer, penyelesaian masalah dengan perang, adalah tugas utama dan wujud tertinggi revolusi.”

Di Eropa, eskalasi kekerasan aliansi Nazi-Fasis di dalam maupun di luar negeri, serta pecahnya Perang Dunia II (1939-1945) memunculkan skenario yang bahkan lebih jahat daripada perang 1914-18. Setelah pasukan Hitler menyerbu Uni Soviet pada 1941, Perang Patriotik Akbar (The Great Patriotic War) yang berakhir dengan keoknya Nazisme menjadi unsur sentral dalam wacana kebangsaan Rusia yang sukses bertahan dari keruntuhan Tembok Berlin dan terus eksis hingga sekarang.

Setelah Perang Dunia II berakhir, dunia terbelah menjadi dua blok. Joseph Stalin menegaskan bahwa tugas utama gerakan Komunis internasional adalah melindungi Uni Soviet. Pilar utama kebijakan ini adalah pembentukan zona penyangga (buffer zone) yang terdiri dari delapan negara di kawasan Eropa Timur (setelah keluarnya Yugoslavia menjadi tujuh negara). Pada periode tersebut, Doktrin Truman menandai kemunculan jenis perang baru: Perang Dingin. Selanjutnya, Amerika Serikat berperan penting dalam menghambat kekuatan progresif di Eropa Barat dengan menyokong kekuatan anti-komunis di Yunani, menjalankan program Marshall Plan (1948), dan mendirikan NATO (1949). Uni Soviet merespons langkah-langkah AS dengan mendirikan Pakta Warsawa (1955). Konfigurasi baru ini akhirnya memicu perlombaan senjata besar-besaran, yang juga melahirkan lomba uji coba bom nuklir, terlepas dari fakta bahwa kehancuran Hiroshima dan Nagasaki masih segar dalam ingatan.

Sejak 1961, di bawah kepemimpinan Nikita Khrushchev, Uni Soviet merintis jalan politik baru yang kelak dikenal sebagai “koeksistensi damai”. Perubahan sikap yang menekankan pentingnya prinsip non-intervensi dan penghormatan atas kedaulatan nasional, serta kerjasama ekonomi dengan negara-negara kapitalis ini, dimaksudkan untuk mencegah potensi perang dunia ketiga (seperti yang telah terlihat selama krisis misil Kuba pada 1962) serta menguatkan pandangan bahwa perang bisa dihindari. Namun, upaya kerjasama konstruktif ini hanya terarah ke AS, bukan ke negara-negara yang saat itu telah menjadi bagian dari blok sosialis (actually existing socialism). Pada 1956, Uni Soviet mengkremus pemberontakan rakyat di Hongaria. Alih-alih mengutuk, partai-partai komunis Eropa Barat membenarkan intervensi militer tersebut dengan dalih melindungi blok sosialis. Sekretaris Partai Komunis Italia Palmiro Togliatti, misalnya, menyatakan: “Kami tetap mendukung kubu kami sendiri sekalipun keliru.” Mayoritas pihak yang mengambil posisi yang sama kelak memahami dampak desktruktif intervensi Soviet dan menyesal keputusan mereka.

Nasib serupa menimpa Cekoslowakia pada 1968. Kala itu, koeksistensi damai antara kedua blok tengah berada di puncak. Dihadapkan pada tuntutan demokratisasi dan desentralisasi ekonomi selama Musim Semi Praha, Politbiro Partai Komunis Uni Soviet secara bulat memutuskan untuk mengirim setengah juta tentara dan ribuan tank. Dalam kongres Partai Persatuan Pekerja Polandia 1968, Leonid Brezhnev menjelaskan bahwa intervensi tersebut mengacu pada apa yang disebutnya “kedaulatan terbatas” negara-negara Pakta Warsawa: “Ketika kekuatan-kekuatan yang memusuhi sosialisme mencoba mengubah perkembangan beberapa negara dalam blok sosialis ke arah kapitalisme, ini tidak hanya menjadi perkara negara yang bersangkutan, tetapi juga menjadi urusan dan keprihatinan bersama seluruh negara sosialis.” Menurut logika anti-demokrasi ini, mana yang “sosialis” dan mana yang bukan sosialisme sudah sewajarnya diputuskan oleh para pemimpin Soviet. Namun, kali ini para pengkritik dari kubu kiri mengambil sikap lebih terbuka dan bahkan mewakili mayoritas. Meskipun ketidaksetujuan atas tindakan Soviet diungkapkan tidak hanya oleh gerakan Kiri Baru tetapi juga oleh mayoritas partai Komunis, termasuk Tiongkok, Rusia tetap pantang mundur dan malah melakukan proses yang mereka sebut “normalisasi”. Uni Soviet terus mengalokasikan sebagian besar sumber daya ekonominya untuk belanja militer, dan ini ikut memperkuat budaya otoriter di masyarakat. Walhasil, Uni Soviet kehilangan kepercayaan dari gerakan perdamaian yang saat itu membengkak berkat aksi mobilisasi besar-besaran melawan perang di Vietnam.

Salah satu perang terpenting dalam dekade berikutnya dimulai dengan invasi Soviet ke Afghanistan. Pada 1979, Tentara Merah kembali menjadi instrumen utama kebijakan luar negeri Moskow, yang terus mengklaim hak untuk campur tangan dalam ”zona keamanan” yang ia definisikan sendiri. Keputusan buruk itu berubah menjadi petualangan melelahkan selama lebih dari sepuluh tahun, menyebabkan angka kematian yang besar, dan membuat jutaan orang mengungsi. Dalam kesempatan ini gerakan Komunis internasional jauh lebih berani bersikap ketimbang saat mereka menanggapi invasi Soviet ke Hongaria dan Cekoslowakia. Namun, di mata publik internasional, perang baru ini telah mengungkap perceraian antara blok sosialis dengan alternatif politik yang berpijak pada perdamaian dan perlawanan terhadap militerisme.

Secara keseluruhan, intervensi militer Soviet tidak hanya menciderai inisiatif pengurangan senjata secara umum tetapi juga mendiskreditkan dan melemahkan sosialisme secara global. Uni Soviet semakin dilihat sebagai kekuatan imperial yang tindakannya tidak berbeda dengan Amerika Serikat. Washington sendiri diam-diam telah menyokong kudeta dan upaya penggulingan pemerintahan yang dipilih secara demokratis di lebih dari 20 negara dunia. Terakhir, “perang sosialis” pada 1977-1979 yang melibatkan Kamboja dan Vietnam serta Tiongkok dan Vietnam—tanpa melupakan latar belakang perpecahan Uni Soviet dan RRC—telah menggerus pengaruh ideologi “Marxis-Leninis”—yang bahkan sudah melenceng jauh dari fondasi asli yang diletakkan oleh Marx dan Engels—yang selama ini terus mengaitkan perang secara eksklusif dengan kekacauan ekonomi dalam sistem kapitalisme.

Menjadi di kiri berarti melawan perang
Berakhirnya Perang Dingin tidak mengurangi frekuensi campur tangan dalam urusan negara lain, tidak pula meningkatkan kebebasan setiap orang untuk memilih rezim politik di mana ia bisa hidup. Banyak perang—tanpa mandat PBB dan bahkan didefinisikan dengan absurdnya sebagai intervensi “kemanusiaan”—yang dilakukan oleh AS dalam dua puluh lima tahun terakhir—plus bentuk-bentuk baru konflik, sanksi politik dan ekonomi yang dilakukan secara ilegal, dan pengkondisian media—menunjukkan bagaimana pembagian kutub antara dua negara adidaya gagal melapangkan jalan menuju era kebebasan dan kemajuan yang dijanjikan oleh mantra neoliberal “Tatanan Dunia Baru”. Dalam konteks ini, banyak kekuatan politik yang pernah mengklaim nilai-nilai kiri kini terlibat dalam sejumlah perang. Dari Kosovo hingga Irak dan Afghanistan—beberapa contoh perang besar yang dilancarkan NATO sejak runtuhnya Tembok Berlin—kekuatan-kekuatan ini kerap mendukung intervensi bersenjata dan membuat sikap mereka semakin sulit dibedakan dari kubu kanan.

Dalam perang Rusia-Ukraina kaum kiri kembali menghadapi dilema klasik: respons apa yang semestinya diberikan ketika kedaulatan suatu negara diserang? Pemerintah Venezuela, misalnya, tidak mengutuk invasi Rusia ke Ukraina. Ini kesalahan politik. Absennya kecaman Caracas bisa mempersulit posisi Venezuela seandainya kelak diserbu oleh Amerika Serikat. Kecaman Venezuela atas invasi AS—jika nanti benar-benar kejadian—akan terdengar kurang kredibel. Memang benar “dalam kebijakan luar negeri, tak banyak yang dapat diperoleh dengan menggunakan jargon populer seperti ’reaksioner’ dan ’revolusioner’”—bahwa apa yang “secara subjektif reaksioner [mungkin terbukti] revolusioner secara objektif dalam kebijakan luar negeri,” demikian isi surat Marx kepada Ferdinand Lassalle pada 1860. Namun, kaum kiri sudah seharusnya belajar dari pengalaman abad ke-20 bahwa aliansi “dengan musuhnya musuh saya” seringkali mengarah pada kesepakatan-kesepakatan kontraproduktif, terutama ketika—seperti yang hari ini terjadi—front progresif lemah secara politik, gagap secara teori, dan miskin mobilisasi massa.

Dalam Revolusi Sosialis dan Hak Bangsa-Bangsa untuk Menentukan Nasib Sendiri, Lenin berujar: “Dalam kondisi-kondisi tertentu, perjuangan pembebasan nasional melawan kekuatan imperialis dapat dimanfaatkan oleh kekuatan “adidaya” lain untuk kepentingan yang sama-sama imperialisnya; namun ini tidak berarti bahwa kaum Sosial Demokrat bisa mengabaikan pengakuan atas hak semua bangsa untuk menentukan nasib sendiri.” Di luar kepentingan dan intrik geopolitik yang lazim turut bermain, dalam sejarahnya kaum kiri telah lama mendukung prinsip penentuan nasib sendiri dan membela hak masing-masing negeri untuk mendirikan perbatasan atas dasar kehendak warganya. Kaum kiri telah melancarkan perang terhadap perang dan “pencaplokan wilayah” karena mereka sadar bahwa perang dan aneksasi hanya akan memicu konflik besar antara pekerja di negara yang mendominasi dan bangsa-bangsa tertindas, lantas menciptakan kondisi bagi yang bangsa-bangsa terjajah untuk bersatu dengan kelas borjuasi mereka sendiri dan memusuhi buruh-buruh di negara penindas. Dalam Hasil Diskusi Penentuan Nasib Sendiri (1916), Lenin menulis: “Jika revolusi sosialis ingin menang di Petrograd, Berlin dan Warsawa, maka pemerintah sosialis Polandia, seperti halnya pemerintah sosialis Rusia dan Jerman, harus menanggalkan upaya-upaya penuh paksaan untuk mengontrol, misalnya, orang-orang Ukraina di dalam perbatasan Polandia melalui.” Jika demikian, mengapa opsi yang berbeda harus ditawarkan kepada pemerintah nasionalis pimpinan Vladimir Putin?

Di sisi lain, terlalu banyak kaum kiri yang menyerah pada godaan untuk terlibat dalam perang—baik langsung maupun tidak—lantas mengobarkan ‘persekutuan suci’ (union sacrée, sebuah ungkapan yang dicetuskan pada 1914 untuk menyambut dukungan kaum kiri Prancis kepada pemerintah yang memutuskan untuk terjun ke kancah Perang Dunia I). Hari ini, posisi semacam itu semakin mengaburkan perbedaan antara Atlantisisme dan pasifisme. Sejarah menunjukkan, ketika kubu progresif tidak menentang perang, bagian penting dari alasan keberadaan mereka akan hilang dan pada akhirnya mereka pun akan larut dalam ideologi kubu lawan. Ini terjadi tiap kali partai kiri menjadikan eksistensi mereka di pemerintahan sebagai tolok ukur tindakan politik. Itulah yang dilakukan kaum komunis Italia ketika mendukung intervensi NATO di Kosovo dan Afghanistan, atau ketika mayoritas anggota Unidas Podemos hari ini bersama parlemen Spanyol mendukung keputusan pengiriman bantuan senjata ke kubu Ukraina. Perilaku rendahan semacam itu sudah berkali-kali diganjar hukuman, termasuk di bilik-bilik pemungutan suara ketika pemilu digelar.

Bonaparte bukanlah demokrasi
Pada 1853-1856, Marx menulis serangkaian artikel yang cemerlang untuk New-York Daily Tribune. Kumpulan artikel itu menyuguhkan banyak sekali paralel yang menarik dan berguna sebagai pelajaran untuk hari ini. Dalam sebuah artikel bertahun 1853, Marx membahas seorang penguasa besar Moskow dariq abad ke-15 yang dianggap telah menyatukan Rusia dan meletakkan pondasi bagi kekuasaannya yang otokratik. Marx menyatakan: “Orang cukup mengganti deretan nama dan tanggal ini sehingga jelas bahwa kebijakan Ivan III […], dan kebijakan Tsar Rusia sekarang tidak hanya serupa tetapi juga identik.” Namun, pada tahun berikutnya, ketika Marx berseberangan dengan kaum demokrat liberal yang mengusung koalisi anti-Rusia, ia menulis: “Keliru ketika perang melawan Rusia digambarkan sebagai pertempuran antara kebebasan dan despotisme. Bahkan seandainya gambaran itu benar, kebebasan untuk sementara waktu diwakili oleh seorang Bonaparte, seluruh misi yang dipikul perang ini adalah pelestarian … Traktat Wina—perjanjian-perjanjian yang membatalkan kebebasan dan kemerdekaan bangsa-bangsa.” Jika kita mengganti Bonaparte dengan Amerika Serikat dan Traktat Wina dengan NATO, amatan Marx seakan ditulis untuk hari ini.

Keraguan politik atau kekaburan teori tak terlihat dalam pemikiran mereka yang menentang nasionalisme Rusia dan Ukraina serta ekspansi NATO. Dalam beberapa pekan terakhir, sejumlah ahli memberikan penjelasan tentang akar konflik Rusia-Ukraina (tanpa sama sekali mengurangi bobot kebrutalan invasi Rusia); posisi mereka yang mengusung kebijakan untuk tidak berpihak pada kubu-kubu yang bertikai adalah jalan paling efektif untuk mengakhiri perang sesegera mungkin dan memastikan agar jumlah korban jiwa tak bertambah. Ini bukan soal berperilaku bak “jiwa-jiwa molek” yang mabuk idealisme abstrak, yang menurut Hegel tak mampu menghadapi realitas penuh kontradiksi di dunia nyata. Sebaliknya: pokok dari pendekatan ini adalah memberikan basis kenyataan kepada satu-satunya penangkal sejati perang agar tidak merembet ke mana-mana. Di sisi lain, seruan rekrutmen serdadu untuk perang terus bergema. Demikian pula suara-suara yang menekankan bahwa Eropa wajib menyuplai senjata dan amunisi yang dibutuhkan untuk berperang (sikap ini misalnya diambil oleh Perwakilan Tinggi Urusan Luar Negeri dan Kebijakan Keamanan Uni Eropa). Namun, berbeda dengan posisi-posisi tersebut, yang perlu terus digencarkan adalah diplomasi berlandaskan dua tuntutan pokok yang tak bisa ditawar—de-eskalasi konflik dan netralitas Ukraina yang merdeka.

Meskipun dukungan untuk NATO meningkat karena invasi Rusia, diperlukan kerja keras untuk memastikan agar publik tidak memandang NATO—mesin perang terbesar dan paling agresif di dunia—sebagai solusi untuk masalah-masalah keamanan global. NATO harus diekspos sebagai organisasi berbahaya lagi tidak efektif, sebagai organisasib yang telah menjerumuskan dunia ke dalam ketegangan-ketegangan yang bisa melahirkan perang, sebagai akibat dari upayanya untuk melancarkan ekspansi dan dominasi tatanan dunia unipolar.

Dalam Sosialisme dan Perang, Lenin berpendapat bahwa kaum Marxis berbeda dari pasifis dan anarkis karena mereka “menilai perlunya mempelajari setiap perang secara historis (dari sudut pandang materialisme dialektis Marx) dan secara terpisah.” Selanjutnya ia menegaskan: “Terlepas dari semua kengerian, kekejaman, kesulitan dan penderitaan yang niscaya mengiringi semua perang, ada banyak perang dalam sejarah yang berwatak progresif, yaitu yang menguntungkan perkembangan umat manusia.” Jika benar demikian yang terjadi di masa lalu, sulit rasanya menegaskan pernyataan tersebut dalam konteks masyarakat hari ini, ketika senjata pemusnah massal terus menyebar. Jarang sekali perang—yang tidak semestinya dirancukan dengan revolusi—membuahkan dampak demokratisasi sebagaimana diharapkan oleh para teoritikus sosialisme. Perang memang sering terbukti menjadi cara terburuk untuk melakukan revolusi, baik karena harga nyawa yang harus dibayar maupun karena penghancuran kekuatan produktif yang ditimbulkannya. Pelajaran ini juga tidak boleh dilupakan oleh kaum kiri moderat.

Bagi kaum kiri, perang tidak boleh menjadi—mengutip Clausewitz—“kelanjutan politik dengan cara lain.” Kenyataannya, perang hanya akan memperjelas kegagalan politik. Jika kaum kiri ingin kembali hegemonik dan menunjukkan bahwa dirinya mampu menggali dan menafsirkan sejarahnya untuk tugas-tugas hari ini, mereka perlu menulis “anti-militerisme” dan “Katakan tidak untuk perang!” di spanduk-spanduk.

Categories
Book chapter

Preface

1. Which Marx?
The return to Marx following the economic crisis of 2008 has been distinct from the renewed interest in his critique of economics. Many authors, in a whole series of newspapers, journals, books and academic volumes, have observed how indispensable Marx’s analysis has proved to be for an understanding of the contradictions and destructive mechanisms of capitalism. In the last few years, however, there has also been a reconsideration of Marx as a political figure and theorist.

The publication of previously unknown manuscripts in the German MEGA2 edition, along with innovative interpretations of his work, have opened up new research horizons and demonstrated more clearly than in the past his capacity to examine the contradictions of capitalist society on a global scale and in spheres beyond the conflict between capital and labour. It is no exaggeration to say that, of the great classics of political, economic and philosophical thought, Marx is the one whose profile has changed the most in the opening decades of the twenty-first century.

As it is well known, Capital remained unfinished because of the grinding poverty in which Marx lived for two decades and because of his constant ill health connected to daily worries. But Capital was not the only project that remained incomplete. Marx’s merciless self-criticism increased the difficulties of more than one of his undertakings and the large amount of time that he spent on many projects he wanted to publish was due to the extreme rigor to which he subjected all his thinking. When Marx was young, he was known among his university friends for his meticulousness. There are stories that depict him as somebody who refused ‘to write a sentence if he was unable to prove it in ten different ways’. This is why the most prolific young scholar in the Hegelian Left still published less than many of the others. Marx’s belief that his information was insufficient, and his judgements immature, prevented him from publishing writings that remained in the form of outlines or fragments. But this is also why his notes are extremely useful and should be considered an integral part of his oeuvre. Many of his ceaseless labours had extraordinary theoretical consequences for the future.

This does not mean that his incomplete texts can be given the same weight of those that were published. One should distinguish five types of writings: published works, their preparatory manuscripts, journalistic articles, letters, and notebooks of excerpts. But distinctions must also be made within these categories. Some of Marx’s published texts should not be regarded as his final word on the issues at hand. For example, the Manifesto of the Communist Party was considered by Friedrich Engels and Marx as a historical document from their youth and not as the definitive text in which their main political conceptions were stated. Or it must be kept in mind that political propaganda writings and scientific writings are often not combinable. These kinds of errors are very frequent in the secondary literature on Marx. Not to mention the absence of the chronological dimension in many reconstructions of his thought.

The texts from the 1840s cannot be quoted indiscriminately alongside those from the 1860s and 1870s, since they do not carry equal weight of scientific knowledge and political experience. Some manuscripts were written by Marx only for himself, while others were actual preparatory materials for books to be published. Some were revised and often updated by Marx, while others were abandoned by him without the possibility of updating them (in this category there is Capital, Volume III). Some journalistic articles contain considerations that can be considered as a completion of Marx’s works. Others, however, were written quickly in order to raise money to pay the rent. Some letters include Marx’s authentic views on the issues discussed. Others contain only a softened version, because they were addressed to people outside Marx’s circle, with whom it was sometimes necessary to express himself diplomatically. Finally, there are the more than 200 notebooks containing summaries (and sometimes commentaries) of all the most important books read by Marx during the long-time span from 1838 to 1882. They are essential for an understanding of the genesis of his theory and of those elements he was unable to develop as he would have wished.

2. New Profiles of a Classic Who Has Still A Lot To Say
Recent research has refuted the various approaches that reduce Marx’s conception of communist society to superior development of the productive forces. In particular, it has shown the importance he attached to the ecological question: on repeated occasions, he denounced the fact that expansion of the capitalist mode of production increases not only the theft of workers’ labour but also the pillage of natural resources. Another question in which Marx took a close interest was migration. He showed that the forced movement of labour generated by capitalism was a major component of bourgeois exploitation and that the key to fighting this was class solidarity among workers, regardless of their origins or any distinction between local and imported labour.

Furthermore, Marx undertook thorough investigations of societies outside Europe and expressed himself unambiguously against the ravages of colonialism. These considerations are all too obvious to anyone who has read Marx, despite the skepticism nowadays fashionable in certain academic quarters.

The first and preeminent key to understand the wider variety of geographical interests in Marx’s research, during the last decade of his life, lies in his plan to provide a more ample account of the dynamics of the capitalist mode of production on a global scale. England had been the main field of observation of Capital, Volume I; after its publication, he wanted to expand the socio-economic investigations for the two volumes of Capital that remained to be written. It was for this reason that he decided to learn Russian in 1870 and was then constantly demanding books and statistics on Russia and the United States of America. He believed that the analysis of the economic transformations of these countries would have been very useful for an understanding of the possible forms in which capitalism may develop in different periods and contexts. This crucial element is underestimated in the secondary literature on the – nowadays trendy – subject ‘Marx and Eurocentrism’.

Another key question for Marx’s research into non-European societies was whether capitalism was a necessary prerequisite for the birth of communist society and at which level it had to develop internationally. The more pronounced multilinear conception, that Marx assumed in his final years, led him to look more attentively at the historical specificities and unevenness of economic and political development in different countries and social contexts. Marx became highly skeptical about the transfer of interpretive categories between completely different historical and geographical contexts and, as he wrote, also realized that ‘events of striking similarity, taking place in different historical contexts, lead to totally disparate results’. This approach certainly increased the difficulties he faced in the already bumpy course of completing the unfinished volumes of Capital and contributed to the slow acceptance that his major work would remain incomplete. But it certainly opened up new revolutionary hopes.

Marx went deeply into many other issues which, though often underestimated, or even ignored, are acquiring crucial importance for the political agenda of our times. Among these are individual freedom in the economic and political sphere, gender emancipation, the critique of nationalism, and forms of collective ownership not controlled by the state. Thus, thirty years after the fall of the Berlin wall, it has become possible to read a Marx very unlike the dogmatic, economistic and Eurocentric theorist who was paraded around for so long. One can find in Marx’s massive literary bequest several statements suggesting that the development of the productive forces is leading to dissolution of the capitalist mode of production. But it would be wrong to attribute to him any idea that the advent of socialism is a historical inevitability. Indeed, for Marx the possibility of transforming society depended on the working class and its capacity, through struggle, to bring about social upheavals that led to the birth of an alternative economic and political system.

3. Alternative to Capitalism
Across Europe, North America, and many other regions of the world, economic and political instability is now a persistent feature of contemporary social life. Globalization, financial crises, the ascendance of ecological issues, and the recent global pandemic, are just a few of the shocks and strains producing the tensions and contradictions of our time. For the first time since the end of the Cold War, there is a growing global consensus about the need to rethink the dominant organizing logic of contemporary society and develop new economic and political solutions.

In contrast to the equation of communism with dictatorship of the proletariat, which many of the real world socialisms espoused in their propaganda, it is necessary to look again at Marx’s reflections on communist society. He once defined it as ‘an association of free individuals’. If communism aims to be a higher form of society, it must promote the conditions for ‘the full and free development of every individual’.

In Capital, Marx revealed the mendacious character of bourgeois ideology. Capitalism is not an organization of society in which human beings, protected by impartial legal norms capable of guaranteeing justice and equity, enjoy true freedom and live in an accomplished democracy. In reality, they are degraded into mere objects, whose primary function is to produce commodities and profit for others.

To overturn this state of affairs, it is not enough to modify the distribution of consumption goods. What is needed is radical change at the level of the productive assets of society: ‘the producers can be free only when they are in possession of the means of production’. The socialist model that Marx had in mind did not allow for a state of general poverty but looked to the achievement of greater collective wealth and greater satisfaction of needs.

This collective volume presents a Marx in many ways different from the one familiar from the dominant currents of twentieth-century socialism. Its dual aim is to reopen for discussion, in a critical and innovative manner, the classical themes of Marx’s thought, and to develop a deeper analysis of certain questions to which relatively little attention has been paid until now. Today, of course, the Left cannot simply redefine its politics around what Marx wrote more than a century ago. But nor should it commit the error of forgetting the clarity of his analyses or fail to use the critical weapons he offered for fresh thinking about an alternative society to capitalism.

Bibliography
Enzensberger, Hans Magnus (ed.) (1973), Gespräche mit Marx und Engels, Frankfurt: Suhrkamp.
Marx, Karl (1976), Capital, Volume I, London: Penguin.
(1989), ‘Letter to Otechestvennye Zapiski’, MECW, vol. 24, pp. 196–202.
(1989), ‘Preamble to the Programme of the French Workers Party’, MECW, vol. 24, pp. 340¬–1.
Musto, Marcello (ed.) (2012), Marx for Today, New York: Routledge.
(2019), ‘Introduction: The Unfinished Critique of Capital’, in: Marcello Musto (ed.), Marx’s Capital after 150 Years: Critique and Alternative to Capitalism, London: Routledge, pp. 1–35.
(2020), ‘New Profiles of Marx After the Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA²)’, Contemporary Sociology, vol. 49, n. 4: 407–19.
(2020), The Last Years of Karl Marx, 1881–1883: An Intellectual Biography, Stanford: Stanford University Press.
(ed.) (2020), The Marx Revival: Key Concepts and New Interpretations, Cambridge: Cambridge University Press.
Saito, Kohei (2017), Karl Marx’s Ecosocialism: Capital, Nature, and the Unfinished Critique of Political Economy, New York: Monthly Review Press.

Categories
Journalism

Khái niệm Cộng Sản của Marx

I. Các lý thuyết phê phán của những người theo chủ nghĩa xã hội sơ khai
Sau cuộc Cách mạng Pháp, nhiều lý thuyết bắt đầu lan truyền ở châu Âu nhằm tìm cách đáp ứng các yêu cầu về công bằng xã hội chưa được Cách mạng Pháp giải đáp và để điều chỉnh sự mất cân bằng kinh tế nghiêm trọng do sự lan rộng của cuộc cách mạng công nghiệp. Những thành tựu dân chủ sau khi chiếm được ngục Bastille đã giáng một đòn quyết định vào tầng lớp quý tộc, nhưng họ hầu như không thay đổi sự bất bình đẳng về tài sản giữa tầng lớp bình dân và tầng lớp thống trị. Sự suy tàn của chế độ quân chủ và sự thành lập của nền cộng hòa không đủ để giảm đói nghèo ở Pháp.

Đây là bối cảnh mà các lý thuyết ‘phê phán-không tưởng’ về chủ nghĩa xã hội [1], như Marx và Engels đã định nghĩa chúng trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848), nổi lên. Họ coi những lý thuyết đó là ‘không tưởng’ vì hai lý do: thứ nhất, những người theo chủ nghĩa không tưởng [2], chống lại trật tự xã hội hiện có theo những cách khác nhau và những lý thuyết của họ có chứa những gì họ tin là ‘những yếu tố có giá trị nhất cho sự khai sáng của giai cấp công nhân’ [3]; và thứ hai, họ tuyên bố rằng một hình thức tổ chức xã hội thay thế có thể đạt được đơn giản thông qua việc xác định lý thuyết các ý tưởng và nguyên tắc mới, hơn là thông qua cuộc đấu tranh cụ thể của giai cấp công nhân. Theo Marx và Engels, những người tiền nhiệm xã hội chủ nghĩa đã tin rằng

Hành động lịch sử phải nhường bước cho hành động sáng tạo cá nhân của họ, lịch sử đã tạo ra những điều kiện giải phóng cho những người vĩ đại, và việc tổ chức giai cấp tự phát dần dần của giai cấp vô sản thành một tổ chức xã hội do những “nhà phát minh” này đặc biệt xây dựng. Trong mắt họ, lịch sử tương lai quyết định bản thân nó vào việc tuyên truyền và việc thực hiện các kế hoạch xã hội trên thực tế. [4]

Trong văn bản chính trị được đọc nhiều nhất trong lịch sử nhân loại, Marx và Engels cũng đặt vấn đề với nhiều hình thức chủ nghĩa xã hội khác trong cả quá khứ và hiện tại, phân nhóm chúng dưới các tiêu đề ‘phong kiến’, ‘tiểu tư sản’, ‘tư sản’ hoặc – trong chê bai thì có ‘cụm từ triết học’ – “chủ nghĩa xã hội ‘Đức [5]’. Nói chung, các lý thuyết này có thể liên quan đến nhau theo nguyện vọng ‘khôi phục các phương tiện sản xuất và trao đổi cũ, cùng với chúng là các quan hệ tài sản cũ và xã hội cũ’, hoặc theo một nỗ lực ‘thu hẹp các phương tiện sản xuất hiện đại và trao đổi trong khuôn khổ của các quan hệ tài sản cũ ‘mà chúng đã bị phá vỡ. Vì lý do này, Marx đã nhìn thấy trong những quan niệm này một hình thức chủ nghĩa xã hội vừa ‘phản động vừa không tưởng”. [6]

Thuật ngữ ‘không tưởng’, trái ngược với chủ nghĩa xã hội ‘khoa học’, thường được sử dụng một cách sai lệch và có chủ ý miệt thị. Trên thực tế, các ‘chủ nghĩa xã hội không tưởng’ đã tranh cãi về tổ chức xã hội của thời đại mà họ đang sống, đóng góp thông qua các bài viết và hành động của họ vào việc phê phán các quan hệ kinh tế hiện có. [7] Marx có sự tôn trọng đáng kể đối với những người tiền nhiệm [8] của mình: ông nhấn mạnh khoảng cách rất lớn ngăn cách Saint-Simon (1760-1825) với những người phiên dịch thô thiển của ông; [9] và, trong khi ông coi một số ý tưởng của Charles Fourier (1771-1858) là những ‘bản phác thảo hài hước’ [10] ngông cuồng, ông đã thấy ‘công lao to lớn’ trong việc nhận ra rằng mục đích chuyển đổi đối với lao động là không chỉ vượt qua phương thức phân phối hiện có mà còn ‘phương thức sản xuất’ [11]. Trong các lý thuyết của Owen, ông thấy nhiều yếu tố đáng được quan tâm và dự đoán tương lai. Trong Tiền lương, Giá cả và Lợi nhuận (1865), ông lưu ý rằng vào đầu thế kỷ 19, trong Quan sát về ảnh hưởng của hệ thống sản xuất (1815), Owen đã ‘tuyên bố giới hạn chung của ngày làm việc là bước chuẩn bị đầu tiên trong công cuộc giải phóng giai cấp công nhân ‘, [12] ngoài ra ông cũng lập luận ủng hộ hợp tác sản xuất.

Tuy nhiên, trong khi công nhận ảnh hưởng tích cực của Saint-Simon, Fourier và Owen đối với phong trào công nhân non trẻ, đánh giá chung của Marx về ý tưởng của họ là tiêu cực. Ông nghĩ rằng họ hy vọng giải quyết các vấn đề xã hội của thời đại bằng những tưởng tượng viển vông, và ông chỉ trích họ nặng nề vì đã dành nhiều thời gian cho các lý thuyết không liên quan về việc xây dựng ‘lâu đài trên không’.[13]

Marx không chỉ phản đối những đề xuất mà ông cho là sai hoặc không thực tế. Trên hết, ông phản đối ý tưởng rằng sự thay đổi xã hội có thể xảy ra thông qua các mô hình siêu lịch sử tiên nghiệm lấy cảm hứng từ các giới luật giáo điều. Chủ nghĩa đạo đức của những người xã hội chủ nghĩa đầu tiên cũng bị chỉ trích. [14] Trong cuốn “Bản cáo chung về chủ nghĩa lập trường và vô chính phủ của Bakunin” (1874-75), ông đã chỉ trích ‘chủ nghĩa xã hội không tưởng’ với việc tìm cách ‘nuôi dưỡng những ảo tưởng mới cho người dân thay vì các cuộc điều tra khoa học về phong trào xã hội do chính người dân tạo ra’.[15] Theo quan điểm của ông, các điều kiện cho cuộc cách mạng không thể du nhập từ bên ngoài.

II. Bình đẳng, Hệ thống lý thuyết và xã hội tương lai: Lỗi của người đi trước
Sau năm 1789, nhiều nhà lý thuyết đã cạnh tranh với nhau trong việc vạch ra một trật tự xã hội mới và công bằng hơn, và những thay đổi chính trị cơ bản xảy ra khi Chế độ Ancien kết thúc. Một trong những lập trường được ủng hộ nhất cho rằng mọi tệ nạn của xã hội sẽ chấm dứt ngay sau khi một hệ thống chính phủ dựa trên sự bình đẳng tuyệt đối giữa tất cả các thành phần của nó được thiết lập.

Đây là ý tưởng sơ khai, và trên nhiều khía cạnh độc tài, chủ nghĩa cộng sản là nguyên tắc chỉ đạo trong Thuyết Âm Mưu về bình đẳng được phát triển vào năm 1796 nhằm lật đổ nhà cầm quyền của Pháp. Trong Tuyên ngôn về Bình đẳng (1795), Sylvain Maréchal (1750-1803) đã lập luận rằng “vì tất cả đều có những khả năng giống nhau và cùng mong muốn” [16] , nên có “sự giáo dục giống nhau [và] sự nuôi dưỡng như nhau” cho tất cả mọi người. “Tại sao,” ông hỏi, “khẩu phần tương tự và chất lượng thực phẩm giống nhau không đủ cho mỗi người theo ý muốn của họ?” Nhân vật hàng đầu trong thuyết âm mưu năm 1796, François-Noël Babeuf (1760-1797), đã đưa ra lời đề nghị về ‘nguyên tắc bình đẳng vĩ đại’ sẽ mở rộng đáng kể ‘vòng tròn nhân loại’ để ‘biên giới, rào cản hải quan và chính quyền xấu xa’ sẽ ‘dần biến mất’. [17]

Tầm nhìn về một xã hội dựa trên sự bình đẳng chặt chẽ trong kinh tế tái hiện trong tác phẩm cộng sản Pháp vào giai đoạn sau Cách mạng tháng 7 năm 1830. Trong The Voyage to Icaria (1840), một bản tuyên ngôn chính trị được viết dưới dạng tiểu thuyết, Étienne Cabet ( 1788-1856) mô tả một cộng đồng kiểu mẫu, trong đó sẽ không còn ‘tài sản, tiền bạc, hay mua bán’ nữa, và con người sẽ ‘bình đẳng về mọi thứ’ [18] . Ở ‘miền đất hứa thứ hai’ [19] này, luật pháp sẽ điều chỉnh hầu hết mọi khía cạnh của cuộc sống: ‘mọi ngôi nhà [sẽ có] bốn tầng” [20] và ‘mọi người [sẽ được] ăn mặc giống nhau”.[21]

Các mối quan hệ về bình đẳng nghiêm ngặt cũng được định hình trước trong tác phẩm của Théodore Dézamy (1808-1871). Trong Bộ luật cộng đồng (1842), ông nói về một thế giới “được chia thành các xã, bình đẳng, hợp pháp và đoàn kết nhất có thể”, trong đó sẽ có “một bếp duy nhất” và “một ký túc xá chung” cho tất cả trẻ em. Toàn bộ công dân sẽ sống như “một gia đình trong một hộ gia đình duy nhất”.[22]

Những quan điểm tương tự với những quan điểm lưu hành ở Pháp cũng bắt nguồn từ Đức. Trong Nhân loại vẫn như vậy (1838), Wilhelm Weitling (1808-1871) đã thấy trước rằng việc xóa bỏ tài sản tư nhân sẽ tự động chấm dứt chủ nghĩa vị kỷ, thứ mà ông đơn giản coi là nguyên nhân chính của mọi vấn đề xã hội. Trong mắt ông, ‘cộng đồng hàng hóa’ sẽ là ‘phương tiện cứu chuộc nhân loại, biến trái đất thành địa đàng’ và ngay lập tức mang lại ‘sự dồi dào khổng lồ’. [23]

Tất cả những nhà tư tưởng đưa ra tầm nhìn đó đều mắc phải cùng một lỗi kép: họ cho rằng việc áp dụng một mô hình xã hội mới dựa trên sự bình đẳng nghiêm ngặt có thể là giải pháp cho mọi vấn đề của xã hội; và họ tự thuyết phục mình, bất chấp mọi quy luật kinh tế, rằng tất cả những gì cần thiết để đạt được điều đó là áp đặt các biện pháp nhất định từ bề trên, mà ảnh hưởng của chúng sau này sẽ không bị thay đổi theo tiến trình của nền kinh tế.

Cùng với tư tưởng bình đẳng ngây thơ này, dựa trên sự đảm bảo rằng mọi sự chênh lệch xã hội giữa con người với nhau có thể được xóa bỏ một cách dễ dàng, là một niềm tin khác cũng lan rộng không kém trong giới xã hội chủ nghĩa sơ khai: nhiều người tin rằng về mặt lý thuyết là đủ để thiết lập một hệ thống tổ chức xã hội tốt hơn theo trật tự để thay đổi thế giới. Do đó, nhiều dự án cải cách đã được xây dựng chi tiết đến từng phút, đưa ra các luận điểm của các tác giả về việc tái cấu trúc xã hội. Trong mắt họ, việc ưu tiên chính là tìm ra công thức chính xác, mà sau khi tim được, người dân sẽ sẵn sàng chấp nhận như một vấn đề thông thường và dần dần thực hiện trên thực tế.

Saint-Simon là một trong những người bám vào niềm tin này. Năm 1819, ông viết trên tạp chí L’Organisateur (Người tổ chức) định kỳ: ‘Hệ thống cũ sẽ ngừng hoạt động khi các ý tưởng về cách thay thế các thể chế hiện tại bằng các thể chế khác […] đã được làm rõ đầy đủ, tổng hợp và hài hòa, và khi chúng đã được sự đồng tình của dư luận. [24] ”Tuy nhiên, những quan điểm của Saint-Simon về xã hội của tương lai thật đáng ngạc nhiên, và giải trừ sự mơ hồ của họ. Trong Tân Cơ đốc giáo chưa hoàn thành (1824), ông nói rằng ‘căn bệnh chính trị của thời đại’ – thứ gây ra ‘đau khổ cho tất cả những người lao động có ích cho xã hội’ và cho phép ‘những người có chủ quyền hấp thụ một phần lớn tiền lương của người nghèo’ – phụ thuộc vào ‘cảm giác của chủ nghĩa vị kỷ’. Vì điều này đã trở thành “thống trị trong mọi tầng lớp và mọi cá nhân”,[25] ông đã hướng tới sự ra đời của một tổ chức xã hội mới dựa trên một nguyên tắc chỉ đạo duy nhất: “tất cả nam giới phải cư xử với nhau như anh em”.[26]

Fourier tuyên bố rằng sự tồn tại của con người dựa trên các quy luật phổ quát, một khi được kích hoạt, sẽ đảm bảo niềm vui và sự thích thú trên khắp trái đất. Trong Lý thuyết về Bốn chuyển động (1808), ông đặt ra điều mà ông không ngần ngại gọi là ‘khám phá quan trọng nhất [trong số] tất cả các công trình khoa học được thực hiện kể từ khi loài người bắt đầu “.[27] Fourier phản đối những người ủng hộ “hệ thống thương mại” và duy trì rằng xã hội sẽ chỉ được tự do khi tất cả mọi người quay trở lại là chính họ.[28] Lỗi chính của chế độ chính trị ở thời đại của ông là sự đàn áp của bản chất con người.[29]

Bên cạnh chủ nghĩa quân bình cấp tiến và nhiệm vụ tìm kiếm mô hình xã hội tốt nhất có thể, yếu tố cuối cùng phổ biến đối với nhiều nhà xã hội chủ nghĩa thời kỳ đầu là sự cống hiến của họ trong việc thúc đẩy sự ra đời của các cộng đồng nhỏ thay thế. Đối với những người tổ chức chúng, việc giải phóng các xã này khỏi sự bất bình đẳng kinh tế đang tồn tại vào thời điểm đó sẽ tạo động lực quyết định cho việc truyền bá các nguyên tắc xã hội chủ nghĩa và giúp dễ dàng có lợi cho họ hơn.

Trong Thế giới Công nghiệp và Xã hội Mới (1829), Fourier đã hình dung ra một cấu trúc cộng đồng mới, trong đó các làng sẽ được ‘thay thế bằng các phalang công nghiệp với khoảng 1800 người mỗi người'[30]. có thể tận hưởng tất cả các dịch vụ họ cần. Theo phương pháp do Fourier phát minh ra, con người sẽ ‘bay bổng từ khoái cảm này đến khoái cảm khác và tránh thái quá’; họ sẽ có những khoảng thời gian ngắn về việc làm, ‘tối đa là hai giờ’, để mỗi người có thể thực hiện ‘bảy đến tám loại công việc hấp dẫn trong ngày’.[31]

Việc tìm kiếm những cách thức tổ chức xã hội tốt hơn cũng thúc đẩy Owen, người mà trong suốt cuộc đời của mình, đã sáng lập ra những thử nghiệm quan trọng về sự hợp tác của người lao động. Đầu tiên tại New Lanark, Scotland từ 1800 đến 1825, sau đó tại New Harmony ở Mỹ từ 1826 đến 1828, ông đã cố gắng chứng minh trong thực tế cách thức để nhận ra một trật tự xã hội công bằng hơn. Tuy nhiên, trong Cuốn sách về thế giới đạo đức mới (1836-1844), Owen đề xuất phân chia xã hội thành tám giai cấp, giai cấp cuối cùng ‘sẽ bao gồm những người từ bốn mươi đến sáu mươi’, ai sẽ là người có ‘quyết định cuối cùng. ‘. Những gì ông dự đoán, khá ngây thơ, là trong hệ thống dân chủ địa chất này, tất cả mọi người sẽ có thể và sẵn sàng đảm nhận vai trò xứng đáng của mình trong việc quản lý xã hội ‘không có tranh chấp, chia sẻ công bằng, đầy đủ của chính phủ xã hội’.[32]

Năm 1849 Cabet cũng thành lập một thuộc địa ở Mỹ, tại Nauvoo, Illinois, nhưng chủ nghĩa độc đoán của ông đã làm nảy sinh nhiều mâu thuẫn nội bộ. Trong luật của ‘Hiến pháp Icaria’, ông đề xuất như một điều kiện để ra đời cộng đồng rằng, ‘để tăng tất cả các triển vọng thành công’, ông nên được bổ nhiệm làm ‘Giám đốc duy nhất và tuyệt đối trong thời hạn mười năm, với khả năng điều hành nó trên cơ sở học thuyết và ý tưởng của mình ‘.[33]

Các thí nghiệm của những người theo chủ nghĩa xã hội sơ khai – cho dù là các phalansvey đáng yêu hay các hợp tác xã lẻ tẻ hay các thuộc địa cộng sản lập dị – đều tỏ ra thiếu sót đến mức không thể xem xét nghiêm túc việc triển khai chúng trên quy mô lớn hơn. Họ liên quan đến một số lượng lớn người lao động và thường rất hạn chế sự tham gia của tập thể vào các quyết định về chính sách. Hơn nữa, nhiều nhà cách mạng (đặc biệt là những người không nói tiếng Anh), những người đã dành nỗ lực của mình để xây dựng những cộng đồng như vậy đã không hiểu được những thay đổi cơ bản trong sản xuất đang diễn ra ở thời đại của họ. Nhiều người trong số những người theo chủ nghĩa xã hội ban đầu đã không nhận thấy mối liên hệ giữa sự phát triển của chủ nghĩa tư bản và tiềm năng tiến bộ xã hội của giai cấp công nhân. Sự tiến bộ đó phụ thuộc vào khả năng của người lao động trong việc chiếm đoạt của cải mà họ tạo ra trong phương thức sản xuất mới.[34]

III. Ở đâu và tại sao Marx viết về chủ nghĩa cộng sản
Marx tự đặt cho mình một nhiệm vụ hoàn toàn khác với nhiệm vụ của những người xã hội chủ nghĩa trước đó; ưu tiên tuyệt đối của ông là “tiết lộ quy luật kinh tế vận hành của xã hội hiện đại” [35]. Mục đích của ông là phát triển một sự phê phán toàn diện đối với phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, phương thức này sẽ phục vụ cho giai cấp vô sản, chủ thể cách mạng chính, trong việc lật đổ hệ thống kinh tế – xã hội hiện có.

Hơn nữa, không muốn tạo ra một tôn giáo mới, Marx đã hạn chế quảng bá một ý tưởng mà ông coi là vô nghĩa về mặt lý thuyết và phản tác dụng về mặt chính trị: một mô hình xã hội cộng sản phổ quát. Vì lý do này, trong ‘Postface to the Second Edition’ (1873) của Capital, Tập I (1867), ông đã nói rõ rằng ông không quan tâm đến việc “viết công thức nấu ăn cho các nhà hàng trong tương lai” [36]. Ông cũng nêu ý nghĩa của ông về khẳng định nổi tiếng này trong ‘Những ghi chú bên lề về Wagner’ (1879-80), trong đó, để đáp lại những lời chỉ trích từ nhà kinh tế học người Đức Adolph Wagner (1835-1917), ông đã khẳng định một cách rõ ràng rằng ông đã ” không bao giờ thiết lập một ‘hệ thống xã hội chủ nghĩa’.[37]

Marx đã tuyên bố tương tự trong các bài viết về chính trị của mình. Trong Nội chiến ở Pháp (1871), ông viết về Công xã Paris, cuộc cướp chính quyền đầu tiên của các giai cấp dưới quyền: “Giai cấp công nhân không mong đợi phép lạ từ Công xã. Họ không cần những điều không tưởng sẵn sàng để đưa ra bởi một sắc lệnh của nhân dân. ”Đúng hơn, việc giải phóng giai cấp vô sản phải“ trải qua những cuộc đấu tranh lâu dài, qua một loạt các quá trình lịch sử, hoàn cảnh và con người biến đổi ”. Mục đích không phải là “hiện thực hóa lý tưởng” mà là “thiết lập các yếu tố tự do của xã hội mới mà chính xã hội tư sản đang sụp đổ cũ đang thai nghén”.[38]

Cuối cùng, Marx cũng nói điều tương tự trong thư từ của mình với các nhà lãnh đạo của phong trào công nhân châu Âu. Ví dụ, vào năm 1881, khi Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919), đại diện hàng đầu của Liên đoàn Dân chủ-Xã hội ở Hà Lan, hỏi ông rằng một chính phủ cách mạng sẽ phải thực hiện những biện pháp gì sau khi nắm quyền để thiết lập một xã hội xã hội chủ nghĩa. , Marx trả lời rằng ông luôn coi những câu hỏi như vậy là ‘ngụy biện’ thay vì lập luận rằng “nên làm gì … vào bất kỳ thời điểm cụ thể nào, tất nhiên, hoàn toàn và hoàn toàn phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử thực tế mà hành động được thực hiện.’ Ông cho rằng không thể ‘giải một phương trình không chứa các yếu tố trong nghiệm của nó theo nghĩa của nó’; “Một học thuyết và về sự cần thiết dự đoán lớn về chương trình hành động của một cuộc cách mạng trong tương lai chỉ phục vụ cho việc phân tâm khỏi cuộc đấu tranh hiện tại.” [39]

Tuy nhiên, trái ngược với những gì nhiều nhà phê bình đã tuyên bố sai, Marx đã phát triển, ở cả dạng đã xuất bản và chưa xuất bản, một số cuộc thảo luận về xã hội cộng sản xuất hiện trong ba loại văn bản. Thứ nhất, có những ý kiến ​​mà Marx phê phán những ý tưởng mà ông coi là sai lầm về mặt lý thuyết và có thể gây hiểu lầm cho các nhà xã hội chủ nghĩa cùng thời với ông. Một số phần của Bản thảo Kinh tế và Triết học năm 1844 và Hệ tư tưởng Đức; chương “Văn học xã hội chủ nghĩa và cộng sản” trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản; những lời phê phán của Pierre-Joseph Proudhon trong Grundrisse, Văn bản và Đóng góp cho Phê phán Kinh tế Chính trị; các văn bản của đầu những năm 1870 chống lại chủ nghĩa vô chính phủ; và luận án phê phán Ferdinand Lassalle (1825-1864) trong Phê phán cương lĩnh Gotha (1875). Về vấn đề này, cần bổ sung những nhận xét phê phấn về Proudhon, Lassalle và thành phần vô chính phủ của Hiệp hội những người đàn ông làm việc quốc tế rải rác trong toàn bộ thư từ rộng lớn của Marx.

Loại văn bản thứ hai là các tác phẩm dân quân và tuyên truyền chính trị viết cho các tổ chức của giai cấp công nhân. Trong đó, Marx cố gắng cung cấp những chỉ dẫn cụ thể hơn về xã hội mà họ đang đấu tranh và những công cụ cần thiết để xây dựng nó. Nhóm này bao gồm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, các nghị quyết, báo cáo và trụ sở của Hiệp hội Nam giới Công nhân Quốc tế – bao gồm Giá trị, Giá cả và Lợi nhuận và Cuộc nội chiến ở Pháp – và nhiều bài báo khác nhau, bài diễn thuyết công khai, bài phát biểu, thư gửi các chiến binh, và các tài liệu ngắn khác như Cương Lĩnh tối thiểu của Đảng Công nhân Pháp.

Nhóm văn bản thứ ba và cuối cùng, xoay quanh chủ nghĩa tư bản, bao gồm các cuộc thảo luận dài nhất và chi tiết nhất của Marx về các đặc điểm của xã hội cộng sản. Các chương quan trọng của Tư bản và nhiều bản thảo chuẩn bị, đặc biệt là cuốn Grundrisse có giá trị cao, chứa đựng một số ý tưởng nổi bật nhất của ông về chủ nghĩa xã hội. Chính những quan sát phê phán của ông về các khía cạnh của phương thức sản xuất hiện tại đã gợi nên những suy tư về xã hội cộng sản, và không phải ngẫu nhiên mà trong một số trường hợp, các trang liên tiếp trong tác phẩm của ông xen kẽ giữa hai chủ đề này. [40]

Một nghiên cứu kỹ lưỡng về các cuộc thảo luận của Marx về chủ nghĩa cộng sản cho phép chúng ta phân biệt quan niệm của chính ông với quan niệm về các thể chế thế kỷ 20, những người tuyên bố hành động nhân danh mình, đã gây ra một loạt tội ác và tàn bạo. Bằng cách này, có thể tái định vị dự án chính trị của Marx trong chân trời tương ứng với nó: cuộc đấu tranh để giải phóng cái mà Saint-Simon gọi là ‘giai cấp nghèo nhất và đông đảo nhất’.[41]

Các ghi chú của Marx về chủ nghĩa cộng sản không nên được coi là một mô hình để được tuân theo một cách giáo điều [42], vẫn ít được coi là các giải pháp được áp dụng bừa bãi ở nhiều thời điểm và địa điểm khác nhau. Tuy nhiên, những bản phác thảo này đã tạo thành một kho tàng lý thuyết vô giá, vẫn còn hữu ích cho việc phê phán chủ nghĩa tư bản cho đến ngày nay.

IV. Các giới hạn của các công thức ban đầu
Trái ngược với những tuyên bố của một loại hình tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lê-nin nhất định, các lý thuyết của Marx không phải là kết quả của một số trí tuệ bẩm sinh mà là một quá trình dài sàng lọc về khái niệm và chính trị. Việc nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế học và nhiều ngành khác, cùng với việc quan sát các sự kiện lịch sử thực tế, đặc biệt là Công xã Paris, có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự phát triển tư tưởng của ông về xã hội cộng sản.

Một số tác phẩm ban đầu của Marx – nhiều tác phẩm mà ông chưa bao giờ hoàn thành hoặc xuất bản – thường được coi là tổng hợp những ý tưởng [43] quan trọng nhất của ông một cách đáng ngạc nhiên, nhưng trên thực tế, chúng thể hiện tất cả những giới hạn trong quan niệm ban đầu của ông về xã hội hậu tư bản.

Trong Bản thảo Kinh tế và Triết học năm 1844, Marx đã viết về những vấn đề này bằng những thuật ngữ rất trừu tượng, vì ông chưa thể mở rộng nghiên cứu kinh tế và có ít kinh nghiệm chính trị vào thời điểm đó. Ở một số điểm, ông mô tả ‘chủ nghĩa cộng sản’ là ‘sự phủ định của phủ định’, như một ‘thời điểm của phép biện chứng Hegel’: ‘biểu hiện tích cực của tư hữu bị thủ tiêu. [44] Tuy nhiên, ở những người khác, lấy cảm hứng từ Ludwig Feuerbach (1804-1872), ông đã viết rằng:

chủ nghĩa cộng sản, với tư cách là chủ nghĩa tự nhiên phát triển đầy đủ, tương đương với chủ nghĩa nhân văn, và chủ nghĩa nhân văn đã phát triển đầy đủ tương đương với chủ nghĩa tự nhiên; nó là giải pháp thực sự của xung đột giữa con người và tự nhiên và giữa con người với con người – giải quyết thực sự của xung đột giữa tồn tại và bản chất, giữa khách thể hóa và tự xác nhận, giữa tự do và tất yếu, giữa cá nhân và giống loài. [45]

Nhiều đoạn khác nhau trong Bản thảo Kinh tế và Triết học năm 1844 bị ảnh hưởng bởi ma trận thần học của triết học lịch sử của Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831): ví dụ, lập luận rằng ‘toàn bộ chuyển động của lịch sử [đã] là nguồn gốc hành động thực tế của chủ nghĩa cộng sản’; hoặc chủ nghĩa cộng sản là ‘câu đố của lịch sử đã được giải quyết’, mà ‘ nó tự biết mình là giải pháp này’.[46]

Tương tự, cuốn Tư tưởng Đức, mà Marx viết cùng với Engels và dự định đưa vào các văn bản của các tác giả khác [47], chứa một câu trích dẫn nổi tiếng đã gây ra sự nhầm lẫn lớn giữa các nhà chú giải về tác phẩm của Marx. Trên một trang còn dang dở, chúng ta đọc thấy rằng trong khi trong xã hội tư bản, với sự phân công lao động, mỗi con người ‘có một lĩnh vực hoạt động riêng, độc quyền’, trong xã hội cộng sản:

Xã hội quy định sản xuất chung và do đó, tôi có thể làm việc này hôm nay và ngày mai khác, buổi sáng đi săn, buổi chiều đánh cá, buổi tối chăn nuôi gia súc, tự phê phán bản thân sau bữa tối, chỉ cần tôi có trí óc, không cần từng trở thành thợ săn, ngư dân, người chăn cừu hoặc nhà phê bình.[48]

Nhiều tác giả, cả những người theo chủ nghĩa Marx và những người chống lại chủ nghĩa Marx, đã vô tình tin rằng đây là đặc điểm chính của xã hội cộng sản đối với Marx – một quan điểm mà họ có thể chấp nhận vì họ không quen thuộc với Tư bản và các văn bản chính trị quan trọng khác nhau. Mặc dù có rất nhiều phân tích và thảo luận liên quan đến bản thảo năm 1845-46, họ không nhận ra rằng đoạn văn này là sự cải biên ý tưởng cũ – và khá nổi tiếng – của Charles Fourier [49], được Engels tiếp thu nhưng bị Marx bác bỏ [50].

Bất chấp những hạn chế rõ ràng này, Hệ tư tưởng Đức đại diện cho sự tiến bộ không thể khuất phục trong các Bản thảo Kinh tế và Triết học năm 1844. Trong khi phần sau được mang đến bởi chủ nghĩa duy tâm của Cánh tả Hegel – nhóm mà ông đã tham gia cho đến năm 1842 – và không có bất kỳ cuộc thảo luận chính trị cụ thể nào. , người trước đây vẫn duy trì rằng ‘chỉ có thể đạt được giải phóng thực sự trong thế giới thực và bằng phương tiện thực tế’. Do đó, chủ nghĩa cộng sản không nên được coi là “một trạng thái cần được thiết lập, một lý tưởng mà hiện thực sẽ phải tự điều chỉnh, [mà là] phong trào thực sự xóa bỏ tình trạng hiện tại của sự vật” [51].

Trong cuốn Tư tưởng Đức, Marx cũng đã vẽ một bức phác thảo đầu tiên về nền kinh tế của xã hội tương lai. Trong khi các cuộc cách mạng trước chỉ tạo ra ‘sự phân phối lao động mới cho những người khác'[52],

Chủ nghĩa cộng sản khác với tất cả các phong trào trước đây ở chỗ, nó đảo lộn cơ sở của tất cả các quan hệ sản xuất và giao hợp trước đó, và lần đầu tiên chủ nghĩa cộng sản coi tất cả các tiền đề tiến hóa tự nhiên một cách có ý thức là những sáng tạo của những người hiện có cho đến nay, tước bỏ đặc tính tự nhiên của họ và khuất phục sức mạnh của những cá nhân đoàn kết. Do đó, tổ chức của nó về bản chất là kinh tế, là sản xuất vật chất của những điều kiện của sự thống nhất này.[53]

Marx cũng tuyên bố rằng ‘theo kinh nghiệm, chủ nghĩa cộng sản chỉ có thể thực hiện được khi hành động của các dân tộc thống trị“ cùng một lúc ”và đồng thời”. Theo quan điểm của ông, điều này đã giả định cả “sự phát triển chung của các lực lượng sản xuất” và “sự giao thoa giữa thế giới gắn bó chung”[54]. Hơn nữa, lần đầu tiên Marx đối mặt với một chủ đề chính trị cơ bản mà ông sẽ đề cập lại trong tương lai: sự ra đời của chủ nghĩa cộng sản như sự kết thúc của chế độ chuyên chế giai cấp. Vì cuộc cách mạng sẽ ‘xóa bỏ chế độ cai trị của tất cả các giai cấp với chính các giai cấp, bởi vì nó được thực hiện bởi giai cấp không còn được coi là một giai cấp trong xã hội, vốn không được thừa nhận là một giai cấp, và tự nó là biểu hiện của giải tán các giai cấp, các dân tộc ‘.[55]

Marx tiếp tục cùng với Engels phát triển những suy ngẫm của ông về xã hội hậu tư bản trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản. Trong văn bản này, với sự phân tích sâu sắc về những thay đổi do chủ nghĩa tư bản gây ra, vượt lên trên nền văn học xã hội chủ nghĩa thô sơ vào thời điểm đó, những điểm thú vị nhất về chủ nghĩa cộng sản liên quan đến quan hệ tài sản Marx nhận thấy rằng sự biến đổi triệt để của họ “hoàn toàn không phải là một đặc điểm riêng biệt của chủ nghĩa cộng sản”, vì các phương thức sản xuất mới khác trong lịch sử cũng đã mang lại điều đó. Đối với Marx, đối lập với tất cả những tuyên bố tuyên truyền rằng những người cộng sản sẽ ngăn cản việc chiếm đoạt thành quả lao động của cá nhân, “đặc điểm phân biệt của chủ nghĩa cộng sản” là “không phải là bãi bỏ tài sản nói chung, mà là bãi bỏ tài sản tư sản”, [56] “quyền lực chiếm đoạt sản phẩm của xã hội […] để khuất phục sức lao động của người khác”[57]. Trong mắt ông, ‘lý thuyết về những người cộng sản’ có thể được tóm gọn trong một câu: ‘xóa bỏ tư hữu’.[58]

Trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Marx cũng đề xuất danh sách mười tiêu chuẩn sơ bộ cần đạt được ở các nền kinh tế tiên tiến nhất sau khi chinh phục quyền lực. Chúng bao gồm “bãi bỏ tài sản trên đất và áp dụng tất cả các tiền thuê đất cho các mục đích công cộng”; [59] tập trung tín dụng vào tay nhà nước, thông qua ngân hàng quốc gia […]; sự tập trung của các phương tiện giao thông và vận tải trong tay của nhà nước […]; giáo dục miễn phí cho tất cả trẻ em trong các trường công lập ‘, nhưng cũng’ xóa bỏ mọi quyền thừa kế ‘, một biện pháp Saint-Simonian mà sau này Marx kiên quyết bác bỏ [60]

Như trong trường hợp các bản thảo được viết từ năm 1844 đến năm 1846, sẽ là sai lầm nếu coi các biện pháp được liệt kê trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản – được soạn thảo khi Marx mới ba mươi tuổi – là tầm nhìn hoàn chỉnh của ông về xã hội hậu tư bản.[61] Sự trưởng thành hoàn toàn về tư tưởng của ông sẽ đòi hỏi nhiều năm học tập và kinh nghiệm chính trị nữa.

V. Chủ nghĩa cộng sản với tư cách là Hiệp hội Tự do
Trong Tư bản, Tập I, Marx lập luận rằng chủ nghĩa tư bản là một phương thức sản xuất xã hội ‘được xác định về mặt lịch sử'[62], trong đó sản phẩm lao động được biến đổi thành hàng hóa, với kết quả là các cá nhân chỉ có giá trị với tư cách là người sản xuất, và sự tồn tại của con người bị khuất phục trước hành vi của ‘sản xuất hàng hóa’.[63] Do đó, “quá trình sản xuất” có “quyền làm chủ đối với con người, thay vì bị kiểm soát bởi anh ta”. [64] Tư Bản “chẳng quan tâm gì đến tuổi thọ của sức lao động” và không coi trọng việc cải thiện điều kiện sống của giai cấp vô sản. Tư bản ‘đạt được mục tiêu này bằng cách rút ngắn tuổi thọ của sức lao động, giống như cách một người nông dân tham lam cướp thêm sản phẩm từ đất bằng cách cướp đi độ màu mỡ của nó”.[65]

Trong cuốn Grundrisse, Marx nhắc lại rằng trong chủ nghĩa tư bản, ‘vì mục đích của lao động không phải là sản phẩm cụ thể [có liên hệ] với nhu cầu cụ thể của cá nhân, mà là tiền bạc […], nên sự siêng năng của cá nhân không có giới hạn.[66] Trong một xã hội như vậy, ‘toàn bộ thời gian của một cá nhân được coi là thời gian lao động, và do đó anh ta bị biến chất thành một người lao động đơn thuần, bị tập hợp dưới sức lao động.[67] Tuy nhiên, hệ tư tưởng tư sản thể hiện điều này như thể cá nhân được hưởng tự do nhiều hơn và được bảo vệ bởi các quy phạm pháp luật công bằng có khả năng đảm bảo công lý và bình đẳng.. Nghịch lý thay, mặc dù thực tế là nền kinh tế đã phát triển đến mức có thể cho phép toàn xã hội sống trong điều kiện tốt hơn trước đây, ‘máy móc phát triển nhất hiện nay lại buộc người lao động phải làm việc trong thời gian dài hơn so với những người ở thời dã man, hoặc thời gian dài hơn trước kia khi người lao động sử dụng những dụng cụ đơn giản nhất, thô sơ nhất’ [68].

Ngược lại, tầm nhìn của Marx về chủ nghĩa cộng sản là về ‘một hiệp hội các cá nhân tự do [ein Verein freier Menschen], làm việc với các phương tiện sản xuất chung, và sử dụng nhiều hình thức sức lao động khác nhau của họ với sự tự nhận thức đầy đủ như một lực lượng lao động xã hội [69] . ”Các định nghĩa tương tự cũng có trong nhiều tác phẩm của Marx. Trong Grundrisse, ông viết rằng xã hội hậu tư bản chủ nghĩa sẽ dựa trên “sản xuất tập thể [gemeinschaftliche Produktion]”. [70]

Trong Bản thảo kinh tế năm 1863-1867, ông đã nói về việc ‘chuyển từ phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa sang phương thức sản xuất lao động liên kết [Produktionsweise der assoziierten Arbeit]’ [71]. Và trong Phê phán cương lĩnh Gotha, ông đã định nghĩa tổ chức xã hội ‘dựa trên quyền sở hữu chung về tư liệu sản xuất’ là ‘xã hội hợp tác [genossenschaftliche Gesellschaft]’.[72]

Trong Tư bản, Tập I, Marx giải thích rằng ‘nguyên tắc cai trị’ của ‘hình thức xã hội cao hơn’ này sẽ là ‘sự phát triển đầy đủ và tự do của mọi cá nhân’[73]. Trong Nội chiến ở Pháp, ông bày tỏ sự tán thành của mình đối với các biện pháp do Cộng sản thực hiện, điều này đã ‘khẳng định rõ ràng xu hướng của một chính phủ của nhân dân do nhân dân’[74]. Nói chính xác hơn, khi đánh giá về những cải cách chính trị của Công xã Paris, ông khẳng định rằng “Chính phủ tập trung cũ ở các tỉnh cũng phải nhường chỗ cho chính quyền tự trị của những người sản xuất”[75]. Câu nói này tái diễn trong ‘Cương lĩnh của Chủ nghĩa lập trường và Vô Chính phủ của Bakunin’, nơi ông duy trì rằng sự thay đổi xã hội triệt để sẽ ‘bắt đầu bằng sự tự trị của cộng đồng’[76]. Do đó, ý tưởng của Marx về xã hội là phản đề của các hệ thống độc tài toàn trị xuất hiện dưới danh nghĩa của ông trong thế kỷ XX. Các bài viết của ông hữu ích cho sự hiểu biết không chỉ về cách thức hoạt động của chủ nghĩa tư bản mà còn về sự thất bại của các kinh nghiệm xã hội chủ nghĩa cho đến ngày nay.

Khi đề cập đến cái gọi là cạnh tranh tự do, hay vị trí dường như ngang nhau của người lao động và nhà tư bản trên thị trường trong xã hội tư sản, Marx tuyên bố rằng thực tế hoàn toàn khác với quyền tự do của con người được các nhà biện hộ cho chủ nghĩa tư bản đề cao. Hệ thống này đặt ra một trở ngại rất lớn đối với nền dân chủ, và ông đã chứng tỏ rõ hơn bất cứ ai khác rằng người lao động không nhận được một thứ tương đương cho những gì họ sản xuất ra.[77] Trong Grundrisse, ông giải thích rằng những gì được trình bày như một sự “trao đổi các sản phẩm tương đương”, trên thực tế, là sự chiếm đoạt của người lao động “thời gian lao động mà không cần trao đổi”; mối quan hệ trao đổi “hoàn toàn biến mất”, hoặc nó trở thành một “mối quan hệ đơn thuần”[78]. Mối quan hệ giữa những người được “thực hiện chỉ vì tư lợi”. Sự ‘đụng độ giữa các cá nhân’ này đã được coi là ‘hình thức tồn tại tuyệt đối của cá nhân tự do trong lĩnh vực sản xuất và trao đổi’. Nhưng đối với Marx, “không có gì có thể xa rời sự thật”, vì “trong cạnh tranh tự do, vốn là Tư Bản được tự do chứ không phải các cá nhân”[79]. Trong Bản thảo kinh tế năm 1863-1867, ông đã tố cáo thực tế rằng ‘lao động thặng dư ban đầu được nhà tư bản bỏ túi, nhân danh xã hội,’ – lao động thặng dư là ‘cơ sở của thời gian tự do của xã hội’ và do đây, ‘cơ sở vật chất của toàn bộ sự phát triển của nó và của nền văn minh nói chung’. [80] Và trong Tư bản, tập I, ông đã chỉ ra rằng sự giàu có của giai cấp tư sản chỉ có thể “bằng cách chuyển toàn bộ thời gian sống của quần chúng thành thời gian lao động”.[81]

Trong cuốn Grundrisse, Marx nhận xét rằng trong chủ nghĩa tư bản, “các cá nhân bị phụ thuộc vào nền sản xuất xã hội”, cái “tồn tại bên ngoài họ như số phận của họ”[82]. Điều này chỉ xảy ra thông qua việc phân bổ giá trị trao đổi được quy cho các sản phẩm mà việc mua và bán diễn ra sau đó. [83] Hơn nữa, “tất cả các quyền lực xã hội của sản xuất” – bao gồm các khám phá khoa học, có vẻ như là “xa lạ và bên ngoài” đối với người lao động – đều do tư bản tạo ra. Chính sự liên kết của những người lao động, tại các địa điểm và trong quá trình sản xuất, được “vận hành bằng Tư Bản” và do đó “chỉ mang tính hình thức”. Việc sử dụng hàng hoá do người lao động tạo ra “không phải qua trung gian trao đổi giữa những người lao động[84] hoặc sản phẩm lao động độc lập lẫn nhau”, mà là “bởi hoàn cảnh sản xuất xã hội mà cá nhân đó thực hiện hoạt động của mình”. Marx giải thích hoạt động[85] sản xuất trong nhà máy ‘chỉ liên quan đến sản phẩm của lao động chứ không phải bản thân lao động’, [86] vì nó ‘bị giới hạn trong một địa điểm làm việc chung dưới sự chỉ đạo của người giám sát, quy trình, kỷ luật cao hơn, tính nhất quán và sự phụ thuộc vào tư bản tự có trong sản xuất ‘.[87]

Ngược lại, trong xã hội cộng sản, sản xuất sẽ là “xã hội trực tiếp”, “con đẻ của hiệp hội phân phối sức lao động trong chính nó”. Nó sẽ được quản lý bởi các cá nhân như là “của cải chung” của họ.[88] ‘Tính xã hội của sản xuất’ (gesellschaftliche Charakter der Produktion) sẽ ‘ngay từ đầu làm cho sản phẩm trở thành một sản phẩm chung; đặc tính liên kết của nó sẽ là “giả định trước” và “lao động của cá nhân […] ngay từ đầu được coi là lao động xã hội”.[89] Như Marx đã nhấn mạnh trong Phê phán cương lĩnh Gotha, trong xã hội hậu tư bản chủ nghĩa, ‘lao động cá nhân không còn tồn tại theo kiểu gián tiếp mà trực tiếp như một bộ phận cấu thành của tổng lao động.’ [90] Ngoài ra, người lao động sẽ có thể tạo điều kiện cho sự biến mất của ‘sự nô dịch của cá nhân phục tùng sự phân công lao động’.[91]

Trong Tư bản, tập I, Marx nhấn mạnh rằng trong xã hội tư sản, “người lao động tồn tại vì quá trình sản xuất, chứ không phải quá trình sản xuất vì người lao động”.[92] Hơn nữa, song song với bóc lột người lao động, còn phát triển bóc lột môi trường. Trái ngược với những cách giải thích làm giảm quan niệm của Marx về xã hội cộng sản thành sự phát triển đơn thuần của lực lượng sản xuất, ông tỏ ra rất quan tâm đến cái mà ngày nay chúng ta gọi là câu hỏi sinh thái.[93] Ông đã nhiều lần tố cáo sự thật rằng ‘tất cả những gì trong nền nông nghiệp tư bản chủ nghĩa đều là một tiến bộ của nghệ thuật, không chỉ cướp công mà cướp đất’. Điều này đe dọa cả hai “nguồn gốc của mọi của cải – đất và người lao động”.[94]

Trong chủ nghĩa cộng sản, các điều kiện sẽ được tạo ra cho một hình thức “hợp tác có kế hoạch”, qua đó người lao động “cởi bỏ những gông cùm của cá nhân mình và phát triển khả năng của giống loài”. [95] Trong Tư bản, Tập II, Marx chỉ ra rằng xã hội khi đó sẽ ở vào tình thế phải ‘tính toán trước lượng lao động, tư liệu sản xuất và phương tiện sinh hoạt mà nó có thể chi tiêu mà không bị phân tán’, không giống như trong chủ nghĩa tư bản ‘nơi bất kỳ loại hình xã hội nào tính hợp lý tự khẳng định bản thân nó chỉ xảy ra sau đó ”và“ những xáo trộn lớn có thể và phải xảy ra liên tục ”. [96] Trong một số đoạn của Tư bản, Tập III, Marx cũng đã làm rõ những điểm khác biệt giữa phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa và phương thức sản xuất dựa trên thị trường, nhìn thấy trước sự ra đời của một xã hội “được tổ chức như một hiệp hội có ý thức”. [97] “Chỉ ở nơi sản xuất chịu sự kiểm soát thực tế, xác định trước của xã hội thì xã hội mới thiết lập mối quan hệ giữa khối lượng thời gian lao động xã hội được áp dụng để sản xuất các mặt hàng xác định và khối lượng xã hội muốn được thỏa mãn bởi những mặt hàng này”.[98]

Cuối cùng, trong những ghi chú bên lề của ông trên Thuyết về kinh tế chính trị của Adolf Wagner, Marx nói rõ rằng trong xã hội cộng sản, ‘lĩnh vực [khối lượng] sản xuất’ sẽ phải được ‘điều tiết một cách hợp lý’.[99] Điều này cũng sẽ giúp loại bỏ sự lãng phí do ‘hệ thống cạnh tranh vô chính phủ’, thông qua các cuộc khủng hoảng cơ cấu lặp đi lặp lại, không chỉ liên quan đến ‘sự lãng phí quá mức nhất đối với sức lao động và tư liệu sản xuất xã hội’ [100] mà còn không có khả năng giải quyết những mâu thuẫn về cơ bản xuất phát từ việc ‘tư bản sử dụng máy móc’.[101]

VI. Sở hữu chung và thời gian tự do
Trái ngược với quan điểm của nhiều người theo chủ nghĩa xã hội cùng thời với Marx, việc phân phối lại hàng hóa tiêu dùng không đủ để đảo ngược tình trạng này. Cần phải có sự thay đổi từ gốc và nhánh đối với các tài sản sản xuất của xã hội. Vì vậy, trong Grundrisse, Marx đã lưu ý rằng “rời bỏ lao động làm công ăn lương và đồng thời xóa bỏ tư bản [là] một nhu cầu tự mâu thuẫn và tự phủ định”.[102] Điều cần thiết là “giải thể phương thức sản xuất và hình thức xã hội dựa trên giá trị trao đổi”[103]. Trong bài diễn văn được xuất bản với tiêu đề Giá trị, Giá cả và Lợi nhuận, ông kêu gọi người lao động ‘khắc trên biểu ngữ của họ’ chứ không phải ‘phương châm bảo thủ:’ Một ngày lương cho một ngày làm việc tốt! ‘[Nhưng] khẩu hiệu mang tính cách mạng: ” Bãi bỏ hệ thống tiền lương! ‘ ‘[104]

Hơn nữa, Phê phán cương lĩnh Gotha đưa ra quan điểm rằng trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, các điều kiện vật chất của sản xuất nằm trong tay những người không phải công nhân dưới hình thức sở hữu tư bản và đất đai, trong khi quần chúng chỉ là chủ sở hữu cá nhân. điều kiện của sản xuất, của sức lao động ‘.[105] Vì vậy, điều cốt yếu là phải lật lại các quan hệ tài sản ở cơ sở của phương thức sản xuất tư sản. Trong cuốn Grundrisse, Marx nhắc lại rằng ‘các quy luật về sở hữu tư nhân – tự do, bình đẳng, tài sản – tài sản do mình lao động và khả năng tự do định đoạt nó – bị đảo ngược thành sự vô dụng tài sản của người lao động và sự tha hóa sức lao động của anh ta, quan hệ với nó như tài sản của người nước ngoài và ngược lại ‘.[106] Và vào năm 1869, trong một báo cáo của Đại hội đồng Hiệp hội những người lao động quốc tế, ông khẳng định rằng “tài sản tư nhân trong tư liệu sản xuất” mang lại cho giai cấp tư sản “quyền sống mà không cần lao động dựa trên sức lao động của người khác”. [107] Ông lặp lại điểm này trong một văn bản chính trị ngắn khác, Lời mở đầu Chương trình của Đảng Công nhân Pháp, nói thêm rằng ‘những người sản xuất không thể được tự do trừ khi họ sở hữu tư liệu sản xuất’ và mục tiêu của cuộc đấu tranh vô sản phải là ‘sự trả lại tất cả các tư liệu sản xuất cho sở hữu tập thể’.[108]

Trong Tư bản, Tập III, Marx nhận xét rằng khi công nhân thiết lập phương thức sản xuất cộng sản, thì ‘tài sản riêng trên trái đất của các cá nhân riêng lẻ [sẽ] vô lý giống như tài sản riêng của một con người của một con người khác”. Ông hướng đến sự phê phán triệt để nhất của mình chống lại sự chiếm hữu mang tính hủy diệt vốn có trong chủ nghĩa tư bản, nhấn mạnh rằng ‘ngay cả một xã hội, một quốc gia, hoặc thậm chí tất cả các xã hội tồn tại đồng thời gộp lại, không phải là chủ sở hữu của trái đất “. Đối với Marx, con người ‘chỉ là những người sở hữu nó, những tài sản sử dụng của nó, và họ phải kế thừa nó [hành tinh] trong tình trạng được cải thiện để các thế hệ kế tục, giống như những người chủ gia đình tốt [boni patres Familyias]”.[109]

Một kiểu sở hữu khác về tư liệu sản xuất cũng sẽ làm thay đổi hoàn toàn thời gian sống của xã hội. Trong Tư bản, Tập I, Marx đã giải thích hoàn toàn rõ ràng lý do tại sao trong chủ nghĩa tư bản ‘việc rút ngắn ngày làm việc […] hoàn toàn không phải là mục đích nhằm vào, trong nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, khi lao động được tiết kiệm bằng cách tăng năng suất của nó'[110] . Thời gian mà tiến bộ của khoa học và công nghệ tạo ra cho cá nhân trên thực tế được chuyển hoá ngay thành giá trị thặng dư. Mục đích duy nhất của giai cấp thống trị là “rút ngắn thời gian lao động cần thiết để sản xuất một số lượng nhất định hàng hóa”. Mục đích duy nhất của nó trong việc phát triển lực lượng sản xuất là ‘rút ngắn phần ngày làm việc mà người lao động phải làm việc cho chính mình, và kéo dài […] phần còn lại […] trong đó anh ta được tự do làm việc không vì mục đích gì’. [111] Hệ thống này khác với chế độ nô lệ hoặc chế độ nô lệ do lãnh chúa phong kiến, vì ‘lao động thặng dư và lao động cần thiết được trộn lẫn với nhau’ [112] và làm cho thực tế bóc lột khó nhận thức hơn.

Trong Grundrisse, Marx đã chỉ ra rằng ‘thời gian rảnh rỗi cho một số ít’ chỉ có thể thực hiện được vì thời gian lao động thặng dư này của nhiều người. [113] Giai cấp tư sản chỉ bảo đảm tăng trưởng các khả năng vật chất và văn hóa của mình nhờ vào những hạn chế của giai cấp vô sản. Điều tương tự cũng xảy ra ở các nước tư bản tiên tiến nhất, gây thiệt hại cho những nước ở ngoại vi của hệ thống. Trong Bản thảo 1861-1863, Marx nhấn mạnh rằng ‘sự phát triển tự do’ của giai cấp thống trị là ‘dựa trên sự hạn chế của sự phát triển’ trong giai cấp công nhân ”; “Lao động thặng dư của công nhân” là “cơ sở tự nhiên của sự phát triển xã hội của bộ phận kia”. Thời gian lao động thặng dư của công nhân không chỉ là trụ cột nâng đỡ ‘điều kiện vật chất của cuộc sống’ cho giai cấp tư sản; nó cũng tạo ra các điều kiện cho ‘thời gian rảnh rỗi, phạm vi phát triển của [nó]”. Marx nói: “thời gian rảnh của một phần tương ứng với thời gian lao động của phần kia.”[114]

Ngược lại, xã hội cộng sản sẽ có đặc điểm chung là giảm thời gian lao động. Trong ‘Chỉ thị dành cho các đại biểu của Hội đồng chung lâm thời’, được soạn vào tháng 8 năm 1866, Marx đã viết một cách thẳng thắn: ‘Một điều kiện sơ bộ, nếu không có những nỗ lực cải thiện và giải phóng hơn nữa phải chứng tỏ sự thủ tiêu, là giới hạn của ngày làm việc. . ‘Nó không chỉ cần thiết’ để phục hồi sức khỏe và năng lượng thể chất của giai cấp công nhân ‘mà còn phải’ bảo đảm cho họ khả năng phát triển trí tuệ, giao lưu hòa đồng, hành động xã hội và chính trị ‘.[115] Tương tự, trong Tư bản, Tập I, trong khi lưu ý rằng ‘thời gian của người lao động cho giáo dục, cho sự phát triển trí tuệ, cho việc hoàn thành các chức năng xã hội, cho sự giao tiếp xã hội, cho sự vui chơi tự do của các bộ phận quan trọng của cơ thể và trí óc của họ’ được tính là thuần túy ‘ngu xuẩn’ trong mắt giai cấp tư bản, [116] Marx ngụ ý rằng đây sẽ là những yếu tố cơ bản của xã hội mới. Như ông đã nói trong cuốn sách Grundrisse, việc giảm bớt số giờ dành cho lao động – và không chỉ lao động để tạo ra giá trị thặng dư cho giai cấp tư bản – sẽ có lợi cho ‘sự phát triển nghệ thuật, khoa học, v.v. của các cá nhân, có thể thực hiện được vào thời điểm đó, do đó được tự do và các phương tiện được sản xuất cho tất cả. [117] ‘.

Trên cơ sở của những xác tín này, Marx đã xác định ‘nền kinh tế của thời gian [và] sự phân phối có kế hoạch về thời gian lao động trên các ngành sản xuất khác nhau’ là “quy luật kinh tế đầu tiên [của] nền sản xuất công xã”.[118] Trong Lý thuyết về giá trị thặng dư (1862-63), ông thậm chí còn làm rõ hơn rằng “của cải thực sự” không gì khác hơn là “thời gian dùng một lần”. Trong xã hội cộng sản, sự tự quản của người lao động sẽ đảm bảo rằng ‘lượng thời gian lớn hơn’ không bị hấp thụ vào lao động sản xuất trực tiếp mà […] sẵn sàng để hưởng thụ, để nhàn hạ, do đó có phạm vi hoạt động và phát triển tự do “.[119] Trong văn bản này, cũng vậy trong Grundrisse, Marx đã trích dẫn một tập sách nhỏ ẩn danh ngắn có tựa đề Nguồn gốc và biện pháp khắc phục những khó khăn quốc gia, được rút ra từ các Nguyên tắc Kinh tế Chính trị, trong một bức thư gửi Lord John Russell (1821), người có định nghĩa về hạnh phúc, ông chia sẻ đầy đủ: đó là, ‘Một quốc gia thực sự giàu có nếu một ngày làm việc là sáu giờ thay vì mười hai giờ. Sự giàu có không chỉ bằng thời gian lao động thặng dư ‘(của cải thực tế)’ mà là thời gian sử dụng một lần, ngoài thời gian được sử dụng trong sản xuất tức thời, cho mọi cá nhân và cho toàn xã hội. “[120] không phải tính phổ quát của nhu cầu, năng lực, sở thích, lực lượng sản xuất của cá nhân? […] [121] Đó là gì nếu không phải là sự bộc lộ tuyệt đối khả năng sáng tạo của con người? ”Vậy thì rõ ràng là mô hình xã hội chủ nghĩa trong suy nghĩ của Marx không liên quan đến tình trạng nghèo đói chung chung, mà là đạt được sự giàu có tập thể hơn.

VII. Vai trò của nhà nước, quyền và tự do của cá nhân
Trong xã hội cộng sản chủ nghĩa, cùng với những thay đổi mang tính biến đổi của nền kinh tế, vai trò của nhà nước và chức năng của chính trị cũng sẽ phải được xác định lại. Trong Nội chiến ở Pháp, Marx đã rất đau đớn khi giải thích rằng, sau khi chinh phục được quyền lực, giai cấp công nhân sẽ phải chiến đấu để ‘nhổ bỏ những nền tảng kinh tế mà dựa vào đó là sự tồn tại của các giai cấp, và do đó là sự thống trị của giai cấp.’ [122] “lao động được giải phóng, mọi người sẽ trở thành người lao động, và lao động sản xuất [sẽ] không còn là thuộc tính giai cấp.” nó cho những mục đích riêng của nó ‘được dùng để biểu thị, như Marx và Engels đã làm rõ trong tập sách Fictitious Splits in the International, rằng’ các chức năng của chính phủ [nên] trở thành các chức năng hành chính đơn giản “. [123] Và trong một công thức ngắn gọn trong Bản cáo bạch của ông về chủ nghĩa vô chính phủ của Bakunin, Marx đã nhấn mạnh rằng “việc phân bổ các chức năng chung [nên] trở thành một vấn đề thường xuyên không đòi hỏi sự thống trị”.[124] Điều này, trong chừng mực có thể, sẽ tránh được nguy cơ việc thực thi các nhiệm vụ chính trị tạo ra các động lực mới của sự thống trị và khuất phục.

Marx tin rằng, với sự phát triển của xã hội hiện đại, ‘quyền lực nhà nước [đã] ngày càng mang tính chất quyền lực quốc gia của giai cấp tư bản so với sức lao động, của một lực lượng công cộng được tổ chức để nô dịch xã hội, của một động cơ chuyên chế giai cấp”.[125] Ngược lại, trong chủ nghĩa cộng sản, những người lao động sẽ phải ngăn cản nhà nước trở thành một trở ngại cho sự giải phóng hoàn toàn. Cần phải ‘cắt cụt’ ‘các cơ quan đàn áp đơn thuần của quyền lực chính quyền cũ, [để giành lấy] các chức năng hợp pháp của họ khỏi một quyền lực đang chiếm đoạt ưu thế đối với bản thân xã hội và khôi phục [chúng] trở thành những tác nhân có trách nhiệm của xã hội”. [126] Trong Phê phán Cương lĩnh Gotha, Marx nhận xét rằng ‘tự do bao gồm việc chuyển đổi nhà nước từ một cơ quan chồng xã hội thành một cơ quan hoàn toàn phụ thuộc vào xã hội’, và khôn khéo nói thêm rằng ‘các hình thức nhà nước tự do hơn hoặc ít tự do hơn đến mức họ hạn chế ‘quyền tự do của nhà nước’.[127]

Trong cùng một văn bản, Marx nhấn mạnh yêu cầu rằng, trong xã hội cộng sản, các chính sách công phải ưu tiên cho việc ‘thỏa mãn nhu cầu tập thể’. Chi tiêu cho trường học, chăm sóc sức khỏe và các hàng hóa thông thường khác sẽ ‘tăng lên đáng kể so với xã hội ngày nay và tăng lên theo tỷ lệ khi xã hội mới phát triển”. [128] Giáo dục sẽ có tầm quan trọng hàng đầu và – như ông đã chỉ ra trong Cuộc nội chiến ở Pháp, đề cập đến mô hình được các Công xã áp dụng vào năm 1871 – ‘tất cả các cơ sở giáo dục [sẽ] được mở cho người dân một cách vô cớ và [.. .] xóa sạch mọi sự can thiệp của Giáo hội và Nhà nước ‘. Chỉ bằng cách này, văn hóa mới có thể “được tiếp cận với tất cả mọi người” và “bản thân khoa học mới được giải phóng khỏi những gông cùm mà thành kiến ​​giai cấp và lực lượng chính phủ đã áp đặt lên nó”. [129]

Không giống như xã hội tự do, nơi mà ‘quyền bình đẳng’ để lại nguyên vẹn những bất bình đẳng hiện có, trong xã hội cộng sản, ‘quyền sẽ phải là bất bình đẳng hơn là bình đẳng’. Sự thay đổi theo hướng này sẽ ghi nhận và bảo vệ các cá nhân trên cơ sở nhu cầu cụ thể của họ và mức độ khó khăn lớn hơn hoặc ít hơn trong điều kiện của họ, vì ‘họ sẽ không phải là những cá thể khác biệt nếu họ không bình đẳng’. Hơn nữa, có thể xác định được phần dịch vụ công bằng của mỗi người và của cải sẵn có. Xã hội hướng tới việc tuân theo nguyên tắc “Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”[130] đã có trước khi con đường phức tạp này.Tuy nhiên, kết quả cuối cùng không được đảm bảo bởi một số “số phận”(theo cách nói của Leopardi), là không thể thay đổi.

Marx gắn một giá trị cơ bản với tự do cá nhân, và chủ nghĩa cộng sản của ông hoàn toàn khác với việc san bằng các giai cấp mà những người tiền nhiệm khác nhau vạch ra hoặc theo đuổi bởi nhiều người cùng cấp với ông. Tuy nhiên, trong văn bản Urtext, ông chỉ ra ‘sự điên rồ của những người theo chủ nghĩa xã hội (đặc biệt là những người theo chủ nghĩa xã hội Pháp)’, coi ‘chủ nghĩa xã hội là sự hiện thực hóa các ý tưởng [tư sản], […] có mục đích để chứng minh sự trao đổi đó và giá trị trao đổi, v.v., ban đầu […] là một hệ thống tự do và bình đẳng của tất cả mọi người, nhưng [sau đó] bị biến thái bởi tiền [và] tư bản [131] “Ở Grundrisse, ông ấy coi đó là một sự ‘vô lý’ khi coi ‘tự do cạnh tranh với tư cách là sự phát triển cuối cùng của tự do con người ‘; nó tương đương với niềm tin rằng “sự cai trị của giai cấp tư sản là điểm cuối cùng của lịch sử thế giới”, mà ông đã mô tả một cách mỉa mai là “một tư tưởng dễ chịu cho người dân ngày trước”.[132]

Cũng theo cách đó, Marx phản đối tư tưởng tự do mà theo đó “sự phủ định của tự do cạnh tranh [tương đương với sự phủ định của tự do cá nhân và của nền sản xuất xã hội dựa trên tự do cá nhân”. Trong xã hội tư sản, khả năng ‘phát triển tự do’ duy nhất là ‘trên cơ sở hạn chế của sự thống trị của tư bản’. Nhưng ‘kiểu tự do cá nhân’ đó đồng thời là ‘sự thủ tiêu sâu rộng nhất mọi quyền tự do cá nhân và sự khuất phục hoàn toàn của cá nhân trước những điều kiện xã hội vốn mang hình thức quyền lực khách quan, thực sự của những đối tượng chế ngự […] độc lập với các cá nhân liên quan đến nhau. ‘[133]

Giải pháp thay thế cho sự tha hóa tư bản chỉ có thể đạt được nếu các giai cấp dưới đáy ý thức được tình trạng của họ như những nô lệ mới và bắt tay vào cuộc đấu tranh để biến đổi hoàn toàn thế giới mà họ bị bóc lột. Tuy nhiên, sự huy động và tham gia tích cực của họ vào quá trình này không thể dừng lại vào ngày sau cuộc chinh phục quyền lực. Nó sẽ phải tiếp tục, để ngăn chặn bất kỳ sự trôi dạt nào đối với loại chủ nghĩa xã hội nhà nước mà Marx luôn phản đối với sự kiên trì và xác tín cao nhất.

Năm 1868, trong một bức thư quan trọng gửi cho chủ tịch Hiệp hội Công nhân Đức, Marx giải thích rằng ở Đức, ‘nơi người lao động được quản lý một cách quan liêu từ thời thơ ấu trở đi, nơi mà anh ta tin tưởng vào quyền lực, vào những người đặt trên anh ta là tình yêu, là dạy anh ta tự mình bước đi, được chính giai cấp công nhân chinh phục. [134] ”Và ngay sau đó họ nói thêm rằng cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp công nhân“ không phải là cuộc đấu tranh giành đặc quyền và độc quyền giai cấp, mà là vì quyền bình đẳng và nghĩa vụ ”.[135]

Nhiều đảng phái và chế độ chính trị phát triển dưới danh nghĩa của Marx đã sử dụng khái niệm ‘chế độ chuyên chính của giai cấp vô sản’ [136] một cách công cụ, làm sai lệch tư tưởng của ông và đi khỏi đường hướng mà ông đã chỉ ra. Nhưng điều này không có nghĩa là chúng ta phải lặp lại lỗi lầm đó lần nữa.

 

Người dịch tiếng Anh: Patrick Camiller

Người dịch tiếng Việt: Sally Mju

 

Chú thích
[1] K. Marx and F. Engels, Manifesto of the Communist Party, MECW, vol. 6, p. 514.

[2] Thuật ngữ được sử dụng bởi những người khác trước Marx and Engels. See, for example, J.-A. Blanqui, History of Political Economy in Europe (New York: G.P. Putnam and Sons, 1885), pp. 520-33. L. Reybaud, Études sur les Réformateurs contemporains ou socialistes modernes: Saint-Simon, Charles Fourier, Robert Owen (Paris: Guillaumin, 1840), pp. 322-41, là người đầu tiên xếp ba tác giả này vào thể loại chủ nghĩa xã hội hiện đại. Văn bản của Reybaud được lưu truyền rộng rãi và giúp truyền bá ý tưởng rằng họ là “tổng thể của những nhà tư tưởng lập dị mà thời đại chúng ta đã từng chứng kiến”, p. vi.

[3] Marx and Engels, Manifesto of the Communist Party, p. 515.

[4] Ibid.

[5] Ibid., pp. 507-13.

[6] Ibid., p. 510.

[7] Ibid., p. 510.

[8] V. Geoghegan, Utopianism and Marxism (Berne: Peter Lang, 2008), pp. 23-38, Trong đó chỉ ra rằng ‘những người theo chủ nghĩa xã hội không tưởng đã coi mình như những nhà khoa học xã hội’, tr. 23. Về phần mình, phái chính thống chủ nghĩa Marx-Lenin đã sử dụng từ ngữ ‘không tưởng’ theo một nghĩa thuần túy là xúc phạm. Cf. the interesting criticism, partly directed at Marx himself, in Gregory Claeys, ‘Early Socialism in Intellectual History’, History of European Ideas 40 (7) (2014), trong đó tìm thấy trong các định nghĩa của “khoa học” và “chủ nghĩa xã hội khoa học” là một ví dụ về “chủ nghĩa chuyên chế nhận thức luận”, p. 896.

[9] See E. Hobsbawm, ‘Marx, Engels and Pre-Marxian Socialism’, Hobsbawm, E. (ed.), The History of Marxism. Volume One: Marxism in Marx’s Day (Bloomington: Indiana University Press, 1982), pp. 1-28.

[10] K. Marx and F. Engels, The German Ideology, MECW, vol. 5, pp. 493-510. Engels, người đã đánh giá cao Saint-Simon, trong Chủ nghĩa xã hội: Utopian và Khoa học đã đi xa đến mức khẳng định rằng “hầu như tất cả những ý tưởng của những người theo chủ nghĩa xã hội sau này không hoàn toàn là kinh tế đều được tìm thấy trong phôi thai”, MECW, vol. 25, p. 292.

[11] K. Marx, Capital, Volume I (London: Penguin, 1976), p. 403.

[12] K. Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, MECW, vol. 29, p. 97.

[13] K. Marx, Value, Price and Profit, MECW, vol. 20, p. 110.

[14] Marx and Engels, Manifesto of the Communist Party, p. 516.

[15] See D. Webb, Marx, Marxism and Utopia (Aldershot: Ashgate, 2000), p. 30.

[16] K. Marx, ‘Conspectus on Bakunin’s Statism and Anarchy’, MECW, vol. 24, p. 520.

[17] S. Maréchal, ‘Manifesto of the Equals or Equalitarians’, Philippe Buonarroti, Buonarroti’s History of Babeuf’s Conspiracy for Equality (London: H. Hetherington, 1836), p. 316.

[18] F. N. Babeuf, ‘Gracchus Babeuf à Charles Germain’, in C. Mazauric (ed.), Babeuf Textes Choisis (Paris: Éditions Sociales, 1965), p.192.

[19] E. Cabet, Travels in Icaria (Syracuse: Syracuse University Press, 2003), p. 81.

[20] Ibid., p. 4.

[21] Ibid., p. 54.

[22] Ibid., p. 49.

[23] T. Dézamy, ‘Laws of the Community’, P.E. Cocoran (ed.), Before Marx: Socialism and Communism in France, 1830-48 (London: TheMacMillan Presss Ltd., 1983), pp. 188-96.

[24] W. Weitling, Die Menschheit, wie sie ist und wie sie sein sollte (Bern: Jenni, 1845), p. 50.

de Saint-Simon, ‘L’organisateur: prospectus de l’auteur’, Œuvres complètes, vol. III (Paris: Presses Universitaires de France, 2012), p. 2115.
[25] C. H. de Saint-Simon, Nouveau christianisme, C. H. de Saint-Simon, Œuvres complètes, vol. IV (Paris: Presses Universitaires de France, 2012), p. 3222.

[26] Ibid., p. 3216.

[27] C. Fourier, The Theory of the Four Movements (Cambridge: Cambridge University Press, 1996), p. 4.

[28] Ibid., pp. 13-14.

[29] Điều này hoàn toàn trái ngược với lý thuyết được phát triển bởi Sigmund Freud, người, trong Văn minh và những bất mãn của nó – trong S. Freud, Toàn bộ Tác phẩm Tâm lý học, tập. 21 (London: Hogarth Press, 1964), trang 59-148 – lập luận rằng một tổ chức xã hội không đàn áp sẽ kéo theo một sự thụt lùi nguy hiểm so với trình độ văn minh đạt được trong các mối quan hệ của con người..

[30] C. Fourier, ‘Le nouveau monde industriel et sociétaire’, Œuvres complètes de Ch. Fourier, vol. VI (Paris: Éditions Anthropos, 1845), pp. 1-27.

[31] Ibid., pp. 67-9.

[32] R. Owen, The Book of the New Moral World (New York: G. Vale, 1845), p. 185.

[33] E. Cabet, Colonie icarienne aux États-Unis d’Amérique: sa constitution, ses lois, sa situation matérielle et morale après le premier semestre 1855 (New York: Burt Franklin,1971), p. 43.

[34] Theo R. Rosdolsky in The Making of Marx‘s ‘Capital’ (London: Pluto Press, 1977), những người theo chủ nghĩa xã hội lãng mạn, không giống như Marx, ‘hoàn toàn không có khả năng nắm bắt được’ tiến trình của lịch sử hiện đại ‘, tức là, sự cần thiết và tiến bộ lịch sử của trật tự xã hội tư sản mà họ chỉ trích, và thay vào đó, họ tự giam mình trong sự phủ nhận về mặt đạo đức đối với nó “, p. 422.

[35] K. Marx, ‘Preface to the First Edition’, Marx, Capital, Volume I, p. 92.

[36] Ibid., p. 99. Marx đưa ra quan điểm này khi trả lời một bài đánh giá về công trình của ông trên tạp chí La Philosophie Positive, trong đó nhà xã hội học người Comtean Eugène de Roberty (1843-1915) đã chỉ trích ông vì đã không chỉ ra ‘những điều kiện cần thiết để sản xuất lành mạnh và phân phối của cải một cách công bằng. ‘, see K. Marx, Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Erster Band, Hamburg 1872, MEGA², vol. II/6, pp. 1622-3. A partial translation of de Roberty’s review is contained in S. Moore, Marx on the Choice between Socialism and Communism (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1980), pp. 84-7, although Moore wrongly claimed that the purpose of Capital was ‘to find in the present the basis for predicting the future’, p. 86.

[37] K. Marx, ‘Marx’s Notes (1879-80) on Wagner’, in T. Carver (ed.), Texts on Method (Oxford: Basil Blackwell, 1975), pp. 182-3.

[38] K. Marx, The Civil War in France, MECW, vol. 22, p. 335.

[39] ‘K. Marx to F. Domela Nieuwenhuis, 22 February 1881’, MECW, vol. 46, p. 66. Thư từ với Engels là bằng chứng tốt nhất về tính nhất quán của ông trong vấn đề này. Trong suốt bốn mươi năm cộng tác, hai người bạn đã trao đổi quan điểm về mọi chủ đề có thể tưởng tượng được, nhưng Marx không dành ít thời gian nhất để thảo luận về cách tổ chức xã hội trong tương lai..

[40] Rosdolsky đã lập luận trong cuốn sách The Making of Marx’s Capital rằng mặc dù đúng là Marx bác bỏ ý tưởng ‘xây dựng các hệ thống xã hội chủ nghĩa hoàn chỉnh’, điều này không có nghĩa là Marx và Engels đã phát triển ‘không có quan niệm về trật tự kinh tế và xã hội xã hội chủ nghĩa (một quan điểm thường bị những kẻ cơ hội gán cho họ), hoặc họ chỉ đơn giản là để lại toàn bộ sự việc cho các cháu [của họ]. […] Ngược lại, những quan niệm như vậy đã đóng một phần trong hệ thống lý thuyết của Marx […]. Do đó, chúng tôi liên tục gặp các cuộc thảo luận và nhận xét trong Capital, và các công trình chuẩn bị cho nó, liên quan đến các vấn đề của một xã hội xã hội chủ nghĩa ‘, trang 413-14.[1] C. de Saint Simon and B.-P. Enfantin, ‘Religion Saint-Simonienne: Procès’, C. de Saint Simon and B.-P. Enfantin, Oeuvres de Saint-Simon & D’Enfantin, vol. XLVII (Paris: Leroux, 1878), p. 378. In other parts of their work, the two French proto-socialists use the expression ‘the poorest and most laborious class’. See, for example, idem, ‘Notre politique est religieuse’, ibid., vol. XLV, p. 28.

Một ví dụ của thể loại này là tuyển tập K. Marx, F. Engels và V.I.Lenin, Về xã hội cộng sản (Matxcova: Tiến bộ, 1974), trình bày các văn bản của ba tác giả như thể họ tạo thành một bản hợp nhất của Chúa Ba Ngôi của chủ nghĩa cộng sản. Cũng như trong nhiều bộ sưu tập khác thuộc loại này, sự hiện diện của Marx hoàn toàn nằm ngoài lề: ngay cả khi tên ông xuất hiện trên trang bìa, với tư cách là người bảo chứng tối cao cho đức tin ‘chủ nghĩa xã hội khoa học’, các trích đoạn thực tế từ các bài viết của ông (19 trang trong tổng số 157) ngắn hơn đáng kể so với của Engels và Lenin (1870-1924). Tất cả những gì chúng ta tìm thấy ở đây về Marx, nhà lý luận về xã hội cộng sản đến từ Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản và Phê phán Cương Lĩnh Gotha, cộng với chỉ nửa trang từ Gia Đình Thần Thánh và một vài dòng về chế độ độc tài của giai cấp vô sản trong bức thư ngày 5 tháng 3 năm 1852 cho Joseph Weydemeyer (1818-1866). Bức ảnh giống nhau trong tuyển tập lan tỏa do Nhà Cộng sản Phần Lan Otto Wille Kuusinen (1881-1964) biên tập, Những nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Marx-Lenin : Sách hướng dẫn (Matxcova: Nhà xuất bản Ngoại ngữ, 1963 [1960] – bản chỉnh sửa lần thứ 2). Trong Phần thứ năm, về chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản, Marx chỉ được trích dẫn 11 lần, so với 12 trích dẫn về công trình của Nikita Khrushchev (1894-1971) và các tài liệu của CPSU, và 50 trích dẫn từ các tác phẩm của Lenin.

Xem R. Aron, Những tưởng tượng của Marxismes. D’une Sainte Familyle à l’autre (Paris: Gallimard, 1970) chế nhạo ‘Những người theo chủ nghĩa Marxist ở Paris’, tr. 210, người đã ‘phụ Tư Bản vào các tác phẩm đầu tiên, đặc biệt là các bản thảo kinh tế-triết học năm 1844, sự mù mờ, không đầy đủ và mâu thuẫn của nó đã làm say mê người đọc’, tr. 177. Theo quan điểm của ông, các tác giả này đã không hiểu rằng ‘nếu Marx không có tham vọng và hy vọng tạo cơ sở cho sự ra đời của chủ nghĩa cộng sản với sự nghiêm túc của khoa học, thì ông đã không cần phải làm việc trong ba mươi năm về Tư bản (mà không quản lý để hoàn thành nó. ). Một vài trang và một vài tuần là đủ ‘, tr. 210. Xem thêm M. Musto, ‘The Myth of the Young Marx’ in the Interpretation of the Economic and Philosophic Manuscript of 1844 ’, Critique, 43 (2) (2015), pp. 233-60. Để biết mô tả về đặc điểm rời rạc của các Bản thảo Kinh tế và Triết học cũng như tính không đầy đủ của các luận văn có trong chúng, hãy xem M. Musto, Another Marx: Early Manuscripts to the International, London: Bloomsbury, 2018, trang 42-45.

[41] K. Marx, Economic and Philosophic Manuscripts of 1844, MECW, vol. 3, p. 294. D. Bensaid, ‘Politiques de Marx’, K. Marx and F. Engels, Inventer l’inconnu, textes et correspondances autour de la Commune (Paris: La Fabrique, 2008) affirmed that in its initial phase ‘Marx’s communism is philosophical’, p. 42.

Marx, Economic and Philosophic Manuscripts of 1844, MECW, vol. 3, p. 296.

[42] bid., p. 297.

[43] Về đặc điểm phức tạp của những bản thảo này và chi tiết về thành phần và quan hệ, hãy xem ấn bản gần đây K. Marx and F. Engels, Manuskripte und Drucke zur Deutschen Ideologie (1845-1847), MEGA², vol. I/5. Khoảng 17 bản thảo được in ở đó ở dạng rời rạc như bị các tác giả bỏ rơi, không có vẻ ngoài của một cuốn sách đã hoàn thành. Đối với một đánh giá quan trọng, trước khi xuất bản MEGA², tập. I / 5, của ấn bản được nhiều người chờ đợi này – và ủng hộ độ trung thực cao nhất so với bản gốc – see T. Carver and D. Blank, A Political History of the Editions of Marx and Engels’s ‘German Ideology Manuscripts’ (New York: Palgrave Macmillan, 2014), p. 142.

[44] K. Marx and F. Engels, The German Ideology, MECW, vol. 5, p. 47.

[45] See C. Fourier, Le nouveau monde industriel et sociétaire, C. Fourier, Oeuvres complètes, vol. 6, (Paris: Anthropos, 1966).

[46] Những từ duy nhất thuộc về Marx – ‘phê bình sau bữa ăn tối’, ‘phê bình phê bình’ và ‘hoặc nhà phê bình’ – thực sự thể hiện sự không đồng tình của ông với quan điểm lãng mạn, có khuynh hướng không tưởng của Engels. Chúng tôi biết ơn những công trình nghiên cứu ngữ văn nghiêm túc của W. Hiromatsu, người biên tập tác phẩm gồm hai tập với nhà phê bình bộ máy người Đức và Nhật: K. Marx và F. Engels, Die deutsche Ideologie (Tokyo: Kawade Shobo-Shinsha, 1974). Hai thập kỷ sau T. Carver viết rằng nghiên cứu này giúp chúng ta có thể biết ‘những từ nào được viết bằng tay của Engels, từ nào được viết trong tay của Marx, phần chèn nào có thể được chỉ định cho từng tác giả, và phần nào bị xóa’, The Postmodern Marx (Đại học Bang Pennsylvania Nhà xuất bản: University Park, 1998) tr. 104. Xem lại gần đây hơn T. Carver và D. Blank, Lịch sử chính trị về các ấn bản của “Bản thảo tư tưởng Đức” của Marx và Engels, (New York: Palgrave Macmillan, 2014), trang 139-40. Marx đang đề cập một cách mỉa mai vị trí của những người Hegel trẻ khác mà ông đã chế giễu và chỉ trích gay gắt vị trí của những người trẻ tuổi Hegel khác mà ông đã chế giễu và gay gắt trong một cuốn sách xuất bản vài tháng trước đó, The Holy Family, hay Phê phán có tính chất phê phán : Chống lại Bruno Bauer và Đồng Bọn. Theo Carver, “đoạn văn nổi tiếng về xã hội cộng sản trong cuốn Tư tưởng Đức bây giờ không thể được đọc như một đoàn tư tưởng liên tục được đồng ý giữa hai tác giả”. Trong một vài từ mà ông đóng góp, Marx đã ‘nghiêm khắc quở trách Engels vì đã đi lạc, có lẽ trong giây lát, khỏi công việc nghiêm túc trong việc cắt xén các ảo tưởng của những người theo chủ nghĩa xã hội Utopian’, sđd., Tr. 106. Tuy nhiên, những nội dung bên lề của Marx đã được các biên tập viên đầu thế kỷ XX tích hợp liền mạch vào văn bản ban đầu của Engels, do đó trở thành mô tả kinh điển về cách con người sẽ sống trong xã hội cộng sản ‘theo Marx’.[1] Marx and Engels, The German Ideology, pp. 38, 49.

[47] Ibid., p. 52.

[48] Ibid., p. 81.

[49] Ibid., p. 49.

[50] Ibid., p. 52.

[51] Marx and Engels, Manifesto of the Communist Party, p. 498.

[52] Ibid., p. 500.

[53] Ibid., p. 498.

[54] Ibid., p. 505. Bản dịch tiếng Anh mà S. Moore sản xuất năm 1888 với sự hợp tác của Engels, và là cơ sở cho ấn bản MECW, ám chỉ Staatsausgaben [chi tiêu nhà nước] của Đức là “chi tiêu cho các mục đích công cộng” chung chung hơn.

[55] Trong Hiệp hội những người đàn ông làm việc quốc tế, quy định này được M. Bakunin (1814-1876) ủng hộ và bị Marx phản đối. See ‘Part 6: On Inheritance’, in M. Musto (ed.), Workers Unite! The International 150 Years Later (London: Bloomsbury, 2014), pp. 159-68.

[56] ‘Ứng dụng thực tế’ của chúng – như lời tựa của ấn bản Đức năm 1872 đã nhắc nhở độc giả – ‘sẽ phụ thuộc […] ở mọi nơi và mọi lúc vào các điều kiện lịch sử có được, và vì lý do đó, không có căng thẳng đặc biệt nào được đặt ra đối với các biện pháp cách mạng được đề xuất ở cuối Phần II. “Vào đầu những năm 1870, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đã trở thành một” tài liệu lịch sử “, mà các tác giả của nó cảm thấy họ không còn” bất kỳ quyền thay đổi nào “, in Marx and Engels, Manifesto of the Communist Party, p. 175.

[57] Marx, Capital, Volume I, p. 169.

[58] Ibid., p. 172.

[59] Ibid., p. 175.

[60] Ibid. p. 376.

[61] K. Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, MECW, vol.

28, p. 157.

[62] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, p. 94.

[63] Ibid.

[64] Marx, Capital, Volume I, p. 171, translation modified.

[65] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, p. 96.

[66] K. Marx, Ökonomische Manuskripte 1863-1867, MEGA2, vol. II/4.2, p. 662. Cf. P. Chattopadhyay, Marx’s Associated Mode of Production (New York: Palgrave, 2016), esp. pp. 59-65 and 157-61.

[67] K. Marx, Critique of the Gotha Programme, MECW, vol. 24, p. 85.

[68] Marx, Capital, Volume I, p. 739.

[69] Marx, ‘The Civil War in France’, p. 339.

[70] Ibid., p. 332.

[71] Marx, ‘Conspectus of Bakunin’s Statism and Anarchy’, p. 519.

On these questions, see E. Meiksins Wood, Democracy against Capitalism (Cambridge University Press, 1995), esp. pp. 1-48.

[72] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, p. 386.

[73] Ibid., ‘Second Instalment’, MECW, vol. 29, p. 38.

[74] K. Marx, Economic Manuscript of 1861-1863, MECW, vol. 30, p. 196.

[75] Marx, Capital, Volume I, p. 667.

[76] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, p. 96.

[77] Ibid., p. 108.

[78] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, p. 84.

[79] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, p. 109.

[80] Ibid., p. 505.

[81] Ibid., pp. 506-07.

[82] Ibid., pp. 95-6.

[83] Ibid., p. 108.

Marx, Critique of the Gotha Programme, p. 85.

[84] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, p. 84.

[85] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, p. 109.

[86] Ibid., p. 505.

Ibid., pp. 506-07.

[87] Ibid., pp. 95-6.

[89] Ibid., p. 108.

[90] bid., p. 87.

[91] Marx, Capital, Volume I, p. 621.

[92] Một tài liệu mới rộng rãi đã xuất hiện trong hai mươi năm qua về khía cạnh này trong tư tưởng của Marx. Một trong những đóng góp gần đây nhất là K. Saito, Karl Marx’s Ecosocialism: Capital, Nature, and the Unfinished Critique of Political Economy (New York: Monthly Review Press, 2017), esp. pp. 217-55.

[93] Marx, Capital, Volume I, p. 638.

[94] Ibid., p. 447.

[95] K. Marx, Capital, Volume II (London: Penguin, 1978), p. 390

[96] K. Marx, Capital, Volume III (London: Penguin, 1981), p. 799

[97] Ibid., p. 186. See B. Ollman (ed.), Market Socialism. The Debate among Socialists (London: Routledge, 1998).

[98] Marx, ‘Marx’s Notes on Wagner’, p. 188.

[99] Marx, Capital, Volume I, p. 667.

[100] Ibid., p. 562.

Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, p. 235.

[101] Ibid., p. 195. Theo P. Mattick, Marx và Keynes (Boston: Những cuốn sách kéo dài những chân trời, 1969) tr. 363: “Đối với Marx, quy luật giá trị” điều chỉnh “chủ nghĩa tư bản thị trường chứ không điều chỉnh hình thức sản xuất xã hội nào khác.” Do đó, ông cho rằng “chủ nghĩa xã hội trước hết là sự kết thúc của sản xuất giá trị và do đó cũng là sự kết thúc của tư bản chủ nghĩa trong quan hệ sản xuất ‘, p. 362.

[102] K. Marx, ‘Value, Price and Profit’, MECW, vol. 20, p. 149.

[103] Marx, Critique of the Gotha Programme, p. 88.

[104] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, p. 88.

[105] K. Marx, ‘Report of the General Council on the Right of Inheritance’, MECW, vol. 21, p. 65.

[106] K. Marx, ‘Preamble to the Programme of the French Workers’ Party’, MECW, vol. 24, p. 340.

[107] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, p. 235.

[108] Ibid., p. 195. According to P. Mattick, Marx and Keynes (Boston: Extending Horizons Books, 1969) p. 363: ‘For Marx, the law of value ‘regulates’ market capitalism but no other form of social production.’ Therefore, he held that ‘socialism was, first of all, the end of value production and thus also the end of the capitalist relations of production’, p. 362.

[109] K. Marx, ‘Value, Price and Profit’, MECW, vol. 20, p. 149.

[110] Marx, Critique of the Gotha Programme, p. 88.

[111] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, p. 88.

[112] K. Marx, ‘Report of the General Council on the Right of Inheritance’, MECW, vol. 21, p. 65.

[113] K. Marx, ‘Preamble to the Programme of the French Workers’ Party’, MECW, vol. 24, p. 340.

[114] Marx, Capital, Volume III, p. 911.

[115] Marx, Capital, Volume III, p. 911.

Marx, Capital, Volume I, p. 437.

[116] Ibid., p. 438.

[117] Ibid., p. 346.

[118] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, p. 93.

[119] K. Marx, ‘Economic Manuscript of 1861-1863’, MECW, vol. 30, pp. 192, 191.

[120] K. Marx, ‘Instructions for the Delegates of the Provisional General Council. The Different Questions’, MECW, vol. 20, p. 187.

[121] Marx, Capital, Volume I, p. 375.

[122] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, p. 91.

[123] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, p. 109.

Marx, ‘Economic Manuscript of 1861-63’, MECW, vol. 32, p. 390.
[124] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, p. 92.

[125] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, p. 411.

[126] K. Marx, The Civil War in France, pp. 334-5.

[127] K. Marx and F. Engels, ‘Fictitious Splits in the International’, MECW, vol. 23, p. 121.

[128] Marx, ‘Notes on Bakunin’s Book Statehood and Anarchy’, p. 519.

[129] Marx, The Civil War in France, p. 329.

[130] Ibid., pp. 332-3.

[131] Marx, Critique of the Gotha Programme, p. 94.

[132] Ibid., p. 85.

[133] Marx, The Civil War in France, p. 332.

[134] Marx, Critique of the Gotha Programme, p. 87.

[135] K. Marx, ‘Economic Manuscripts of 1857-58: (First Version of Capital)’, MECW, vol. 28, p. 180.

[136] Marx, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, p. 40.

 

Tài liệu tham khảo
Aron, Raymond, 1970, Marxismes imaginaires. D’une sainte famille à l’autre, Paris: Gallimard.

Babeuf, François-Noël, 1965, ‘Briser les chaînes’, C. Mazauric (ed.), Babeuf Textes Choisis, Paris : Éditions Sociales, pp. 187-240.

Bensaid, Daniel, 2008, ‘Politiques de Marx’, in Karl Marx et Friedrich Engels, Inventer l’inconnu, textes et correspondances autour de la Commune, Paris : La Fabrique, pp. 11-103.

Blanqui, Jérôme-Adolphe, 1885, History of Political Economy in Europe, New York; London: G.P. Putnam and Sons.

Cabet, Étienne, 1971, Colonie icarienne aux États-Unis d’Amérique: sa constitution, ses lois, sa situation matérielle et morale après le premier semestre 1855, New York: Burt Franklin.

————, 2003, Travels in Icaria, Syracuse: Syracuse University Press.

Carver, Terrell, 1998, The Postmodern Marx, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press.

Carver, Terrell and Blank, Daniel, 2014, A Political History of the Editions of Marx and Engels’s ‘German Ideology Manuscripts’, New York: Palgrave Macmillan.

Chattopadhyay, Paresh, 2016, Marx’s Associated Mode of Production, New York: Palgrave.

Claeys, Gregory, 2014, ‘Early Socialism in Intellectual History’, History of European Ideas 40 (7): 893-904.

Dézamy, Théodore, 1983, ‘Laws of the Community’, Paul E. Cocoran (ed.) Before Marx: Socialism and Communism in France, 1830-48, London: The MacMillan Presss Ltd, pp. 188-196.

Draper, Hal, 1986, Karl Marx’s Theory of Revolution. Volume 3: The Dictatorship of the Proletariat, New York: Monthly Review Press.

Friedrich Engels, 1987, Socialism: Utopian and Scientific, MECW, vol. 25, pp. 244-312.

Fourier, Charles, 1845, ‘Le nouveau monde industriel et sociétaire’, C. Fourier, Œuvres complètes de Ch. Fourier, vol. VI, Paris: Éditions Anthropos.

————, 1996, The Theory of the Four Movements, Cambridge: Cambridge University Press.

Freud, Sigmund, 1964, Civilization and Its Discontents, S. Freud, Complete Psychological Works, vol. 21, London: Hogarth Press.

Geoghegan, Vincent, 2008, Utopianism and Marxism, Berne: Peter Lang.

Hiromatsu, Wataru (ed.), 1974, Die deutsche Ideologie, Tokyo: Kawade Shobo-Shinsha.

Hobsbawm, Eric, 1982, ‘Marx, Engels and Pre-Marxian Socialism’, in Eric Hobsbawm (ed.), The History of Marxism. Volume One: Marxism in Marx’s Day (Bloomington: Indiana University Press), pp. 1-28.

[Otto Wille Kuusinen, ed.], Fundamentals of Marxism-Leninism: Manual (Moscow: Foreign Languages Publishing House, 1963 – 2nd rev. ed.).

Mattick, Paul, 1969, Marx and Keynes, Boston: Extending Horizons Books.

317.Maréqhal, ‘Manifesto of the Equals or Equalitarians’, Philippe Buonarroti, Buonarroti’s History of Babeuf’s Conspiracy for Equality (London: H. Hetherington, 1836), pp. 314-317.

Marx, Karl, 1975, ‘Marx’s Notes (1879-80) on Wagner’, in Terrell Carver (ed.), Texts on Method, Oxford: Basil Blackwell, pp. 179-219.

————, 1976, Capital, Volume I, London : Penguin.

————, 1978, Capital, Volume II, London: Penguin.

————, 1981, Capital, Volume III, London: Penguin.

————, 1975, Economic and Philosophic Manuscripts of 1844, MECW, vol. 3, pp. 229-348.

————, 1984, Value, Price and Profit, MECW, vol. 20, pp. 101-149.

————, 1986, The Civil War in France, MECW, vol. 22, pp. 307-359.

————, 2010, Critique of the Gotha Programme, MECW, vol. 24, pp. 75-99.

————, 2010, ‘Conspectus on Bakunin’s Statism and Anarchy’, MECW, vol. 24, pp. 485-526.

————, 1987, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. First Instalment’, MECW, vol. 28.

————, 1986, ‘Outlines of the Critique of Political Economy [Grundrisse]. Second Instalment’, MECW, vol. 29.

————, 1987, Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Erster Band, Hamburg 1872, MEGA², vol. II/6.

————, 1988, Economic Manuscript of 1861-1863, MECW, vol. 30.

————, 1988, Letters 1868–70, MECW, vol. 43.

————, 1993, Letters 1880–83, MECW, vol. 46.

————, 2012, Ökonomische Manuskripte 1863-1867, MEGA2, vol. II/4.2.

Marx, Karl and Engels, Friedrich, 1976, The German Ideology, MECW, vol. 5, pp. 19-539.

————, 1976, Manifesto of the Communist Party, MECW, vol. 6, pp. 477-517.

————, 2018, Manuskripte und Drucke zur Deutschen Ideologie (1845-1847), MEGA², vol. I/5.

Marx, Karl, Friedrich Engels and Vladimir Lenin, 1974, On Communist Society, Moscow: Progress.

Mattick, Paul, 1969, Marx and Keynes, Boston: Extending Horizons Books.

Moore, Stanley, 1980, Marx on the Choice between Socialism and Communism, Cambridge, Mass: Harvard University Press.

Musto, Marcello (ed.), 2014, Workers Unite! The International 150 Years Later, New York: Bloomsbury.

————, 2015, ‘The Myth of the ‘Young Marx’ in the Interpretations of the Economic and Philosophic Manuscripts of 1844’, Critique, vol. 43 (2): 233-260.

————, 2018, Another Marx: Early Manuscripts to the International, London: Bloomsbury.

Ollman, Bertell (ed.), 1998, Market Socialism: The Debate among Socialists, London: Routledge.

Owen, Robert, 1845, The Book of the New Moral World, New York: G. Vale.

Reybaud, M. Louis, 1840, Études sur les Réformateurs contemporains ou socialistes modernes: Saint-Simon, Charles Fourier, Robert Owen, Paris: Guillaumin.

Rosdolsky, Roman, 1977, The Making of Marx’s ‘Capital’, London: Pluto Press.

Saint-Simon, Claude Henri, 2012, ‘L’organisateur: prospectus de l’auteur’, Œuvres complètes, vol. III, Paris: Presses Universitaires de France, pp. 2115-2116.

Saint-Simon, Claude Henri de, 2012, Le Nouveau christianisme, C. H. Saint-Simon, Œuvres complètes, vol. IV, Paris: Presses Universitaires de France, pp. 3167-3226.

Saint Simon, Claude Henri de and Enfantin, Barthélémy-Prosper, 1878, ‘Religion Saint-Simonienne: Procès’, C. H. Saint-Simon and B.-P. Enfantin, Oeuvres de Saint-Simon & D’Enfantin, vol. XLVII, Paris: Leroux.

Saito, Kohei, 2017, Karl Marx’s Ecosocialism: Capital, Nature, and the Unfinished Critique of Political Economy, New York: Monthly Review Press.

Webb, Darren, 2000, Marx, Marxism and Utopia, Aldershot: Ashgate.

Weitling, Wilhelm, 1845, Die Menschheit, wie sie ist und wie sie sein sollte, Bern: Jenni.

Wood, Ellen Meiksins, 1995, Democracy against Capitalism, Cambridge: Cambridge University Press.

Categories
Journalism

Alienazione, storia di un concetto

Da quando sono stati pubblicati per la prima volta negli anni Trenta, i primi scritti di Karl Marx sull’alienazione sono serviti come pietra di paragone radicale nei campi del pensiero sociale e filosofico, dando vita a consensi, contestazioni e dibattiti. Nei Manoscritti economico-filosofici del 1844, Marx sviluppò per la prima volta il concetto di lavoro alienato, spingendosi oltre le nozioni filosofiche, religiose e politiche esistenti di alienazione per collocarlo nella sfera economica della produzione materiale. Si è trattato di una mossa rivoluzionaria e l’alienazione è stato un concetto che Marx non ha mai messo da parte e che avrebbe continuato a perfezionare e sviluppare nei decenni successivi. Sebbene i teorici sul tema dell’alienazione abbiano, per la maggior parte, continuato a fare uso dei primi scritti di Marx, è nell’opera successiva che Marx fornisce un resoconto più completo e sviluppato dell’alienazione, nonché una teoria del suo superamento. Nei taccuini dei Grundrisse (1857-58), così come in altri manoscritti preparatori de Il Capitale (1867), Marx propone una concezione dell’alienazione che trova storicamente fondamento nella sua analisi dei rapporti sociali sotto il capitalismo. Se questo importante aspetto della teoria di Marx è stato finora sottovalutato, resta la chiave per comprendere cosa intendesse il Marx maturo per alienazione – e contribuisce a dare gli strumenti concettuali che saranno necessari per trasformare il sistema economico e sociale dell’ipersfruttamento in cui viviamo oggi.

Una lunga traiettoria
Il primo resoconto sistematico dell’alienazione è stato fornito da Hegel ne La fenomenologia dello spirito (1807), dove i termini Entausserung («alienazione»), Entfremdung («straniamento») e Vergegenständlichung (letteralmente: «oggettivazione») sono stati usati per descrivere il divenire altro da sé dello Spirito nel regno dell’oggettività. Il concetto di alienazione continuò a occupare un posto di rilievo negli scritti della sinistra hegeliana e Ludwig Feuerbach sviluppò una teoria dell’alienazione religiosa in L’essenza del cristianesimo (1841) dove descrisse la proiezione dell’uomo della propria essenza su una divinità immaginaria. Ma il concetto di alienazione è in seguito sparito dalla riflessione filosofica, e nessuno dei maggiori pensatori della seconda metà dell’Ottocento vi prestò grande attenzione. Anche Marx usava raramente questo termine nelle opere pubblicate mentre era in vita, e la discussione sull’alienazione era palesemente assente dal marxismo della Seconda Internazionale (1889-1914). Fu durante questo periodo, tuttavia, che diversi pensatori svilupparono concetti che in seguito vennero associati all’alienazione. Nei suoi La divisione del lavoro sociale (1893) e Il suicidio. Studio di sociologia (1897), Émile Durkheim introdusse il concetto di «anomia» per indicare un insieme di fenomeni in base ai quali le norme che garantiscono la coesione sociale entrano in crisi a seguito di una maggiore estensione della divisione del lavoro. Alla base del pensiero dei sociologi tedeschi c’erano anche gli sconvolgimenti sociali associati ai grandi cambiamenti nel processo di produzione. Georg Simmel in La filosofia del denaro (1900) ha prestato grande attenzione al dominio delle istituzioni sociali sugli individui e alla crescente impersonalità delle relazioni umane. Max Weber, in Economia e società (1922), si sofferma sui fenomeni di «burocratizzazione» e di «calcolo razionale» nelle relazioni umane, ritenendoli l’essenza del capitalismo. Ma questi autori pensavano di descrivere tendenze inarrestabili delle relazioni umane e le loro riflessioni erano spesso guidate dal desiderio di migliorare l’ordine sociale e politico esistente, non certo di sostituirlo con uno diverso.

Il ritorno a una teoria marxista dell’alienazione avvenne in gran parte grazie a György Lukács, che in Storia e coscienza di classe (1923) introdusse il termine «reificazione» (Versachlichung) per descrivere il fenomeno per cui l’attività lavorativa si confronta con gli esseri umani come qualcosa di oggettivo e indipendente, dominandoli attraverso leggi autonome esterne. Quando i Manoscritti economici e filosofici del 1844 apparvero finalmente in tedesco nel 1932, il testo inedito della giovinezza di Marx fece scalpore in tutto il mondo. Il concetto di alienazione di Marx descriveva il prodotto del lavoro di fronte al lavoro «come qualcosa di estraneo, come un potere indipendente dal produttore». Elencò i quattro modi in cui l’operaio è alienato nella società borghese: (1) dal prodotto del suo lavoro, che diventa «un oggetto estraneo che ha potere su di lui»; (2) nella sua attività lavorativa, che percepisce come «diretta contro sé stesso», come se «non gli appartenesse»; (3) dall’«essere specie dell’uomo», che si trasforma in «un essere a lui estraneo»; e (4) da altri esseri umani, e in relazione «al loro lavoro e all’oggetto del lavoro». Per Marx, a differenza di Hegel, l’alienazione non coincideva con l’oggettivazione in quanto tale, ma piuttosto con un fenomeno specifico all’interno di una forma precisa di economia: cioè il lavoro salariato e la trasformazione dei prodotti del lavoro in oggetti contrapposti ai produttori. Mentre Hegel presentava l’alienazione come una manifestazione ontologica del lavoro, Marx la concepiva come caratteristica di una particolare fase della produzione: il capitalismo.

Divergendo fondamentalmente da Marx, nella prima parte del ventesimo secolo, la maggior parte degli autori che si sono occupati dell’alienazione la consideravano un aspetto universale della vita. In Essere e tempo (1927), Martin Heidegger affronta l’alienazione in termini puramente filosofici. La categoria da lui usata per la sua fenomenologia dell’alienazione era «caduta» [Verfallen], cioè la tendenza dell’esistenza umana a perdersi nell’inautenticità del mondo circostante. Heidegger considerava questa caduta non come una «proprietà cattiva e deplorevole di cui forse gli stadi più avanzati della cultura umana potrebbero liberarsi», ma piuttosto come «una forma esistenziale di Essere-nel-mondo», come una realtà che fa parte della dimensione fondamentale della storia. Dopo la Seconda guerra mondiale, l’alienazione divenne un tema ricorrente – sia in filosofia che in letteratura – sotto l’influenza dell’esistenzialismo francese. Ma si identificava con un diffuso malcontento dell’uomo nella società, una scissione tra l’individualità umana e il mondo dell’esperienza, una condizione umana insormontabile. La maggior parte dei filosofi esistenzialisti non proponeva un’origine sociale per l’alienazione, la vedeva come inevitabilmente legata a tutta la «fatticità» (senza dubbio il fallimento dell’esperienza sovietica ha favorito tale visione) e l’alterità umana. Marx aveva contribuito a sviluppare una critica della sottomissione umana nei rapporti di produzione capitalistici. Gli esistenzialisti, al contrario, hanno cercato di assorbire quelle parti dell’opera di Marx che ritenevano utili per il loro approccio, ma in una discussione meramente filosofica priva di uno specifico resoconto storico.

Per Herbert Marcuse, come per gli esistenzialisti, l’alienazione era associata all’oggettivazione in quanto tale, piuttosto che a una condizione particolare sotto il capitalismo. In Eros e civiltà (1955), si allontanò da Marx, sostenendo che l’emancipazione umana può essere raggiunta solo con l’abolizione – non la liberazione – del lavoro e con l’affermazione della libido e del gioco nelle relazioni sociali. Marcuse alla fine si oppose al dominio tecnologico in generale, perdendo la specificità storica che legava l’alienazione ai rapporti capitalistici di produzione, e le sue analisi sul cambiamento sociale erano pessimiste al punto che spesso la classe operaia veniva associata ai soggetti che agivano in difesa del sistema.

L’irresistibilità delle teorie dell’alienazione
Un decennio dopo l’intervento di Marcuse, il termine alienazione è entrato nel vocabolario della sociologia nordamericana. La sociologia tradizionale lo ha trattato come un problema dell’essere umano individuale, non delle relazioni sociali, e la ricerca di soluzioni è stata centrata sulla capacità degli individui di adattarsi all’ordine esistente piuttosto che su pratiche collettive per cambiare la società. Questo importante cambiamento di approccio ha finito per mettere in secondo piano l’analisi dei fattori storico-sociali. Nella tradizione marxista il concetto di alienazione aveva contribuito ad alcune delle critiche più acute al modo di produzione capitalistico, ma la sua istituzionalizzazione nel campo della sociologia lo ha ridotto a fenomeno di disadattamento individuale alle norme sociali. Queste interpretazioni hanno contribuito a un impoverimento teorico del discorso sull’alienazione, che – lungi dall’essere un fenomeno complesso legato all’attività lavorativa dell’uomo – è diventato, per alcuni sociologi, un fenomeno positivo, un mezzo per esprimere la creatività. In questa veste, la categoria dell’alienazione è stata diluita al punto da essere virtualmente priva di significato.

Nello stesso periodo, la categoria dell’alienazione si è fatta strada nella psicoanalisi. Erich Fromm l’ha utilizzata per cercare di costruire un ponte verso il marxismo. Per Fromm, tuttavia, l’enfasi era sulla soggettività, e la sua nozione di alienazione, riassunta in Psicanalisi della società contemporanea (1955) come «una modalità di esperienza in cui l’individuo sperimenta sé stesso come estraneo», rimaneva ancora troppo centrata sull’individuo. Il resoconto di Fromm del concetto di Marx si basava esclusivamente sui Manoscritti economico-filosofici e metteva da parte il ruolo del lavoro alienato nel pensiero di Marx. Questa lacuna impediva a Fromm di dare il giusto peso all’alienazione oggettiva (quella del lavoratore nel processo lavorativo e in relazione al prodotto del lavoro).

Negli anni Sessanta, le teorie dell’alienazione sono diventate di moda e il concetto è parso esprimere alla perfezione lo spirito dell’epoca. In La società dello spettacolo di Guy Debord (1967), la teoria dell’alienazione si collegava alla critica della produzione immateriale: «Con la Seconda rivoluzione industriale, il consumo alienato è diventato un dovere per le masse tanto quanto la produzione alienata». In La società dei consumi (1970), Jean Baudrillard ha preso le distanze dall’attenzione marxista sulla centralità della produzione e ha identificato il consumo come il fattore primario nella società moderna. La crescita della pubblicità e dei sondaggi di opinione aveva creato bisogni spuri e consenso di massa in un’«era di consumo» e «alienazione radicale». La diffusione del termine, tuttavia, insieme alla sua applicazione indiscriminata, ha creato una profonda ambiguità concettuale. Nel giro di pochi anni, l’alienazione si è trasformata fino a descrivere quasi tutto nello spettro dell’infelicità umana; è diventato un fenomeno così totalizzante da generare la convinzione che non avrebbe mai potuto essere modificato. Con centinaia di libri e articoli pubblicati sull’argomento in tutto il mondo, ci si trovava nell’era dell’alienazione tout court. Autori di varie estrazioni politiche e discipline accademiche hanno identificato tra le sue cause la mercificazione, l’eccessiva specializzazione, l’anomia, la burocratizzazione, il conformismo, il consumismo, la perdita del senso di sé tra le nuove tecnologie, l’isolamento personale, l’apatia, l’emarginazione sociale o etnica e l’inquinamento ambientale. Il dibattito ha assunto tratti ancora più paradossali nel contesto accademico nordamericano, dove il concetto di alienazione ha subito una vera e propria distorsione e ha finito per essere utilizzato dai difensori delle stesse classi sociali contro cui per tanto tempo era stato diretto.

L’alienazione secondo Karl Marx
I Grundrisse, scritti nel 1857-1858, forniscono il miglior resoconto di Marx sul tema dell’alienazione, sebbene rimasti inediti anche in Germania fino al 1939. Quando il testo fu infine tradotto in lingue europee e asiatiche alla fine degli anni Sessanta, con l’edizione in inglese del 1973, gli studiosi concentrarono maggiormente la loro attenzione sul modo in cui Marx concettualizzava l’alienazione nei suoi scritti maturi. Il resoconto dei Grundrisse ricordava le analisi dei Manoscritti economico-filosofici del 1844, ma si arricchiva di una comprensione molto maggiore delle categorie economiche e di un’analisi sociale più rigorosa. Nei Grundrisse, Marx ha usato più di una volta il termine «alienazione» e ha sostenuto che nel capitalismo

Lo scambio generale delle attività e dei prodotti, che è diventato condizione di vita per ogni singolo individuo, il nesso che unisce l’uno all’altro, si presenta ad essi stessi estraneo, indipendente, come una cosa. Nel valore di scambio la relazione sociale tra le persone si trasforma in rapporto sociale tra cose; la capacità personale, in una capacità delle cose.

I Grundrisse non furono l’unico testo incompiuto della maturità di Marx a presentare un resoconto dell’alienazione. Cinque anni dopo la sua stesura, Il Capitale, Libro 1, Capitolo IV inedito (1863-1864) ha avvicinato le analisi economiche e politiche dell’alienazione. «Il dominio del capitalista sull’operaio – scriveva Marx – è il dominio delle cose sugli esseri umani, del lavoro morto sui vivi, del prodotto sul produttore». Nella società capitalistica, in virtù della «trasposizione della produttività sociale del lavoro negli attributi materiali del capitale», si ha una vera e propria «personificazione delle cose e reificazione delle persone», dando l’impressione che «le condizioni materiali del lavoro non siano soggette al lavoratore, ma lui a loro». Marx ha fornito un resoconto simile – molto più elaborato di quello dei suoi primi scritti filosofici – in una famosa sezione del Capitale: «Il feticismo della merce e il suo segreto». Per Marx, nella società capitalista, le relazioni tra le persone non appaiono «come relazioni sociali dirette tra le persone… ma piuttosto come rapporti materiali tra le persone e rapporti sociali tra le cose». Questo fenomeno è quello che definì «il feticismo che s’appiccica ai prodotti del lavoro appena vengono prodotti come merci, e che quindi è inseparabile dalla produzione delle merci». Il feticismo delle merci non ha sostituito l’alienazione dei suoi primi scritti. Nella società borghese, sosteneva Marx, le qualità e le relazioni umane si trasformano in qualità e relazioni tra le cose. Questa teoria di ciò che Lukács chiamerebbe reificazione illustrava questo fenomeno dal punto di vista delle relazioni umane, mentre il concetto di feticismo lo trattava in relazione alle merci. «Nella società borghese – sosteneva Marx – le qualità e le relazioni umane si trasformano in qualità e relazioni tra le cose».

La diffusione degli scritti di Marx sull’alienazione ha aperto la strada a un allontanamento dalla concettualizzazione del fenomeno da parte della sociologia e della psicologia tradizionali. Il resoconto dell’alienazione di Marx era orientato al suo superamento nella pratica, all’azione politica dei movimenti sociali, dei partiti e dei sindacati per cambiare le condizioni di lavoro e di vita della classe operaia. La pubblicazione di quella che, dopo i Manoscritti economico-filosofici del 1844 degli anni Trenta, può essere pensata come la «seconda generazione» degli scritti di Marx sull’alienazione ha quindi fornito non solo una base teorica coerente per nuovi studi sull’alienazione, ma soprattutto una piattaforma ideologica anticapitalista per gli straordinari movimenti politici e sociali esplosi nel mondo in quegli anni. L’alienazione è andata oltre i libri dei filosofi e le aule universitarie. È scesa in piazza ed è entrata nelle lotte operaie, è diventata una critica della società borghese in generale.

Dagli anni Ottanta del Novecento, il mondo del lavoro ha subito una sconfitta epocale, il sistema economico globale è più sfruttatore che mai e la sinistra è ancora nel bel mezzo di una profonda crisi. Certo, Marx non può dare una risposta a molti problemi contemporanei, ma individua le questioni essenziali. In una società dominata dal libero mercato e dalla concorrenza tra individui, il racconto dell’alienazione di Marx continua a fornire uno strumento critico indispensabile sia per comprendere che per criticare il capitalismo oggi.

Categories
Journalism

O fascínio da teoria da alienação

A compreensão inovadora de Marx da alienação do trabalho é parte inestimável de seu pensamento. Para Marx, a alienação era fundamental para a compreensão do capitalismo e sua superação.

A alienação foi uma das questões mais importantes e debatidas do século XX e a teoria do fenômeno proposta por Karl Marx teve um papel fundamental na construção do conceito. No entanto, ao contrário do que se possa imaginar, a própria teoria da alienação não se desenvolveu de forma linear e a publicação de textos inéditos em que Marx analisou o conceito, marcou um momento significativo na transformação de sua teoria e na sua disseminação no uma escala global.

Nos Manuscritos Econômicos e Filosóficos de 1844, com a categoria de “trabalho alienado”, Marx não apenas estendeu o escopo do problema da alienação da esfera filosófica, religiosa e política para a esfera econômica da produção material, mas também converteu este último em condição indispensável para compreender e superar o primeiro. No entanto, essa primeira elaboração, escrita aos 26 anos, foi apenas o esboço inicial de sua teoria. Embora muitas das teorias marxistas posteriores de alienação tenham sido erroneamente fundadas nas observações incompletas dos Manuscritos Econômicos e Filosóficos de 1844 – que superestimam o conceito de “auto-alienação” (Selbst-Entfremdung) – não devemos esquecer que duas décadas ou mais de pesquisas que Marx fez antes de publicar O Capital produziram uma evolução considerável em seus conceitos.

Nos escritos econômicos das décadas de 1850 e 1860, Marx aprofundou seu pensamento sobre a alienação. As ideias que Marx apresenta nesses textos se destacam por combinar a crítica da alienação na sociedade burguesa com a descrição de uma possível alternativa ao capitalismo.

A longa marcha do conceito de alienação
Em A Fenomenologia do Espírito (1807), Georg W. F. Hegel propôs a primeira elaboração sistemática do problema da alienação. Para descrever o processo pelo qual o Espírito se torna outro na esfera da objetividade, ele adotou os termos Entausserung (estranhamento), Entfremdung (alienação) e Vergegenständlichung (literalmente: “transformar-se em objeto”, normalmente traduzido como “objetificação”). O conceito de alienação desempenhou um papel proeminente nos escritos da esquerda hegeliana. Uma contribuição importante nesse sentido foi a teoria da alienação religiosa proposta por Ludwig Feuerbach em A essência do Cristianismo (1841), ou seja, a ideia de que a religião surge da projeção da própria essência do homem em uma divindade imaginária. Mais tarde, porém, ele desapareceu da reflexão filosófica e nenhum dos pensadores importantes da segunda metade do século XIX considerou o problema. Em suas obras publicadas, Marx raramente usa o termo e a discussão da alienação estava completamente ausente no marxismo da Segunda Internacional (1889-1914).

No entanto, deve-se destacar que durante o período muitos intelectuais desenvolveram outros conceitos, posteriormente associados à alienação. Em A divisão do trabalho social (1893) e O suicídio (1897), Émile Durkheim introduziu o termo “anomia” para designar um conjunto de fenômenos que ocorrem quando as normas que garantem a coesão social entram em crise após uma expansão considerável da divisão do trabalho. As tendências sociais concomitantes às grandes transformações do processo de produção também foram o eixo do pensamento dos sociólogos alemães.

Em A filosofia do dinheiro (1900), Georg Simmel estudou a dominação dos indivíduos por instituições sociais e a crescente impessoalidade das relações humanas. Por sua vez, Max Weber, em Economia e Sociedade(1922), abordou os fenômenos da “burocratização” no plano social e do “cálculo racional” no plano das relações humanas, que definiu como a essência do capitalismo. Mas esses autores pensaram que estavam descrevendo tendências incontroláveis nas relações humanas e suas reflexões foram guiadas pelo desejo de melhorar a ordem política e social existente (e não a substituir por outra).

Devemos a redescoberta da alienação a Georg Lukács, que em História e consciência de classe (1923) introduziu o termo “reificação” (Versachlichung) para descrever o fenômeno do trabalho que opõe o ser humano como algo independente e objetivo e que os domina mediante leis externas e autônomas. Em 1932, o aparecimento dos Manuscritos Econômicos e Filosóficos de 1844, uma obra até então inédita da juventude de Marx, foi um evento decisivo. No âmbito deste trabalho, o conceito de alienação refere-se ao fenômeno pelo qual o produto do trabalho se opõe ao trabalho como algo estranho, como um poder independente do produtor.

Marx definiu quatro formas de alienação do trabalhador na sociedade burguesa: (1) pelo produto de seu trabalho, que se torna um objeto estranho que exerce poder sobre ele; (2) em sua atividade de trabalho, que ele percebe como dirigida contra si mesmo e como se não lhe pertencesse; (3) pela “essência genérica” do homem que se transforma em um ser estranho; e (4) por outros seres humanos e em relação ao seu trabalho e ao objeto do seu trabalho. Ao contrário de Hegel, Marx argumenta que a alienação não coincide com a objetificação em si, mas com um fenômeno particular que ocorre em uma forma precisa de economia: isto é, trabalho assalariado e a transformação dos produtos do trabalho em objetos. Enquanto Hegel apresentava a alienação como uma manifestação ontológica do trabalho, Marx estava convencido de que era a característica de uma época específica de produção: o capitalismo.

Ao contrário, no início do século XX, quase todos os autores que abordaram o problema consideravam que a alienação era um aspecto universal da vida. Em Ser e Tempo(1927), Martin Heidegger tratou a alienação em termos puramente filosóficos. Nesse tipo de fenomenologia da alienação, ele cunhou a categoria “queda” [Verfallen] para se referir à tendência da existência humana de se perder na inautenticidade do mundo circundante. Heidegger não considerou esta queda como uma propriedade negativa e deplorável da qual, “talvez, fases mais avançadas da cultura humana sejam capazes de se desprender”, mas sim como uma “forma existencial de estar-no-mundo”, isto é, como uma realidade que faz parte da dimensão fundamental da história.

Após a Segunda Guerra Mundial, sob a influência do existencialismo francês, a alienação tornou-se um tema recorrente na filosofia e na literatura. Mas foi identificada com um mal-estar difuso do homem na sociedade e uma divisão entre a individualidade humana e o mundo da experiência: uma condição humana intransponível.

Os filósofos existencialistas não propunham uma origem social para a alienação, mas a concebiam como algo inevitavelmente ligado à “facticidade” – perspectiva reforçada, sem dúvida, pelo fracasso da experiência soviética – e à alteridade humana. Marx tentou desenvolver uma crítica da dominação buscando um ponto de apoio em sua oposição às relações capitalistas de produção. Os existencialistas seguiram o caminho inverso: tentaram absorver as partes da obra de Marx que consideravam úteis para suas próprias abordagens, no quadro de um debate puramente filosófico, esvaziado de qualquer crítica histórica específica.

Outro caso foi Herbert Marcuse, que também identificou alienação com objetificação e não com sua manifestação no quadro das relações de produção capitalistas. Em Eros e Civilização (1955), ele se distanciou de Marx e argumentou que a emancipação só poderia ser alcançada por meio da abolição – e não da liberação – do trabalho e da afirmação da libido e do jogo nas relações sociais. Marcuse acabou se opondo à dominação tecnológica em geral, de modo que sua crítica à alienação deixou de visar as relações capitalistas de produção e suas reflexões sobre a mudança social tornaram-se tão pessimistas que muitas vezes incluiu a classe trabalhadora entre eles.

O fascínio irresistível da teoria da alienação
Uma década depois, o termo entrou sociologia americana. A sociologia “mainstream” tratou o problema como referente ao ser humano individual – e não às relações sociais. Focou a pesquisa na busca de soluções sobre a capacidade dos indivíduos de se adaptar à ordem existente – e não em práticas coletivas que visam transformar a sociedade. Esse deslocamento acabou por degradar a análise dos fatores sócio-históricos. Enquanto, na tradição marxista, o conceito de alienação havia contribuído para algumas das mais afiadas críticas ao modo de produção capitalista, a sua institucionalização na esfera da sociologia reduziu a um fenômeno de desajuste indivíduo a normas coletivas. Essas interpretações contribuíram para o empobrecimento teórico do discurso sobre a alienação que, afastando-se esse fenômeno complexo ligado à atividade laboral humana, tornou-se mesmo um fenômeno positivo, um meio de expressar a criatividade. Assim, acabou desaparecendo ao ponto de se tornar praticamente insignificante.

No mesmo período, o conceito de alienação também fez seu caminho para a psicanálise, onde Erich Fromm o utilizou para construir uma ponte com o marxismo. Porém, o filósofo alemão acabou colocando toda a ênfase na subjetividade. A sua noção, sintetizada em Psicanálise da sociedade contemporânea (1955), via a alienação como um modo de experiência em que o indivíduo se percebe como estranho. Ora, isso definia a alienação como vocação. Fromm baseou-se exclusivamente na concepção apresentada por Marx nos Manuscritos Econômicos e Filosóficos de 1844 e mostrou que não compreendia a especificidade e a centralidade do trabalho alienado no pensamento de Marx. Essa lacuna o impedia de dar o devido peso à alienação objetiva (isto é, aquela que afeta o trabalhador no processo de produção e define sua relação com o produto do trabalho).

Na década de 1960, as teorias de alienação entraram em voga e o conceito parecia expressar perfeitamente o espírito da época. Em A sociedade do espetáculo (1967), Guy Debord relacionou a teoria da alienação com a crítica da produção imaterial. Ele argumentou que com a “segunda revolução industrial”, o consumo alienado se tornou, na mesma medida que a produção alienada, um dever das massas. Em A sociedade do consumo (1970), Jean Baudrillard se distanciou da abordagem marxista, ou seja, da centralidade da produção e, assim, também identificou o consumo como o fator fundamental da sociedade moderna.

Então, a era do consumo, em que a publicidade e as pesquisas criam necessidades espúrias e consenso de massa, tornou-se a “era da alienação radical”. No entanto, a popularidade do termo e sua aplicação indiscriminada criaram uma profunda ambiguidade conceitual. Em poucos anos, a alienação tornou-se uma fórmula vazia que cruzou todo o espectro da infelicidade humana e sua amplitude gerou a crença de que se referia a uma situação imutável. Centenas de livros e artigos foram escritos e publicados em todo o mundo.

Foi a época da alienação tout court. Autores de diferentes origens políticas e acadêmicas propuseram diferentes causas para explicar o fenômeno: comercialização, superespecialização, anomia, burocratização, conformidade, consumismo, perda de significado gerado por novas tecnologias, incluindo isolamento pessoal, apatia, marginalização étnica ou social e contaminação ambiental. O debate atingiu um limite paradoxal no contexto acadêmico americano, onde o conceito de alienação sofreu uma distorção real e acabou sendo utilizado pelos defensores daquelas classes contra as quais havia sido elaborado em primeira instância.

Alienação de acordo com Karl Marx
A difusão dos Grundrisse, um manuscrito escrito entre 1857 e 1858 que ganhou popularidade na década de 1970, evidenciou o conceito de alienação que Marx trabalhou em seus escritos maduros. O seu estudo recolheu as observações dos Manuscritos Econômico-Filosóficos de 1844, mas os enriqueceram com uma compreensão muito mais ampla de categorias econômicas e uma análise social mais rigorosa. Nos Grundrisse, Marx usou o termo “alienação” mais de uma vez e argumentou que no capitalismo: “O intercâmbio geral de atividades e produtos, que se tornou a condição de vida de cada indivíduo em particular e é sua condição de reciprocidade [com outros], apresenta-se a si mesmos como estranho, algo independente, como uma coisa. No valor de troca, o vínculo social entre as pessoas é transformado em uma relação social de coisas; a capacidade pessoal, em uma capacidade de coisas”.

Os Grundrisse não foram o único texto maduro incompleto em que Marx abordou a alienação. Cinco anos depois, o esboço da parte VI do primeiro livro de O Capital (1863-1864) estabeleceu uma ligação mais estreita entre a análise econômica e política e o conceito de alienação. Marx então argumentou que “o domínio do capitalista sobre o trabalhador é o domínio das coisas sobre os seres humanos, do trabalho morto sobre o trabalho vivo e do produto sobre o produtor. Na sociedade capitalista, a transposição da produtividade social do trabalho para os atributos materiais do capital promove uma verdadeira personificação das coisas e uma reificação das pessoas, e cria a aparência de que as condições materiais de trabalho não estão sujeitas ao trabalhador, ao contrário, é aquele que está sujeito a eles.

O progresso que essa concepção representa em comparação com os primeiros escritos também é evidente na famosa seção de O Capital (1867), intitulada “O fetichismo das mercadorias”. Segundo Marx, na sociedade capitalista, as relações entre as pessoas não são apresentadas como relações sociais, mas como “relações sociais entre coisas”. Este fenômeno é o que ele chamou de “o fetichismo que se liga aos produtos do trabalho assim que são produzidos como mercadorias, e que é inseparável da produção de mercadorias”. Em qualquer caso, o fetichismo da mercadoria não substituiu a alienação dos escritos da juventude. Marx continuou a argumentar que na sociedade burguesa, as qualidades e relações humanas tornam-se qualidades e relações das coisas. Essa teoria – que antecipa o que Lukács chamaria de reificação – ilustra o fenômeno do ponto de vista das relações sociais, enquanto o conceito de fetichismo aborda a mesma questão do ponto de vista das mercadorias.

A difusão de todos esses escritos de Marx abriu caminho para uma concepção de alienação diferente de todas aquelas que se tornaram hegemônicas na sociologia e na psicologia. É uma concepção voltada para a superação da alienação na prática; ou seja, para a ação política dos movimentos sociais, partidos e sindicatos que se mobilizam para transformar as condições de vida e de trabalho da classe trabalhadora. A publicação desses textos, que – após a edição dos Manuscritos Econômicos e Filosóficos de 1844 em 1930 – poderíamos chamar de “segunda geração” dos escritos de Marx sobre a alienação, não apenas forneceu uma base teórica coerente para os novos estudos do fenômeno, mas também uma plataforma ideológica anticapitalista a serviço do extraordinário movimento social e político que então varreu o mundo. A alienação deixou os livros de filósofos e salas de conferências universitárias, tomou conta das ruas e locais de trabalho e tornou-se uma crítica geral da sociedade burguesa.

Nas últimas décadas, o mundo do trabalho sofreu uma derrota histórica e a esquerda ainda enfrenta uma crise profunda. Com o neoliberalismo, voltamos a um sistema de exploração que em muitos aspectos é semelhante ao do século XIX. Claro, Marx não tem uma resposta para todos os nossos problemas, mas ele fez as perguntas essenciais. Em uma sociedade dominada pelo mercado e pela competição entre os indivíduos, a redescoberta do conceito de alienação de Marx fornece uma ferramenta crítica indispensável, tanto para compreender o passado quanto para criticar o capitalismo contemporâneo.

 

Tradução: Eleutério Prado

Categories
Journalism

La teoría de la alienación de Marx

La alienación fue uno de los temas más importantes y debatidos del siglo veinte y la teoría del fenómeno propuesta por Karl Marx jugó un rol fundamental en la creación del concepto. Sin embargo, contra lo que uno podría imaginar, la teoría de la alienación en sí misma no se desarrolló de manera lineal, y la publicación de textos inéditos en los que Marx analizó el concepto, definió un momento significativo en la transformación de su teoría y en su diseminación a escala global.

En los Manuscritos económico y filosóficos de 1844, con la categoría de «trabajo enajenado», Marx no solo extendió el alcance del problema de la alienación de la esfera filosófica, religiosa y política a la esfera económica de la producción material, sino que también convirtió a la última una condición indispensable de la comprensión y superación de la primera. Con todo, esta primera elaboración, escrita a los 26 años, no fue más que el bosquejo inicial de su teoría. Aunque muchas de las teorías marxistas de la alienación posteriores se fundaron erróneamente en las observaciones incompletas de los Manuscritos económico y filosóficos de 1844 —que sobrestiman el concepto de «autoalienación» (Selbst-Entfremdung)—, no debemos olvidar que las más de dos décadas de investigación que Marx emprendió antes de publicar El capital conllevaron una evolución considerable de sus conceptos.

En los escritos económicos de las décadas de 1850 y 1860, Marx profundizó su pensamiento sobre la alienación. Las ideas que Marx presenta en esos textos destacan por combinar la crítica de la alienación en la sociedad burguesa con la descripción de una alternativa posible al capitalismo.

La larga marcha del concepto de alienación
En La fenomenología del espíritu (1807), Georg W. F. Hegel propuso la primera elaboración sistemática del problema de la alienación. Con el fin de describir el proceso mediante el cual el Espíritu deviene otro en la esfera de la objetividad, adoptó los términos Entausserung («extrañamiento»), Entfremdung («alienación») y Vergegenständlichung (literalmente: «convertir-en-un-objeto», traducido usualmente como «objetivación»). El concepto de alienación ocupó un rol destacado en los escritos de la izquierda hegeliana. Una importante contribución en este sentido es la teoría de la alienación religiosa propuesta por Ludwig Feuerbach en La esencia del cristianismo (1841), es decir, la idea de que la religión surge de la proyección de la propia esencia del hombre en una deidad imaginaria. Pero después desapareció de la reflexión filosófica y ninguno de los pensadores importantes de la segunda mitad del siglo XIX se detuvieron en el problema. En sus obras publicadas en vida, Marx rara vez utiliza el término, y la discusión sobre la alienación estuvo completamente ausente del marxismo de la Segunda Internacional (1889-1914).

No obstante, cabe destacar que durante el período muchos intelectuales desarrollaron otros conceptos, posteriormente asociados al de alienación. En La división del trabajo social (1893) y en El suicidio (1897), Émile Durkheim introdujo el término «anomia» para designar un conjunto de fenómenos que se producen cuando las normas que garantizan la cohesión social entran en crisis tras una ampliación considerable de la división del trabajo. Las tendencias sociales concomitantes a las grandes transformaciones del proceso de producción también fueron el eje del pensamiento de los sociólogos alemanes. En La filosofía del dinero (1900), Georg Simmel estudió la dominación que ejercen las instituciones sociales sobre los individuos y la impersonalidad creciente de las relaciones humanas. Por su parte, Max Weber, en Economía y sociedad (1922), abordó los fenómenos de la «burocratización» a nivel social y del «cálculo racional» a nivel de las relaciones humanas, a los que definió como la esencia del capitalismo. Pero estos autores pensaban que estaban describiendo tendencias imparables de las relaciones humanas y sus reflexiones estuvieron guiadas por el deseo de mejorar el orden político y social existente (no el de reemplazarlo por uno distinto).

Debemos el redescubrimiento de la alienación a Georg Lukács, quien en Historia y conciencia de clase (1923) introdujo el término «reificación» (Versachlichung) para describir el fenómeno del trabajo que se opone a los seres humanos como algo independiente y objetivo, y los domina mediante leyes externas y autónomas. En 1932, la aparición de los Manuscritos económicos y filosóficos de 1844, obra de juventud de Marx inédita hasta entonces, fue un acontecimiento decisivo. En el marco de esa obra, el concepto de alienación remite al fenómeno por el cual el producto del trabajo se opone al trabajo como algo ajeno, como un poder independiente del productor. Marx definió cuatro formas de alienación del trabajador en la sociedad burguesa: (1) por el producto de su trabajo, que se convierte en un objeto extraño que ejerce un poder sobre él; (2) en su actividad laboral, a la que percibe como dirigida contra sí mismo y como si no le perteneciera; (3) por la «esencia genérica» del hombre que se transforma en un ser ajeno; y (4) por otros seres humanos y en relación con su trabajo y con el objeto de su trabajo. A diferencia de Hegel, Marx sostiene que la alienación no coincide con la objetivación en sí misma, sino con un fenómeno particular que se produce en una forma precisa de economía: es decir, el trabajo asalariado y la transformación de los productos del trabajo en objetos autónomos de los productores. Mientras que Hegel presentaba la alienación como una manifestación ontológica del trabajo, Marx estaba convencido de que era el rasgo de una época de producción específica: el capitalismo.

Por el contrario, a comienzos del siglo veinte, casi todos los autores que abordaron el problema consideraban que la alienación era un aspecto universal de la vida. En Ser y tiempo (1927), Martin Heidegger trató la alienación en términos puramente filosóficos. En esa especie de fenomenología de la alienación, acuñó la categoría «caída» [Verfallen] para referirse a la tendencia de la existencia humana a perderse a sí misma en la inautenticidad del mundo circundante. Heidegger no consideraba esta caída como una propiedad negativa y deplorable de la que, «tal vez, etapas más avanzadas de la cultura humana sean capaces de de despojarse», sino más bien como un «modo existencial de ser-en-el-mundo», es decir, como una realidad que forma parte de la dimensión fundamental de la historia.

Después de la Segunda Guerra Mundial, bajo influencia del existencialismo francés, la alienación se convirtió en un tema recurrente tanto en la filosofía como en la literatura. Pero fue identificada con un malestar difuso del hombre en la sociedad y una división entre la individualidad humana y el mundo de la experiencia: una insuperable condition humaine. Los filósofos existencialistas no propusieron un origen social de la alienación, sino que la concibieron como algo vinculado inevitablemente a la «facticidad» —perspectiva reforzada, sin duda, por el fracaso de la experiencia soviética— y a la otredad humana. Marx intentó desarrollar una crítica de la dominación buscando asidero en su oposición a las relaciones de producción capitalistas. Los existencialistas siguieron el camino inverso: intentaron absorber las partes de la obra de Marx que consideraban útiles para sus propios enfoques, en el marco de un debate meramente filosófico, vaciado de toda crítica histórica específica.

Otro caso fue Herbert Marcuse, quien también identificó la alienación con la objetivación en vez de con su manifestación en el marco de las relaciones de producción capitalistas. En Eros y civilización (1955) se distanció de Marx y argumentó que la emancipación solo podría ser alcanzada mediante la abolición —no la liberación— del trabajo y la afirmación de la libido y del juego en las relaciones sociales. Marcuse terminó oponiéndose a la dominación tecnológica en general, de modo que su crítica de la alienación dejó de apuntar contra las relaciones de producción capitalistas, y sus reflexiones sobre el cambio social se volvieron tan pesimistas que muchas veces llegó a incluir a la clase obrera entre los sujetos que operaban en defensa del sistema.

La fascinación irresistible de la teoría de la alienación
Una década más tarde, el término entró en la sociología estadounidense. La sociología dominante trató el problema como si hiciera referencia al ser humano individual, no a las relaciones sociales, y centró la búsqueda de soluciones en la capacidad de los individuos para adaptarse al orden existente, no en las prácticas colectivas que buscan transformar la sociedad. Este desplazamiento terminó degradando el análisis de los factores socio-históricos. Mientras que, en la tradición marxista, el concepto de alienación había contribuido a algunas de las críticas más agudas del modo de producción capitalista, su institucionalización en la esfera de la sociología lo redujo a un fenómeno de inadaptación individual a las normas colectivas. Estas interpretaciones contribuyeron al empobrecimiento teórico del discurso sobre la alienación que, alejándose de aquel fenómeno complejo vinculado a la actividad laboral humana, incluso llegó a convertirse en un fenómeno positivo, en un medio de expresar la creatividad. Por lo tanto, terminó diluyéndose al punto de volverse virtualmente insignificante.

Durante el mismo período, el concepto de alienación también se abrió paso en el psicoanálisis, donde Erich Fromm lo utilizó para construir un puente con el marxismo. Sin embargo, el filósofo alemán terminó colocando todo el énfasis en la subjetividad, y su noción de alienación, sintetizada en Psicoanálisis de la sociedad contemporánea (1955) como un modo de experiencia en que el individuo se percibe como extraño, terminó de definir su vocación individual. Fromm se basó exclusivamente en la concepción expuesta por Marx en los Manuscritos económicos y filosóficos de 1844, y mostró no comprender la especificidad y la centralidad del trabajo enajenado en el pensamiento de Marx. Esta laguna impidió que otorgara su debido peso a la alienación objetiva (es decir, la que afecta al trabajador en el proceso de producción y define su relación con el producto del trabajo).

En los años 1960 las teorías de la alienación se pusieron de moda y el concepto parecía expresar a la perfección el espíritu de la época. En La sociedad del espectáculo (1967), Guy Debord vinculó la teoría de la alienación con la crítica de la producción inmaterial. Argumentó que con la «segunda revolución industrial», el consumo alienado se había convertido, en igual medida que la producción alienada, en un deber de las masas. En La sociedad de consumo (1970), Jean Baudrillard se distanció del enfoque marxista, es decir, la centralidad de la producción, y también identificó al consumo como el factor fundamental de la sociedad moderna. Entonces, la época del consumo, en la que la publicidad y las encuestas crean necesidades espurias y consensos de masas, se convirtió en la «época de la alienación radical». Sin embargo, la popularidad del término y su aplicación indiscriminada crearon una profunda ambigüedad conceptual. En pocos años, la alienación se convirtió en una fórmula vacía que atravesaba todo el espectro de la infelicidad humana y su amplitud generó la creencia de que remitía a una situación inmodificable. Se escribieron y publicaron cientos de libros y artículos en todo el mundo. Fue la época de la alienación tout court. Autores de distinta formación política y académica propusieron distintas causas para explicar el fenómeno: mercantilización, superespecialización, anomia, burocratización, conformismo, consumismo, pérdida de sentido generada por las nuevas tecnologías, incluso aislamiento personal, apatía, marginación étnica o social y contaminación ambiental. El debate alcanzó un límite paradójico en el contexto académico estadounidense, donde el concepto de alienación sufrió una verdadera distorsión y terminó siendo utilizado por los defensores de aquellas clases contra las cuales había sido elaborado en primera instancia.

La alienación según Karl Marx
La difusión de los Grundrisse, manuscrito redactado entre 1857 y 1858 que ganó popularidad a comienzos de los años 1970, evidenció el concepto de alienación con el que trabajaba Marx en sus escritos de madurez. Su estudio retomaba las observaciones de los Manuscritos económicos y filosóficos de 1844, pero las enriquecía con una comprensión mucho más amplia de las categorías económicas y un análisis social más riguroso. En los Grundrisse, Marx utilizó más de una vez el término «alienación» y argumentó que, en el capitalismo: «El intercambio general de las actividades y de los productos, que se ha convertido en condición de vida para cada individuo particular y es su condición recíproca [con los otros], se presenta ante ellos mismos como algo ajeno, independiente, como una cosa. En el valor de cambio el vínculo social entre las personas se transforma en relación social entre cosas; la capacidad personal, en una capacidad de las cosas» [Grundrisse, Ed. S. XXI, tomo 1, pp. 84-85).

Los Grundrisse no eran el único texto incompleto de madurez donde Marx abordó la alienación. Cinco años después, el borrador de la parte VI del libro primero de El capital (1863-1864) estableció un vínculo más estrecho entre los análisis económicos y políticos y el concepto de alienación. Marx argumentó entonces que «la dominación del capitalista sobre el trabajador es la dominación de las cosas sobre los seres humanos, del trabajo muerto sobre el trabajo vivo y del producto sobre el productor. En la sociedad capitalista, la transposición de la productividad social del trabajo en los atributos materiales del capital promueve una verdadera personificación de las cosas y una reificación de las personas, y crea la apariencia de que las condiciones materiales del trabajo no están sometidas al trabajador, sino que es él quien está sometido a ellas».

El progreso que representa esta concepción frente a los escritos tempranos es evidente también en la famosa sección de El capital (1867) titulada «El fetichismo de la mercancía». Según Marx, en la sociedad capitalista, las relaciones entre las personas no se presentan como relaciones sociales, sino como «relaciones entre cosas». Este fenómeno es lo que denominó «el fetichismo que se adhiere a los productos del trabajo no bien se los produce como mercancías, y que es inseparable de la producción mercantil». En cualquier caso, el fetichismo de la mercancía no reemplazó a la alienación de los escritos de juventud. Marx siguió sosteniendo que en la sociedad burguesa, las cualidades y las relaciones humanas se convierten en cualidades y relaciones entre cosas. Esta teoría —que anticipa lo que Lukács llamaría reificación— ilustra el fenómeno desde el punto de vista de las relaciones sociales, mientras que el concepto de fetichismo aborda la misma cuestión desde el punto de vista de las mercancías.

La difusión de todos estos escritos de Marx abrió el camino a una concepción de la alienación distinta de todas las que se volvieron hegemónicas en la sociología y en la psicología. Es una concepción dirigida a la superación de la alienación en la práctica: a la acción política de los movimientos sociales, partidos y sindicatos que se movilizan para transformar las condiciones de vida y trabajo de la clase obrera. La publicación de esos textos, que —después de la edición de los Manuscritos económicos y filosóficos de 1844 en 1930— podríamos denominar la «segunda generación» de escritos de Marx sobre la alienación, no solo brindó una base teórica coherente a los nuevos estudios del fenómeno, sino también una plataforma ideológica anticapitalista al servicio del extraordinario movimiento social y político que surcó el mundo en aquella época. La alienación abandonó los libros de los filósofos y las salas de conferencias de las universidades, tomó las calles y los lugares de trabajo y se convirtió en una crítica general de la sociedad burguesa.

Durante las últimas décadas, el mundo del trabajo sufrió una derrota histórica y la izquierda todavía enfrenta una profunda crisis. Con el neoliberalismo volvimos a un sistema de explotación que en muchos aspectos es similar al del siglo XIX. Por supuesto, Marx no tiene una respuesta para todos nuestros problemas, pero supo plantear las preguntas esenciales. En una sociedad dominada por el mercado y la competencia entre individuos, el redescubrimiento del concepto de alienación de Marx brinda una herramienta crítica indispensable, tanto para entender el pasado como para criticar el capitalismo contemporáneo.

 

Traducción de Valentín Huarte

Categories
Journalism

Karl Marx için Yabancılaşma, Kapitalizmi Anlamanın Merkezindeydi

Karl Marx’ın yabancılaşma üzerine yazıları 1930’larda ilk kez yayınlandıklarından bu yana sosyal ve felsefi düşünce alanlarında radikal bir mihenk taşı işlevi gördü. Ardından takipçiler, çekişmeler ve tartışmalar yarattı. 1844 El Yazmaları’nda, Marx ilk önce yabancılaşmış emek kavramını geliştirdi, sonrasında; onu, maddi üretimin ekonomik alanına yerleştirmek için mevcut felsefi, dini ve politik yabancılaşma kavramlarının ötesine geçti. Bu çığır açan bir hamleydi. Yabancılaşma, Marx’ın asla bırakmadığı bir kavramdı ve önümüzdeki on yıllarda teorisini iyileştirmeye ve geliştirmeye devam edecekti.

Yabancılaşma konusunda düşünürler, çoğunlukla, Marx’ın ilk yazılarından yararlanmaya devam etseler de, aslında sonraki çalışmalarında Marx, yabancılaşmanın daha eksiksiz, daha gelişmiş bir açıklamasını ve teorisini sunmuştur. Grundrisse’nin (1857-58) defterlerinde ve Kapital‘in (1867) hazırlık niteliğindeki elyazmalarında, Marx, kapitalizm altındaki toplumsal ilişkiler analizinde tarihsel olarak temellenen bir yabancılaşma anlayışı sunar. Marx’ın teorisinin bu tarafı şimdiye kadar yeterince takdir edilmediyse de, olgun Marx’ın yabancılaşma ile ne demek istediğini anlamanın anahtarı olmaya devam ediyor – ve bugün, içinde yaşadığımız aşırı sömürücü ekonomik ve sosyal sistemi dönüştürmek için ihtiyaç duyulacak kavramsal araçları sağlamaya yardımcı oluyor.

Uzun Bir Yörünge

Yabancılaşmanın ilk sistematik açıklaması, Entausserung (“kendini dışsallaştırma”), Entfremdung (“yabancılaşma”) ve Vergegenständlichung (“bir nesneye dönüştürmek”) gibi tinin nesnellik aleminde kendisinden başka hale gelmesini betimlemek için kullanılan terimlerin yer aldığı, Hegel’in yazdığı Tinin Görüngübilimi’nde yapılmıştır.

Yabancılaşma kavramı, Hegelci solun yazılarında belirgin bir şekilde yer almaya devam etti ve Ludwig Feuerbach, insanın kendi özünün hayali bir tanrıya yansımasını tanımladığı Hristiyanlığın özü‘nde (1841) bir dini yabancılaşma teorisi geliştirdi. Ancak yabancılaşma kavramı daha sonra felsefi düşünceden kayboldu ve on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısının büyük düşünürlerinden hiçbiri ona büyük bir ilgi göstermedi. Marx bile, yaşamı boyunca yayınlanan çalışmalarında bu terimi nadiren kullandı ve İkinci Enternasyonal Marksizminde (1889-1914) yabancılaşma tartışması özellikle yoktu.

Marx’ın yabancılaşmış emek kavramı, mevcut felsefi, dini ve politik yabancılaşma kavramlarının ötesine geçerek onu maddi üretimin ekonomik alanına oturttu.

Ancak bu dönemde, birçok düşünür daha sonra yabancılaşma ile ilişkilendirilecek kavramlar geliştirdi. Emile Durkheim, Toplumsal İşbölümü (1893) ve İntihar (1897) adlı yapıtlarında, toplumsal uyumu garanti eden normların, işbölümünün büyük bir genişlemesini takiben krize düştüğü bir dizi fenomeni belirtmek için “anomi” terimini kullandı. Üretim sürecindeki büyük değişikliklerle ilişkili toplumsal ayaklanma, Alman sosyologlarının düşüncesinin de temelini oluşturuyor. Georg Simmel, Paranın Felsefesi‘nde (1900), sosyal kurumların bireyler üzerindeki egemenliğine ve insan ilişkilerindeki artan duygusuzluğa, gayri insaniliğe (impersonality) büyük önem verdi. Max Weber, Ekonomi ve Toplum‘da (1922), insan ilişkilerinde “bürokratikleşme” ve “rasyonel hesaplama” fenomenlerini kapitalizmin özü olarak kabul ederek üzerinde durdu. Ancak bu yazarlar, insan ilişkilerinin durdurulamaz eğilimlerini tarif ettiklerini düşündüler ve düşünceleri genellikle mevcut sosyal ve politik düzeni iyileştirme arzusuyla beslendi – kesinlikle mevcut düzen yerine bir farklısını getirmekle değil.

Marksist bir yabancılaşma teorisine dönüş, büyük ölçüde, Tarih ve Sınıf Bilinci’nde (1923) emek faaliyetlerinin, insanlarla nesnel ve bağımsız bir şey olarak karşı karşıya geldiği ve onlara harici özerk yasalar aracılığıyla hükmeden fenomeni tanımlamak için “nesneleşme” (Versachlichung) terimini sunan György Lukács sayesinde gerçekleşti. 1844 El Yazmaları nihayet 1932’de Almanca olarak ortaya çıktığında, Marx’ın gençliğine ait ve şimdiye kadar yayınlanmamış bu metin, tüm dünyada dalga yarattı. Marx’ın yabancılaşma kavramı, işçinin karşısına çıkan emek ürününü, “yabancı bir şey gibi, üreticiden bağımsız bir güç” sözleriyle tanımlıyordu. Burjuva toplumunda işçinin yabancılaşmasının dört yolunu sıraladı: (1) “kendi üzerinde gücü olan yabancı bir nesne” haline gelen emeğinin ürünüyle; (2) “kendisine yönelik” olarak algıladığı ve sanki “kendisine ait değilmiş” gibi görünen çalışma faaliyetiyle; (3) “kendisine yabancı bir varlığa” dönüştürülen “insanın ulu amacı (species-being)” tarafından; son olarak (4) diğer insanlar tarafından ve “emekleri ve emeklerinin nesnesi” yoluyla.

Marx için, Hegel’in aksine, yabancılaşma nesneleştirmeyle değil, kesin bir ekonomi biçimindeki belirli bir fenomenle, yani ücretli emek ve emek ürünlerinin üreticilere karşı duran nesnelere dönüştürülmesiyle sınırdaştı. Hegel yabancılaşmayı emeğin ontolojik bir tezahürü olarak sunarken, Marx onu belirli bir üretim çağının, kapitalizmin özelliği olarak kavradı.

Yirminci yüzyılın başlarında, temel olarak Marx’tan ayrılan yazarların çoğu, yabancılaşmayı yaşamın evrensel bir yönü olarak gördüler. Varlık ve Zaman‘da (1927), Martin Heidegger yabancılaşmaya tamamen felsefi terimlerle yaklaştı. Yabancılaşma fenomenolojisi için kullandığı kategori “düşmüşlük” [Verfallen], yani insan varoluşunun kendisini çevreleyen dünyanın gerçeksizliğinde kaybetme eğilimiydi. Heidegger, bu düşmüşlüğü “belki de insan kültürünün daha ileri aşamalarının kendilerini kurtarabileceği kötü ve içler acısı bir özellik” olarak değil, daha çok “dünyada varlığın varoluşsal bir tarzı”, tarihin temel boyutunun bir parçasını oluşturan bir gerçeklik olarak görüyordu.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra yabancılaşma, Fransız varoluşçuluğunun etkisi altında hem felsefede hem de edebiyatta tekrarlanan bir tema haline geldi. Ama toplumdaki insanın yaygın bir hoşnutsuzluğuyla, insan bireyselliği ile deneyim dünyası arasındaki bir bölünmeyle, aşılmaz bir insanlık durumuyla özdeşleştirildi. Çoğu varoluşçu filozof, yabancılaşma için toplumsal bir köken önermedi, ancak onu, tüm “olgusallık”la (Sovyet deneyiminin başarısızlığı böyle bir görüşü destekledi) ve insan ötekiliğiyle kaçınılmaz olarak derinden bağlı gördü. Marx, kapitalist üretim ilişkilerinde insanın boyun eğdirilmesine yönelik bir eleştirinin geliştirilmesine yardımcı olmuştu. Varoluşçular, tersine, Marx’ın çalışmalarının kendi yaklaşımları için yararlı olduğunu düşündükleri kısımlarını özümsemeye çalıştılar; ancak bunları, herhangi bir spesifik tarihsel açıklama içermeyen, yalnızca felsefi bir tartışmada kullandılar.

Yirminci yüzyılın başlarında Marx’tan uzaklaşarak, yabancılaşmayı ele alan çoğu yazar, onu yaşamın evrensel bir yönü olarak gördü.

Varoluşçular gibi Herbert Marcuse için de yabancılaşma, kapitalizmdeki belirli bir koşuldan ziyade nesneleşmeyle (objectification) ilişkilendirildi. Eros and Civilization’da(1955), insanın özgürleşmesinin ancak emeğin ortadan kaldırılmasıyla -serbest bırakılmasıyla değil- ve toplumsal ilişkilerde libido ve oyunun olumlanmasıyla sağlanabileceğini öne sürerek Marx’tan uzaklaştı. Marcuse nihayetinde kapitalist üretim ilişkilerine, yabancılaşmayı bağlayan tarihsel özgüllüğü görmeyerek, genel olarak teknolojik egemenliğe karşı çıktı. Ayrıca, toplumsal değişim üzerine olan düşünceleri; işçi sınıfını, sistemin savunmasında faaliyet gösterenler arasına sık sık dahil edecek kadar kötümserdi.

Yabancılaşma Teorilerinin Dayanılmazlığı

Marcuse’un müdahalesinden on yıl sonra, yabancılaşma terimi Kuzey Amerika sosyolojisi sözlüğüne girdi. Ana akım sosyoloji, yabancılaşmayı toplumsal ilişkilerin değil, bireysel insanın bir sorunu olarak ele aldı ve çözüm için arayışlar, toplumu değiştirmek için kolektif uygulamalardan ziyade bireylerin mevcut düzene uyum sağlama kapasitesine odaklandı. Yaklaşımdaki bu büyük değişiklik, nihayetinde tarihsel-toplumsal faktörlerin analizinin seviyesini düşürdü. Marksist gelenekte, yabancılaşma kavramı kapitalist üretim tarzının en keskin eleştirilerinden bazılarına katkıda bulunmuşken, sosyoloji alanında kurumsallaşması onu toplumsal normlara bireysel uyumsuzluk olgusuna indirgemiştir. Bu yorumlar, bazı sosyologlar için pozitif bir fenomen, yaratıcılığı ifade etmenin bir aracı haline gelen – insanın çalışma faaliyeti ile ilgili karmaşık bir fenomen olmaktan çok uzak olan – yabancılaşma söyleminin teorik olarak yoksullaşmasına neden olmuştur. Bu şekliyle yabancılaşma, neredeyse anlamsız olacak şekilde seyreltildi.

“Sosyoloji alanında yabancılaşmanın kurumsallaşması, onu sosyal normlara bireysel uyumsuzluk olgusuna indirdi.”

Aynı dönemde, yabancılaşma kategorisi, Erich Fromm’un Marksizme bir köprü kurmaya çalışmak için kullandığı psikanalize girdi. Ancak Fromm için vurgu öznellik üzerindeydi ve Sağlıklı Toplum’da (1955) “bireyin kendisini yabancı olarak deneyimlediği bir deneyim modu” olarak özetlenen yabancılaşma kavramı, bireye çok dar bir şekilde odaklandı. Fromm’un Marx’ın kavramına ilişkin açıklaması, kendisini yalnızca 1844 El Yazmaları‘na dayandırdı ve yabancılaşmış emeğin Marx’ın düşüncesindeki rolünü bir kenara bıraktı. Bu boşluk, Fromm’un nesnel yabancılaşmaya (emek sürecinde ve emek ürünüyle ilgili olarak işçinin yabancılaşmasına) gereken ağırlığı vermesini engelledi.

1960’larda yabancılaşma teorileri moda oldu ve bu kavram çağın ruhunu mükemmel ifade ediyor gibi gözüküyordu. Guy Debord’un Gösteri Toplumu‘nda (1967), yabancılaşma teorisi maddi olmayan üretimin eleştirisiyle bağlantılıydı: “‘ikinci sanayi devrimi’ ile yabancılaşmış tüketim, yabancılaşmış üretim kadar kitleler için bir görev haline geldi.” Tüketim Toplumu’nda (1970), Jean Baudrillard kendini üretimin merkeziliğine ilişkin Marksist odaktan uzaklaştırdı ve tüketimi, modern toplumda birincil unsur olarak tanımladı. Reklamların ve kamuoyu yoklamalarının artması, “tüketim çağında” ve “radikal yabancılaşma”da sahte ihtiyaçlar ve kitlesel fikir birliği yaratmıştı.

Bununla birlikte, terimin yaygınlaşması, ayrım gözetmeksizin uygulanmasıyla birlikte, derin bir kavramsal belirsizlik yarattı. Birkaç yıl içinde, yabancılaşma, insan mutsuzluğu yelpazesindeki hemen hemen her şeyi belirtmek için dönüştürülmüştü; o kadar kapsayıcı hale gelmişti ki, asla değiştirilemeyeceği inancını yarattı.

Dünyada konuyla ilgili yüzlerce kitap ve makalenin yayınlanmasıyla birlikte çağ, yabancılaşma çağı haline gelmişti. Çeşitli siyasi geçmişlerden ve akademik disiplinlerden yazarlar bunun nedenlerini metalaştırma, aşırı uzmanlaşma, anomi, bürokratikleşme, konformizm, tüketimcilik, yeni teknolojiler arasında benlik duygusunun kaybı, kişisel izolasyon, ilgisizlik, sosyal veya etnik marjinalleşme ve çevre kirliliği olarak tanımladılar. Tartışma, yabancılaşma kavramının gerçek bir çarpıtmaya uğradığı ve uzun süredir kendisine yöneltilen toplumsal sınıfların savunucuları tarafından kullanıldığı Kuzey Amerika akademik bağlamında daha da paradoksal hale geldi.

Marx’a Göre Yabancılaşma

1857-58’de yazılan Grundrisse, 1939’a kadar Almanya’da bile yayınlanmamasına rağmen, Marx’ın yabancılaşma temasına ilişkin en iyi açıklamasını sunar. Metin, 1973’teki İngilizce baskısı da dahil olmak üzere, 1960’ların sonundan itibaren Avrupa ve Asya dillerine çevrildiğinde, akademisyenler dikkatlerinin çoğunu Marx’ın geç dönem yazılarındaki yabancılaşmayı kavramsallaştırma biçimine odaklandılar. Grundrisse’deki açıklamalar 1844 Elyazmaları’nda işlenen analizlerle benzerlik taşıyordu ancak ekonomik kategoriler çok daha iyi anlaşıldı ve titiz bir sosyal analizle zenginleştirilmişti. Grundrisse’de, Marx yabancılaşma terimini birden fazla kez kullandı ve kapitalizmde:

Her birey için hayati bir koşul haline gelen faaliyetlerin ve ürünlerin genel takası -karşılıklı bağlantıları- onlara yabancı ve kendiliğinden otonom bir şey olarak görünür. Takas değeri olarak kişiler arasındaki sosyal bağ, nesneler arasındaki sosyal ilişkiye; kişisel kapasite, nesnel zenginliğe dönüşür.

iddiasını savundu. Grundrisse, Marx’ın geç döneminde ele aldığı ve yabancılaşma temasını öne çıkararak işlediği tek tamamlanmamış metni değildi. Yazılmasından beş yıl sonra, Kapital, Cilt 1: Kitap 1, Bölüm VI, yayınlanmamış (1863-64), yabancılaşmanın ekonomik ve politik analizlerini daha yakından bir araya getirdi. “Kapitalistin işçi üzerindeki egemenliği,” diye yazmıştı Marx, “nesnelerin insanlar üzerindeki, ölü emeğin yaşayanlar üzerindeki, ürünün üretici üzerindeki egemenliğidir.” Kapitalist toplumda, “emeğin toplumsal üretkenliğinin sermayenin maddi niteliklerine aktarılması” sayesinde, gerçek bir “nesnelerin kişileştirilmesi ve kişilerin nesneleştirilmesi” söz konusudur ve bu durum “emeğin maddi koşullarının işçiye tabi olduğu değil işçinin bunlara tabi olduğu” görüntüsünü yaratır.

Marx, Kapital’in “Metanın Fetişizmi ve Sırrı” adlı ünlü bölümünde, erken dönem felsefi yazılarında sağlanandan çok daha ayrıntılı benzer bir açıklama yapmıştır. Marx’a göre, kapitalist toplumda insanlar arasındaki ilişkiler, “kişiler arasındaki doğrudan sosyal ilişkiler” olarak görülmektense “kişiler arasındaki maddi ilişkiler ve neneler arsındaki sosyal ilişkiler” olarak görülür. Bu fenomen, onun “emeğin ürünlerine meta olarak üretildikleri anda kendilerini bağlayan ve bu nedenle meta üretiminden ayrılamaz olan fetişizm” dediği şeydir. Meta fetişizmi, erken dönem yazılarında işlediği yabancılaşmanın yerini almamıştır. Marx’a göre, burjuva toplumunda insani nitelikler ve ilişkiler, nesneler arasındaki niteliklere ve ilişkilere dönüşür. Lukács’ın nesneleştirme olarak adlandırdığı bu teori, bu fenomeni insan ilişkileri açısından resmederken, fetişizm kavramı bunu metalara ilişkin olarak ele aldı.

“Marx’a göre, burjuva toplumunda insani nitelikler ve ilişkiler, nesneler arasındaki niteliklere ve ilişkilere dönüşür.”

Marx’ın yabancılaşma üzerine geç dönem yazılarının yayılması ana akım sosyoloji ve psikolojinin bu fenomeni kavramsallıştırma şeklinden uzaklaşımanın yolunu açtı. Marx’ın yabancılaşma açıklaması, pratikte bunun üstesinden gelinmesine – toplumsal hareketlerin, partilerin ve sendikaların işçi sınıfının çalışma ve yaşam koşullarını değiştirmeye yönelik siyasi eylemine – yönelikti. Bu nedenle, 1930’larda 1844 Elyazmaları’ndan sonra, Marx’ın yabancılaşma üzerine yazılarının ikinci nesli olarak düşünülebilecek olanlarının yayımlanması yalnızca yeni yabancılaşma çalışmaları için tutarlı bir teorik temel sağlamakla kalmayıp her şeyden önce o yıllarda dünyada patlak veren olağanüstü siyasi ve toplumsal hareketler için anti-kapitalist ideolojik bir platform işlevi gördü. Yabancılaşma, filozofların kitaplarının ve üniversite konferans salonlarının ötesine geçti. Sokaklara ve işçi mücadelelerinin alanına girdi ve genel olarak burjuva toplumunun bir eleştirisi haline geldi.

1980’lerden bu yana emek dünyası çığır açan bir yenilgiye uğradı, küresel ekonomik sistem her zamankinden daha sömürücü durumda ve Sol hala derin bir krizin ortasında. Elbette, Marx modern dünyanın birçok sorusuna yanıt veremez, ancak temel soruları saptayabilir. Günümüzde, serbest piyasanın ve bireyler arasındaki rekabetin egemen olduğu bir toplumda, Marx’ın yabancılaşma açıklaması, kapitalizmi hem anlamak hem de eleştirmek için vazgeçilmez bir eleştirel araç sağlamaya devam ediyor.

Çeviri: Baran Yalçınkaya & Rona Şenol

Categories
Journalism

For Karl Marx, Alienation Was Central to Understanding Capitalism

Since they were first published in the mid-nineteenth century, Karl Marx’s early writings on alienation have served as a radical touchstone in the fields of social and philosophical thought, generating followers, contestation and debate. It was in the Economic and Philosophic Manuscripts of 1844 that Marx first developed his theory of alienation. His concept of “alienated labor” pushed beyond the existing philosophical, religious, and political notions of alienation to ground it in the economic sphere of material production. This was a groundbreaking move, but alienation was a concept that Marx never put down, and he would go on to refine and develop his theory in the coming decades.

Although thinkers on the topic of alienation have, for the most part, continued to make use of Marx’s early writings, it is in fact in the later work that Marx provides a fuller, more developed account of alienation, as well as a theory of its overcoming. In the notebooks of the Grundrisse (1857-58), as well as in other preparatory manuscripts for Capital (1867), Marx delivers conception of alienation is historically grounded in his analysis of social relations under capitalism. If this important aspect of Marx’s theory has been underappreciated until now, it remains nonetheless the key to understanding what the mature Marx meant by alienation — and helps provide the conceptual tools that will be needed in transforming the hyper-exploitative economic and social system that we live in today.

A Long Trajectory
The first systematic account of alienation was provided by Georg W. F. Hegel in The Phenomenology of Spirit (1807), where the terms Entausserung (“self-externalization”), Entfremdung (“estrangement”) and Vergegenständlichung (literally: “to-make-into-an-object”) were used to describe Spirit’s becoming other than itself in the realm of objectivity.

The concept of alienation continued to feature prominently in the writings of the Hegelian Left, and Ludwig Feuerbach’s developed a theory of religious alienation in The Essence of Christianity (1841) where he described man’s projection of his own essence onto an imaginary deity. But it subsequently disappeared from philosophical reflection, and none of the major thinkers of the second half of the nineteenth century paid it any great attention. Even Marx rarely used the term in the works published during his lifetime, and discussion of alienation was notably absent from the Marxism of the Second International (1889–1914).

It was during this period, however, that several thinkers developed concepts that later came to be associated with alienation. In his Division of Labor (1893) and Suicide (1897), Émile Durkheim introduced the term “anomie” to indicate a set of phenomena whereby the norms guaranteeing social cohesion fall into crisis following a major extension of the division of labor. Social upheaval associated with major changes in the production process also lay at the basis of the thinking of German sociologists. Georg Simmel in The Philosophy of Money (1900) paid great attention to the dominance of social institutions over individuals and to the growing impersonality of human relations. Max Weber, in Economy and Society (1922), dwelled on the phenomena of “bureaucratization” and “rational calculation” in human relations, considering them to be the essence of capitalism. But these authors thought they were describing unstoppable tendencies of human relations, and their reflections were often guided by a wish to improve the existing social and political order — certainly not to replace it with a different one.

The return to a Marxist theory of alienation occurred in large part thanks to Gyorgy Lukács, who in History and Class Consciousness (1923) introduced the term “reification” (Versachlichung) to describe the phenomenon whereby labor activity confronts human beings as something objective and independent, dominating them through external autonomous laws. When the Economic and Philosophic Manuscripts of 1844 finally appeared in German in 1932, the hitherto unpublished text from Marx’s youth caused waves throughout the world. Marx’s concept of alienation described the labor product confronting labor “as something alien, as a power independent of the producer.” He listed four ways in which the worker is alienated in bourgeois society: (1) by the product of his labor, which becomes “an alien object that has power over him”; (2) in his working activity, which he perceives as “directed against himself,” as if it “does not belong to him”; (3) by “man’s species-being,” which is transformed into “a being alien to him”; and (4) by other human beings, and in relation “to their labor and the object of the labor”.

For Marx, unlike for Hegel, alienation was not coterminous with objectification as such, but rather with a particular phenomenon within a precise form of economy: that is, wage labor and the transformation of labor products into objects standing opposed to producers. Whereas Hegel presented alienation as an ontological manifestation of labor, Marx conceived it as characteristic of a particular epoch of production: capitalism.

Diverging fundamentally from Marx, in the early part of the twentieth century, most of the authors who addressed alienation considered it a universal aspect of life. In Being and Time (1927), Martin Heidegger approached alienation in purely philosophical terms. The category he used for his phenomenology of alienation was “fallenness” [Verfallen], that is the tendency of human existence to lose itself in the inauthenticity of the surrounding world. Heidegger did not regard this fallenness as a “bad and deplorable property of which, perhaps, more advanced stages of human culture might be able to rid themselves”, but rather as “an existential mode of Being-in-the-world,” as a reality forming part of the fundamental dimension of history.

After World War II, alienation became a recurrent theme — both in philosophy and in literature — under the influence of French existentialism. But it was identified with a diffuse discontent of man in society, a split between human individuality and the world of experience, an insurmountable condition humaine. Most existentialist philosophers did not propose a social origin for alienation, but saw it as inevitably bound up with all “facticity” (no doubt the failure of the Soviet experience favored such a view) and human otherness. Marx had helped to develop a critique of human subjugation in capitalist relations of production. The existentialists, by contrast, sought to absorb those parts of Marx’s work that they thought useful for their own approach but in a merely philosophical discussion lacking any specific historical account.

For Herbert Marcuse, like the existentialists, alienation was associated with objectification as such, rather than with a particular condition under capitalism. In Eros and Civilization (1955), he took distance from Marx, arguing that human emancipation could only be achieved with the abolition — not the liberation — of labor and with the affirmation of the libido and play in social relations. Marcuse ultimately opposed technological domination in general, losing the historical specificity that tied alienation to capitalist relations of production, and his reflections on social change were so pessimistic as to often include the working class among the subjects that operated in defence of the system.

The Irresistibility of Theories of Alienation
A decade after Marcuse’s intervention, the term alienation entered the vocabulary of North American sociology. Mainstream sociology treated it as a problem of the individual human being, not of social relations, and the search for solutions centered on the capacity of individuals to adjust to the existing order rather than on collective practices to change society. This major shift of approach ultimately downgraded analysis of historical-social factors. Whereas, in the Marxist tradition, the concept of alienation had contributed to some of the sharpest criticisms of the capitalist mode of production, its institutionalization in the realm of sociology reduced it to a phenomenon of individual maladjustment to social norms. These interpretations have contributed to a theoretical impoverishment of the discourse of alienation, which — far from a complex phenomenon related to man’s work activity — became, for some sociologists, a positive phenomenon, a means of expressing creativity. In this form, the category of alienation was diluted to the point of being virtually meaningless.

In the same period, the category of alienation found its way into psychoanalysis, where Erich Fromm used it to try to build a bridge to Marxism. For Fromm, however, the emphasis was on subjectivity, and his notion of alienation, summarized in The Sane Society (1955) as “a mode of experience in which the individual experiences himself as alien” remained too narrowly focused on the individual. Fromm’s account of Marx’s concept based itself exclusively on the Economic and Philosophic Manuscripts and sidelined the role of alienated labor in Marx’s thought. This lacuna prevented Fromm from giving due weight to objective alienation (that of the worker in the labour process and in relation to the labour product).

In the 1960s, theories of alienation came into fashion and the concept seemed to express the spirit of the age to perfection. In Guy Debord’s The Society of the Spectacle (1967), alienation theory linked up with the critique of immaterial production: “with the ‘second industrial revolution’, alienated consumption has become just as much a duty for the masses as alienated production”. In The Consumer Society (1970), Jean Baudrillard distanced himself from the Marxist focus on the centrality of production and identified consumption as the primary factor in modern society. The growth of advertising and opinion polls had created spurious needs and mass consensus in an “age of consumption” and “radical alienation.”

The popularization of the term, however, along with its indiscriminate application, created a profound conceptual ambiguity. Within the space of a few years, alienation had been transformed to designate nearly anything on the spectrum of human unhappiness; it had become so all-encompassing that it generated the belief that it could never be modified.

With hundreds of books and articles being published on the topic around the world, it had become the age of alienation tout court. Authors from various political backgrounds and academic disciplines identified its causes as commodification, overspecialization, anomie, bureaucratization, conformism, consumerism, loss of a sense of self amid new technologies, personal isolation, apathy, social or ethnic marginalization, and environmental pollution. The debate became even more paradoxical in the North American academic context, where the concept of alienation underwent a veritable distortion and ended up being used by defenders of the very social classes against which it had for so long been directed.

Alienation According to Karl Marx
The Grundrisse, written in 1857-58 provides Marx’s best account of the theme of alienation, though it remained unpublished even in Germany until 1939. When the text was eventually translated into European and Asian languages from the late 1960s, including its English-language publication in 1973, scholars focused more their attention on the way Marx conceptualized alienation in his mature writings. The Grundrisse’s account recalled the analyses of the Economic and Philosophic Manuscripts of 1844, but was enriched by a much greater understanding of economic categories and by a more rigorous social analysis. In the Grundrisse Marx more than once used the term “alienation” and argued that in capitalism:

the general exchange of activities and products, which has become a vital condition for each individual – their mutual interconnection – appears as something alien to them, autonomous as a thing. In exchange value, the social connection between persons is transformed into a social relation between things; personal capacity into objective wealth.

The Grundrisse was not the only incomplete text of Marx’s maturity to feature an account of alienation. Five years after it was composed, “Capital, Volume 1: Book 1, Chapter VI, unpublished” (1863–64) brought the economic and political analyses of alienation more closely together. “The rule of the capitalist over the worker”, Marx wrote, “is the rule of things over human beings, of dead labour over the living, of the product over the producer”. In capitalist society, by virtue of “the transposition of the social productivity of labour into the material attributes of capital”, there is a veritable “personification of things and reification of persons”, creating the appearance that “the material conditions of labour are not subject to the worker, but he to them”.

Marx gave a similar account — much more elaborated than the one provided in his early philosophical writings — in a famous section of Capital: “The Fetishism of the Commodity and Its Secret”. For Marx, in capitalist society, relations among people appear not “as direct social relations between persons … but rather as material relations between persons and social relations between things”. This phenomenon is what he called “the fetishism which attaches itself to the products of labor as soon as they are produced as commodities and is therefore inseparable from the production of commodities”. Commodity fetishism did not replace the alienation of his early writings. In bourgeois society, Marx held, human qualities and relations turn into qualities and relations among things. This theory of what Lukács would call reification illustrated this phenomenon from the point of view of human relations, while the concept of fetishism treated it in relation to commodities.

The eventual diffusion the mature Marx’s writing on alienation paved the way for a departure from mainstream sociology and psychology’s conceptualization of it. Marx’s account of alienation was geared to its overcoming in practice — to the political action of social movements, parties and trade unions to change the working and living conditions of the working class. The publication of what – after the Economic and Philosophic Manuscripts of 1844 in the 1930s – may be thought of as the “second generation” of Marx’s writings on alienation therefore provided not only a coherent theoretical basis for new studies of alienation, but above all an anti-capitalist ideological platform for the extraordinary political and social movements that exploded in the world during those years. Alienation went beyond the books of philosophers and the lecture halls of universities. It took to the streets and the space of workers’ struggles and became a critique of bourgeois society in general.

Since the 1980s, the world of labor has suffered an epochal defeat, the global economic system is more exploitative than ever, and the Left is still in the midst of a deep crisis. Of course, Marx cannot give an answer to many of contemporary problems but he does pinpoint the essential questions. In a society dominated by the free market and competition among individuals, Marx’s account of alienation continues to provide an indispensable critical tool for both understanding and criticizing capitalism today.

Categories
Journalism

Tư Bản: Một phê phán còn dang dở

1.Phân tích mấu chốt của các lý thuyết về giá trị thặng dư
Vào tháng 8 năm 1861, Marx lại cống hiến hết mình cho tác phẩm phê phán kinh tế chính trị, làm việc với cường độ cao đến mức vào tháng 6 năm 1863, ông đã điền vào 23 cuốn sổ tay lớn về sự chuyển hóa tiền thành tư bản, về tư bản thương mại, và trên hết là về các lý thuyết khác nhau mà các nhà kinh tế đã cố gắng giải thích về giá trị thặng dư.[1] Mục đích của ông là hoàn thành Đóng góp vào Phê phán Kinh tế Chính trị, phần được coi là phần đầu tiên trong kế hoạch của ông. Cuốn sách xuất bản năm 1859 có một chương đầu tiên ngắn gọn, “Hàng hóa”, phân biệt giữa giá trị sử dụng và giá trị trao đổi, và chương thứ hai dài hơn, “Tiền, hoặc Lưu thông giản đơn”, đề cập đến các lý thuyết về tiền như một đơn vị đo lường. Trong lời nói đầu, Marx nêu rõ: ‘Tôi xem xét hệ thống kinh tế tư sản theo thứ tự sau: tư bản, địa tô, tiền công – lao động; nhà nước, ngoại thương, thị trường thế giới. ‘[2]

Hai năm sau, kế hoạch của Marx vẫn không thay đổi: ông vẫn dự định viết sáu cuốn sách, mỗi cuốn sẽ viết về một trong những chủ đề mà ông đã liệt kê vào năm 1859 [3]. Tuy nhiên, từ mùa hè năm 1861 đến tháng 3 năm 1862, ông đã viết một chương mới, ‘Tư bản tổng quát ‘, mà ông dự định sẽ trở thành chương thứ ba trong kế hoạch xuất bản của mình. Trong bản thảo chuẩn bị số 5 trong số 23 cuốn sổ ghi chép đầu tiên do ông biên soạn vào cuối năm 1863, ông tập trung vào quá trình sản xuất tư bản và đặc biệt hơn là về: 1) sự chuyển hóa tiền thành tư bản; 2) giá trị thặng dư tuyệt đối; và 3) giá trị thặng dư tương đối. [4] Một số chủ đề này, đã được đề cập trong Grundrisse, giờ đây đã được đặt ra với độ chính xác và phong phú hơn về mặt lý luận.

Những vấn đề kinh tế khổng lồ đã được giảm nhẹ , chúng là những thứ đã đeo bám ông trong nhiều năm và điều này đã cho phép Marx dành nhiều thời gian hơn cho việc nghiên cứu của mình và đạt được những tiến bộ trong lý thuyết đáng kể. Vào cuối tháng 10 năm 1861, ông viết cho Engels rằng “hoàn cảnh hiện tại cuối cùng đã cho phép [ông] ít nhất đã có được nền tảng vững chắc dưới đôi chân của mình một lần nữa”. Công việc của ông cho tờ New-York Tribune đảm bảo cho ông kiếm được “hai bảng một tuần”[5]. Ông cũng đã ký một thỏa thuận với Die Presse. Trong hơn một năm qua, ông đã “cầm chắc mọi thứ mà chưa thực sự đưa nó vào đóng cọc nó”[Ý nói Marx vẫn chưa viết về nó] và hoàn cảnh của ông đã khiến vợ ông suy sụp nghiêm trọng. Nhưng giờ đây, ‘lời hứa hai lần’ hứa hẹn sẽ ‘chấm dứt sự tồn tại khó khăn của gia đình ông” và cho phép ông ‘hoàn thành cuốn sách của mình’.

Tuy nhiên, vào tháng 12, ông nói với Engels rằng ông đã bị buộc phải rời IOU vì những người bán thịt và bán tạp hóa, và khoản nợ của ông với các chủ nợ lên tới một trăm bảng Anh.[6] Vì những nỗi lo lắng này, nên nghiên cứu của ông đang tiến hành một cách chậm rãi: ‘Hoàn cảnh của tôi vẫn đang tiếp diễn như chúng vốn đã diễn ra, vậy nên thật sự rất khó để đưa [các] vấn đề lý thuyết kết thúc nhanh chóng. Nhưng ông đã thông báo cho Engels rằng trong cuốn sách tiếp theo, “Điều được giả định sẽ là một hình thức phổ biến hơn nhiều, và các phương pháp được đưa ra sẽ ít bằng chứng hơn nhiều so với trong Phần I”.[7]

Trong bối cảnh đầy kịch tính này, Marx đã cố gắng vay tiền từ mẹ mình, cũng như từ những người thân khác và nhà thơ Carl Siebel [1836 – 1868]. Trong một lá thư gửi cho Engels sau đó vào tháng 12, ông giải thích rằng đây là những nỗ lực để tránh việc liên tục ‘quấy rầy’ ông. Tuy nhiên nhưng nỗ lự đã không có kết quả. Thỏa thuận với Die Presse cũng không có kết quả, vì họ chỉ in (và trả tiền cho) một nửa số bài báo mà ông gửi cho họ. Trước những lời chúc tốt đẹp nhất của người bạn cho năm mới, ông đã tâm sự rằng nếu mọi chuyện trở nên “giống như cũ” thì ông sẽ “sớm giao nó cho quỷ dữ” [8]. [Ý nói cuộc sống những năm cũ vừa qua của Marx đã quá khó khăn].

Mọi chuyện còn diễn biến theo chiều hướng tồi tệ hơn khi tờ New-York Tribune, đối mặt với những hạn chế tài chính liên quan đến Nội chiến Hoa Kỳ, đã phải cắt giảm số lượng phóng viên nước ngoài của mình. Bài báo cuối cùng của Marx cho tờ báo này xuất hiện vào ngày 10 tháng 3 năm 1862. Kể từ đó, ông phải làm mà không có nguồn thu nhập chính kể từ mùa hè năm 1851. Cùng tháng đó, chủ nhà của ngôi nhà của ông đã đe dọa sẽ có hành động để thanh toán các khoản nợ tiền thuê nhà, và ông đã nói với Engels rằng ông sẽ bị ‘kiện bởi tất cả và những việc lặt vặt’. [9] Và ông nói thêm ngay sau đó: “Tôi không hài lòng lắm với cuốn sách của mình, vì công việc thường bị trì hoãn, tức là bị đình chỉ, trong nhiều tuần liên tục bởi những xáo trộn trong nhà.” [10].

Trong thời kỳ này, Marx đã đưa ra một lĩnh vực nghiên cứu mới: Các lý thuyết về giá trị thặng dư. [11] Đây được lên kế hoạch trở thành phần thứ năm [12] và là phần cuối cùng của chương thứ ba khá dài nói về ‘Tư Bản Tổng Quát’. Hơn mười cuốn sổ ghi chép, Marx đã mổ xẻ tỉ mỉ cách các nhà kinh tế học lớn xử lý câu hỏi giá trị thặng dư như thế nào; ý tưởng cơ bản của ông là “tất cả các nhà kinh tế đều mắc lỗi khi xem xét giá trị thặng dư, ở dạng thuần túy của nó, không phải như vậy mà phải là ở các dạng cụ thể của lợi nhuận và tiền thuê nhà”.[13]

Trong Notebook VI, Marx bắt đầu từ một bài phê phán các nhà Vật lý. Trước hết, ông công nhận họ là ‘cha đẻ thực sự của kinh tế chính trị hiện đại’,[14] vì chính họ là người ‘đặt nền móng cho việc phân tích sản xuất tư bản chủ nghĩa’ [15] và tìm kiếm nguồn gốc của giá trị thặng dư không nằm trong ‘phạm vi lưu thông’ – trong năng suất của tiền, như những người theo chủ nghĩa trọng thương nghĩ – nhưng trong ‘lĩnh vực sản xuất’, thì họ hiểu “nguyên tắc cơ bản rằng chỉ có lao động mới có năng suất tạo ra giá trị thặng dư” [16]. Mặt khác, bị cho rằng “lao động nông nghiệp” là “lao động sản xuất duy nhất”[17], họ quan niệm “địa tô” là “hình thức duy nhất của giá trị thặng dư”[18]. Họ giới hạn phân tích của mình trong ý tưởng rằng năng suất của đất cho phép con người sản xuất “không quá đủ để khiến cho anh ta tồn tại”[19]. Khi đó, theo lý thuyết này, giá trị thặng dư xuất hiện như một “món quà của tự nhiên”.[20]

Trong nửa sau của Notebook VI, và trong hầu hết Notebook VII, VIII và IX, Marx tập trung vào Adam Smith. Ông không chia sẻ quan điểm sai lầm của các nhà bác học rằng “chỉ có một loại lao động cụ thể nhất định – lao động nông nghiệp – tạo ra giá trị thặng dư”[21]. Thật vậy, trong mắt Marx, một trong những công lao lớn nhất của Smith là đã hiểu rằng, trong quá trình lao động đặc biệt của xã hội tư sản, nhà tư bản ‘chiếm đoạt mà không phải trả giá, và tư bản là một phần của lao động sống’[22]; hoặc một lần nữa, rằng “nhiều lao động hơn được đổi lấy ít lao động hơn (theo quan điểm của người làm thuê), ít lao động hơn được đổi lấy nhiều lao động hơn (theo quan điểm của nhà tư bản)”. [23] Tuy nhiên, hạn chế của Smith là ông đã không phân biệt được “giá trị thặng dư như vậy” với “các hình thức cụ thể mà nó giả định trong lợi nhuận và tiền thuê” [24]. Ông đã tính toán giá trị thặng dư không liên quan đến phần tư bản mà nó phát sinh, mà là “phần thặng dư trên tổng giá trị của tư bản ứng trước”[25], bao gồm cả phần mà nhà tư bản bỏ ra để mua nguyên vật liệu thô.

Marx đã viết rất nhiều những suy nghĩ này trong thời gian ba tuần ở lại với Engels ở Manchester vào tháng 4 năm 1862. Khi trở về, ông báo cáo với Lassalle:

Cuốn sách của tôi sẽ không hoàn thành trong hai tháng nữa. Trong năm qua, để giữ cho bản thân không bị đói, tôi đã phải thực hiện một vụ bỏ rơi tác phẩm đáng khinh bỉ nhất và thường xuyên mất hàng tháng trời mà không thể thêm một dòng nào vào ‘vật’. Và cũng có một điều kỳ quặc đó là tôi đã tìm thấy lỗi với về những điều tôi đã viết tuy nhiên tôi đã không xem xét chúng trong một tháng, vì vậy tôi phải sửa chúng hoàn toàn.[26]

Marx kiên quyết tiếp tục công việc và cho đến đầu tháng 6 mở rộng nghiên cứu của mình cho các nhà kinh tế học khác như Germain Garnier [1754 – 1821] và Charles Ganilh [1758 – 1836]. Sau đó, ông đi sâu hơn vào câu hỏi về lao động có năng suất và lao động không năng suất, một lần nữa tập trung đặc biệt vào Smith, người, mặc dù chưa rõ ràng về một số khía cạnh, nhưng ông đã rút ra sự khác biệt giữa hai khái niệm. Theo quan điểm của nhà tư bản, lao động sản xuất

là lao động tiền lương, được trao đổi với phần […] của tư bản chi ra tiền lương, không chỉ tái sản xuất phần tư bản này (hoặc giá trị sức lao động của chính nó), mà còn tạo ra giá trị thặng dư cho nhà tư bản. Do đó hàng hoá hoặc tiền tệ chỉ được chuyển hoá thành tư bản, được sản xuất ra dưới dạng tư bản. Chỉ có lao động làm công ăn lương mới có hiệu quả sản xuất ra tư bản.[27]

Mặt khác, lao động không có năng suất là “lao động không được trao đổi bằng tư bản mà trực tiếp bằng doanh thu, tức là bằng tiền công hoặc lợi nhuận”[28]. Theo Smith, hoạt động của các chủ quyền – và của các sĩ quan pháp lý và quân đội xung quanh họ – không tạo ra giá trị gì và về mặt này có thể so sánh với nhiệm vụ của những người nội trợ. Marx đã chỉ ra rằng điều này là ngôn ngữ của một giai cấp tư sản ‘vẫn còn cách mạng’, chưa ‘chịu sự chi phối của toàn bộ xã hội, nhà nước, v.v.’ [Tư bản không hợp tác với nhà nước].

những nghề nghiệp lừng lẫy và lâu đời – chủ quyền, thẩm phán, sĩ quan, linh mục, v.v. – với tất cả các hệ tư tưởng cũ mà họ phát triển, những người viết thư, giáo viên và mực sư, từ quan điểm kinh tế được đặt ngang hàng như một bầy tay sai và tay sai của chính họ được duy trì bởi giai cấp tư sản và những của cải nhàn rỗi – giới quý tộc có đất và các nhà tư bản nhàn rỗi.[29]

Trong Notebook X, Marx đã chuyển sang một phân tích chặt chẽ về François Quesnay’s [1694 – 1774] Tableau économique.[30] Ông ca ngợi tác phẩm như bầu trời, mô tả nó như là “một quan niệm cực kỳ tuyệt vời, không thể nghi ngờ được và rực rỡ nhất mà nền kinh tế chính trị đã từng có, cho đến khi kinh tế chính trị phải chịu trách nhiệm cho nó”.[31]

Trong khi đó, hoàn cảnh kinh tế của Marx lại rơi vào cảnh khốn đốn. Vào giữa tháng 6, ông viết cho Engels: ‘Mỗi ngày vợ tôi nói rằng cô ấy ước cô ấy và những đứa trẻ được an toàn trong nấm mồ của họ sau khi chết, và tôi thực sự không thể trách cô ấy, vì những sỉ nhục, dằn vặt và cảnh giác mà một người phải trải qua. Một tình huống thực sự không thể diễn tả được.” Vào tháng 4, gia đình này đã phải cầm đồ lại tất cả tài sản mà họ mới đòi được từ văn phòng cho vay. Hoàn cảnh quá ngặt nghèo nên Jenny quyết định bán một số cuốn sách từ thư viện cá nhân của chồng – mặc dù bà không tìm được ai muốn mua chúng.

Tuy nhiên, Marx đã cố gắng ‘làm việc chăm chỉ’ và vào giữa tháng 6 đã bày tỏ sự hài lòng với Engels: “Thật kỳ lạ khi nói rằng chất xám của tôi hoạt động tốt hơn trong bối cảnh nghèo đói xung quanh nhiều năm qua”.[32] Tiếp tục nghiên cứu của mình, ông đã biên soạn các Notebook XI, XII và XIII trong mùa hè; những cuốn note tập trung vào lý thuyết về tiền thuê nhà, mà ông đã quyết định đưa vào “một chương bổ sung”[33] trong văn bản mà ông chuẩn bị xuất bản. Marx đã xem xét một cách phê phán các ý tưởng của Johann Rodbertus [1805 – 1875], sau đó chuyển sang phân tích sâu rộng các học thuyết của David Ricardo [1772 – 1823]. [34] Phủ nhận sự tồn tại của địa tô tuyệt đối, Ricardo chỉ cho phép một địa điểm chỉ dành cho địa tô chênh lệch liên quan đến độ phì nhiêu và vị trí của đất đai. Theo lý thuyết này, địa tô là một phần thừa: nó không thể là gì hơn, bởi vì điều đó sẽ mâu thuẫn với “khái niệm giá trị tương đương với một lượng thời gian lao động”[35] của Ricardo; nó khiến ông sẽ phải thừa nhận rằng nông sản liên tục được bán cao hơn số tiền trồng trọt bỏ ra, mà ông ta đã tính bằng tổng số vốn ứng trước và lợi nhuận bình quân [36]. Ngược lại, quan niệm của Marx về địa tô tuyệt đối quy định rằng “trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định […] tài sản đất đai thực sự làm tăng giá nguyên vật liệu thô”. [37]

Trong cùng một bức thư gửi cho Engels, Marx viết rằng đó là “một phép lạ thực sự” khi ông ấy “có thể tiếp tục với việc viết lý thuyết của [ông ấy] đến mức độ như vậy”[38]. Chủ nhà của Marx lại đe dọa tố tụng, trong khi những người thợ buôn bán mà ông đang mắc nợ nói về các điều khoản khấu trừ và khởi kiện ông. Một lần nữa, ông đã phải tìm đến Engels để được giúp đỡ, tâm sự rằng nếu không có vợ và các con, ông sẽ “thà dọn đến một ngôi nhà hoang còn hơn là liên tục bóp hầu bao”.[39]

Vào tháng 9, Marx đã viết thư cho Engels rằng ông có thể sẽ nhận được một công việc “trong một văn phòng đường sắt” trong năm mới.[40] Vào tháng 12, ông nhắc lại với Ludwig Kugelmann [1828 – 1902] rằng mọi thứ đã trở nên tuyệt vọng đến mức ông đã ‘quyết định trở thành một “người thực tế”; tuy nhiên, điều đó đã không xảy ra. Marx viết với lời châm biếm điển hình của mình: “May mắn – hay có lẽ tôi nên nói không may? – Tôi không nhận được công việc vì chữ viết xấu.” [41]Trong khi đó, vào đầu tháng 11, ông đã tâm sự với Ferdinand Lassalle [1825 – 1864] rằng ông đã bị buộc phải đình chỉ công việc’ trong khoảng sáu tuần ‘nhưng đó là ” tiếp tục […] với sự gián đoạn ‘. “Tuy nhiên,” ông nói thêm, “chắc chắn rằng mình sẽ đưa ra kết luận sớm hơn.”[42]

Trong khoảng thời gian này, Marx đã điền vào hai cuốn sổ khác, XIV và XV, với những phân tích phê phán sâu rộng về các nhà lý thuyết kinh tế khác nhau. Ông lưu ý rằng Thomas Robert Malthus [1766 – 1834], người mà giá trị thặng dư bắt nguồn ‘từ thực tế là người bán bán hàng hóa cao hơn giá trị của nó’, thể hiện sự quay trở lại quá khứ trong lý thuyết kinh tế, vì ông thu được lợi nhuận từ việc trao đổi hàng hóa. [43] Marx buộc tội James Mill [1773 -1836] hiểu sai phạm trù giá trị thặng dư và lợi nhuận; làm nổi bật sự nhầm lẫn của Samuel Bailey [1791 – 1870] trong việc không phân biệt được giữa thước đo nội tại của giá trị và giá trị của hàng hóa; và cho rằng John Stuart Mill [1806 – 1873] đã không nhận ra rằng ‘tỷ suất giá trị thặng dư và tỷ suất lợi nhuận’ là hai đại lượng khác nhau, đại lượng không chỉ được xác định bởi mức tiền công mà còn bởi những nguyên nhân khác không trực tiếp quy ra cho nó.[44]

Marx cũng đặc biệt chú ý đến nhiều nhà kinh tế học phản đối lý thuyết Ricardian, chẳng hạn như nhà xã hội chủ nghĩa Thomas Hodgskin [1787 – 1869]. Cuối cùng, ông xử lý văn bản ẩn danh Doanh thu và Nguồn vốn của nó – theo quan điểm của ông, một ví dụ hoàn hảo về ‘kinh tế học thô tục’, được dịch sang ngôn ngữ ‘học thuyết’ nhưng ‘xin lỗi’ là ‘quan điểm của bộ phận cầm quyền, tức là các nhà tư bản’. [45] Với việc nghiên cứu cuốn sách này, Marx đã kết luận phân tích của mình về các lý thuyết về giá trị thặng dư do các nhà kinh tế hàng đầu trong quá khứ đưa ra và bắt đầu xem xét tư bản thương mại, hay tư bản không tạo ra nhưng phân phối giá trị thặng dư. [46] Cuộc luận chiến chống lại ‘tư bản sinh lãi’ có thể ‘sánh ngang với chủ nghĩa xã hội’, nhưng Marx không có thời gian cho ‘nhiệt tâm cải cách’ không ‘đụng chạm đến sản xuất tư bản thực tế’ mà ‘chỉ tấn công một trong những hậu quả của nó’. Marx suy nghĩ ngược lại:

Sự khách quan hóa hoàn toàn, sự đảo ngược và sự biến dạng của tư bản như là tư bản sinh lãi – tuy nhiên, bản chất bên trong của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, [sự biến dạng] của nó, chỉ xuất hiện ở dạng dễ sờ thấy nhất – là tư bản sinh ra ‘lãi kép’. Nó xuất hiện như một Moloch đòi hỏi cả thế giới như một vật hy sinh thuộc về nó, những yêu cầu chính đáng, phát sinh từ chính bản chất của nó, tuy nhiên không bao giờ được đáp ứng và luôn thất vọng trước một số phận bí ẩn.[47]

Marx tiếp tục cùng một suy nghĩ:

Do đó, lãi suất, không phải lợi nhuận, dường như là việc tạo ra giá trị phát sinh từ tư bản [… và] do đó, nó được coi là doanh thu cụ thể do tư bản tạo ra. Đây cũng là hình thức mà nó được quan niệm bởi các nhà kinh tế học thô tục. […] Tất cả các liên kết trung gian đều bị xóa bỏ, và bộ mặt tôn nghiêm của tư bản, cũng như khái niệm về sự tôn sùng bản, đã hoàn thành. Hình thức này nhất thiết phải phát sinh, bởi vì khía cạnh pháp lý của tài sản được tách ra khỏi khía cạnh kinh tế của nó và một phần của lợi nhuận dưới danh nghĩa là tiền lãi được tích lũy vào tư bản, tự nó tách biệt hoàn toàn khỏi quá trình sản xuất, hoặc cho chủ sở hữu tư bản. Nhà kinh tế thô tục muốn đại diện cho tư bản như một nguồn giá trị độc lập, một nguồn tạo ra giá trị, hình thức này tất nhiên là một món quà trời cho, một hình thức mà nguồn lợi nhuận không còn được nhận biết và là kết quả của quá trình tư bản hóa – bị tách rời, từ chính quá trình – có được sự tồn tại độc lập. Trong M-C-M ‘một liên kết trung gian vẫn được giữ lại. Trong M-M ‘, chúng ta có hình thức tư bản khó hiểu, là sự đảo ngược và duy vật hóa cực đoan nhất của quan hệ sản xuất. [48]

Sau các nghiên cứu về tư bản thương mại, Marx chuyển sang giai đoạn thứ ba của các bản thảo kinh tế năm 1861-1863. Điều này bắt đầu vào tháng 12 năm 1862, với phần về ” tư bản và lợi nhuận” trong Notebook XVI mà Marx chỉ ra là “chương thứ ba” [49]. Ở đây Marx đã vẽ ra một phác thảo về sự phân biệt giữa giá trị thặng dư và lợi nhuận. Trong Notebook XVII, cũng được biên soạn vào tháng 12, ông quay lại câu hỏi về tư bản thương mại (theo những phản ánh trong Notebook XV) [50] và sự luân chuyển của tiền trong quá trình tái sản xuất tư bản chủ nghĩa. Vào cuối năm, Marx đưa cho Kugelmann một báo cáo tiến độ, thông báo cho ông ta biết rằng ‘phần thứ hai’, hay ‘phần tiếp theo của phần đầu tiên’, một bản thảo tương đương với ‘khoảng 30 tờ in’ cuối cùng là ” hoàn thành’. Bốn năm sau lược đồ đầu tiên, trong Đóng góp vào phê phán kinh tế chính trị, Marx giờ đã xem xét lại cấu trúc công trình dự kiến ​​của mình. Ông nói với Kugelmann rằng ông đã quyết định một cái tên mới cho sách và ông đã sử dụng tên Tư Bản lần đầu tiên, và cái tên mà ông đã sử dụng vào năm 1859 sẽ là “chỉ đơn thuần là phụ đề”.[51] Nếu không thì ông vẫn tiếp tục làm việc theo đúng kế hoạch ban đầu. Những gì ông định viết sẽ là “chương thứ ba của phần đầu tiên, cụ thể là Tư bản tổng quát” [52] . Tập trong giai đoạn chuẩn bị cuối cùng sẽ chứa “cái mà người Anh gọi là” các nguyên tắc của kinh tế chính trị “. Cùng với những gì ông đã viết trong phần 1859, nó sẽ bao gồm những gì là ‘tinh hoa’ nhất trong lý thuyết kinh tế của ông. Trên cơ sở các yếu tố mà ông chuẩn bị công khai, ông nói với Kugelmann, một phần tiếp theo ‘(có lẽ ngoại trừ mối quan hệ giữa các hình thức nhà nước khác nhau và các cấu trúc kinh tế khác nhau của xã hội) có thể dễ dàng được theo đuổi”.

Marx nghĩ rằng ông sẽ có thể tạo ra một “ấn bản tốt” [53] của bản thảo trong năm mới, sau đó ông dự định sẽ đích thân mang nó đến Đức. Sau đó, ông dự định “kết thúc phần trình bày về tư bản, cạnh tranh và tín dụng”. Trong cùng một bức thư gửi Kugelmann, ông đã so sánh các phong cách viết trong văn bản xuất bản năm 1859 và trong tác phẩm mà ông đang chuẩn bị sau đó: ‘Trong phần đầu tiên, phương pháp trình bày chắc chắn còn lâu mới phổ biến. Điều này một phần là do bản chất trừu tượng của chủ đề […]. Phần hiện tại dễ hiểu hơn vì nó đề cập đến các điều kiện cụ thể hơn. ”Để giải thích sự khác biệt, gần như bằng cách biện minh, ông nói thêm:

Những nỗ lực khoa học nhằm cách mạng hóa một ngành khoa học không bao giờ có thể thực sự phổ biến. Nhưng, một khi các cơ sở khoa học được đặt ra, thì việc phổ biến rất dễ dàng. Một lần nữa, nếu thời gian trở nên hỗn loạn hơn, người ta có thể chọn màu sắc và sắc thái theo yêu cầu của một bài thuyết trình phổ biến về các chủ đề cụ thể này. [54]

Vài ngày sau, đầu năm mới, Marx đã liệt kê chi tiết hơn những phần lẽ ra sẽ bao gồm trong tác phẩm của mình. Trong một lược đồ trong Notebook XVIII, ông chỉ ra rằng “phần đầu tiên (Abschnitt)”, “Quy trình sản xuất tư bản”, sẽ được chia như sau:

1) Giới thiệu. Hàng hóa. Tiền bạc.

2) Chuyển hóa tiền thành tư bản.

3) Giá trị thặng dư tuyệt đối. […]

4) Giá trị thặng dư tương đối. […]

5) Sự kết hợp của giá trị thặng dư tuyệt đối và tương đối. […]

6) Chuyển hóa giá trị thặng dư thành tư bản. Tích lũy nguyên thủy. Thuyết thuộc địa của Wakefield.

7) Kết quả của quá trình sản xuất. […]

8) Các học thuyết về giá trị thặng dư.

9) Các lý thuyết về lao động có năng suất và lao động không năng suất.[55]

Marx không giới hạn mình trong tập đầu tiên mà còn soạn thảo một lược đồ về thứ được dự định là ‘phần thứ ba’ trong tác phẩm của ông: ‘Tư bản và Lợi nhuận’. Phần này, đã chỉ ra các chủ đề bao gồm Tư bản, Tập III được chia như sau:

1.Chuyển hoá giá trị thặng dư thành lợi nhuận. Tỷ suất lợi nhuận phân biệt với tỷ suất giá trị thặng dư.

2.Chuyển đổi lợi nhuận thành lợi nhuận bình quân. […]

3.Lý thuyết của Adam Smith và Ricardo về lợi nhuận và giá cả của sản xuất.

4.Tiền thuê nhà. […]

5.Lịch sử của cái gọi là luật Ricardian về tiền thuê.

6.Quy luật giảm tỷ suất lợi nhuận.

7.Các lý thuyết về lợi nhuận. […]

8.Chia lợi nhuận thành lãi công nghiệp và lãi vay. […]

9.Doanh thu và các nguồn của nó. […]

10.Dòng chảy của tiền tệ trong quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa tổng quát.

11.Nền kinh tế tồi tệ.

12.Kết luận. Tư Bản và lao động tiền lương. [56]

Trong Notebook XVIII, được ông viết vào tháng 1 năm 1863, Marx tiếp tục phân tích về tư bản trọng thương. Khảo sát George Ramsay [1855 – 1935], Antoine-Elisée Cherbuliez [1797 – 1869] và Richard Jones [1790 – 1855], ông đã đưa thêm một số bổ sung vào nghiên cứu về cách các nhà kinh tế học giải thích giá trị thặng dư.

Những khó khăn tài chính của Marx vẫn tiếp diễn trong giai đoạn này và thực sự trở nên tồi tệ hơn vào đầu năm 1863. Ông viết cho Engels rằng ‘những nỗ lực quyên góp tiền ở Pháp và Đức của ông đã trở nên vô ích’, rằng sẽ không có ai cung cấp thực phẩm cho ông theo hình thức tín dụng, và rằng ‘bọn trẻ [không có] quần áo hay giày dép để đi chơi “[57]. Hai tuần sau, ông đã ở bên bờ vực thẳm. Trong một lá thư khác gửi cho Engels, ông tâm sự rằng ông đã tâm sự với người bạn đời của mình, điều mà giờ đây dường như là điều không thể tránh khỏi:

Hai đứa con lớn của tôi sẽ kiếm việc làm gia sư thông qua gia đình Cunningham. Lenchen sẽ đi làm ở nơi khác, và tôi, cùng với vợ và bé Tussy, sẽ đến sống trong một Nhà nghỉ kiểu mẫu của Thành phố mà Red Wolff, nơi mà tôi đã từng ở cùng gia đình Cunningham.[58]

Đồng thời, ông lại mắc các vấn đề sức khỏe khác. Trong hai tuần đầu tiên của tháng Hai, Marx bị ‘nghiêm cấm mọi việc đọc, viết hoặc hút thuốc’. Ông bị ‘một loại bệnh viêm mắt nào đó, kết hợp với một chứng bệnh đáng ghét nhất là dễ bị nóng giận”. Ông chỉ có thể quay lại với những cuốn sách của mình vào giữa tháng, khi ông thú nhận với Engels rằng trong suốt những ngày dài nhàn rỗi, ông đã rất hoảng hốt đến nỗi ông đã “thả hồn”’ vào những tưởng tượng tâm lý về cảm giác bị mù hoặc bị điên.[59] Chỉ hơn một tuần sau, khi đã khỏi các bệnh về mắt, ông lại gặp phải một chứng rối loạn gan mới đã định sẵn sẽ đeo bám trong một thời gian dài sắp tới. Vì Tiến sĩ Allen, bác sĩ thường xuyên của ông, sẽ áp đặt một “liệu trình điều trị hoàn chỉnh” có nghĩa là phải tạm dừng mọi công việc, Marx đã yêu cầu Engels nhờ Tiến sĩ Eduard Gumpert [?] Giới thiệu một “phương pháp điều trị gia đình” đơn giản hơn.[60]

Trong thời kỳ này, ngoài những giây phút ngắn ngủi khi ông nghiên cứu về máy móc, Marx đã phải tạm dừng các nghiên cứu kinh tế chuyên sâu của mình. Tuy nhiên, vào tháng 3, ông đã quyết định “bù đắp thời gian đã mất bằng cách làm việc chăm chỉ”. [61] Ông đã biên soạn hai cuốn sổ ghi chép, XX và XXI, đề cập đến sự tích lũy, sự tiêu dùng thực sự và chính thức của lao động so với tư bản, cũng như năng suất của tư bản và lao động. Các lập luận của ông có tương quan với chủ đề chính của nghiên cứu của ông vào thời điểm đó vẫn là giá trị thặng dư.

Vào cuối tháng 5, ông đã viết cho Engels rằng trong những tuần trước đó, ông cũng đã nghiên cứu câu hỏi Ba Lan [62] tại Bảo tàng Anh: ‘Những gì tôi đã làm, một mặt, là lấp đầy những khoảng trống trong kiến ​​thức của tôi (ngoại giao, lịch sử) về mối quan hệ Nga-Phổ-Ba Lan và mặt khác, đọc và viết lại các đoạn trích từ tất cả các loại tài liệu trước đó liên quan đến phần kinh tế chính trị mà tôi đã xây dựng.[63] “Những ghi chép làm việc này, được viết vào tháng Năm và tháng Sáu, được thu thập trong tám cuốn sổ bổ sung” vở bổ sung từ A đến H, dày thêm hàng trăm trang tóm tắt các nghiên cứu kinh tế thế kỉ XVIII – XIX. [64]

Marx cũng thông báo với Engels rằng, cảm thấy ‘ít nhiều có thể làm việc trở lại’, ông quyết tâm ‘trút bỏ gánh nặng trên vai’ và do đó có ý định ‘tạo ra một tác phẩm ổn định nhất của nền kinh tế chính trị cho các nhà in (và cung cấp cho nó một sự hiệu đính cuối cùng) ‘. Tuy nhiên, [65] ông vẫn bị ‘sưng phù gan nặng’, đến giữa tháng 6, dù ‘nghỉ ngơi” nhưng ông vẫn ‘chưa đủ sức’. [66] Lúc rãnh, ông quay trở lại Bảo tàng Anh và vào giữa tháng 7 báo cáo với Engels rằng ông ta đã lại dành ‘mười giờ một ngày để làm việc về kinh tế học’. Đó chính xác là những ngày mà khi phân tích sự chuyển đổi lại giá trị thặng dư thành tư bản, ông đã chuẩn bị trong Notebook XXII một đoạn kể lại của Quesnay’s Tableau économique. [67] Sau đó, ông biên soạn cuốn sổ tay cuối cùng trong bộ sách bắt đầu vào năm 1861 – cuốn số XXIII – chủ yếu bao gồm các ghi chú và nhận xét bổ sung.

Vào cuối hai năm làm việc chăm chỉ này, và sau khi kiểm tra lại một cách sâu sắc hơn các nhà lý thuyết chính của kinh tế chính trị, Marx quyết tâm hơn bao giờ hết để hoàn thành công việc lớn của cuộc đời mình. Mặc dù ông ấy vẫn chưa giải quyết dứt điểm nhiều vấn đề khái niệm và lý thuyết, nhưng việc hoàn thành phần lịch sử của ông giờ đây đã thôi thúc ông quay trở lại với các câu hỏi lý thuyết.

2.Công cuộc viết Ba cuốn Tư Bản Luận
Marx nghiến răng và bắt tay vào một giai đoạn lao động mới của mình. Từ mùa hè năm 1863, ông bắt đầu sáng tác thực tế của tác phẩm sẽ trở thành “magnum opus” [68] của ông. Cho đến tháng 12 năm 1865, ông đã dành hết tâm sức cho các phiên bản mở rộng nhất của các phần khác nhau, lần lượt chuẩn bị các bản thảo của Tập I, phần lớn của Tập III (bản tường thuật duy nhất của ông về quá trình hoàn chỉnh của sản xuất tư bản chủ nghĩa) [69] và phiên bản đầu tiên của Tập II (trình bày khái quát đầu tiên về quá trình lưu thông của tư bản). Liên quan đến kế hoạch sáu tập được chỉ ra vào năm 1859 trong lời tựa của Đóng góp cho sự phê phán kinh tế chính trị, Marx đã đưa vào một số chủ đề liên quan đến tiền thuê và tiền công mà ban đầu đã được xử lý trong tập II và III. Vào giữa tháng 8 năm 1863, Marx cập nhật cho Engels về những bước tiến của ông:

Ở một khía cạnh nào đó, công việc của tôi (chuẩn bị bản thảo cho báo chí) đang diễn ra tốt đẹp. Tôi nghĩ, trong phần cuối cùng, công cụ này giả định là một hình thức phổ biến có thể chấp nhận được. […] Mặt khác, mặc dù thực tế là tôi viết cả ngày, nhưng nó không nhanh bằng sự thiếu kiên nhẫn của chính tôi, một thời gian dài phải chịu thử thách về sự kiên nhẫn, trong tất cả mọi điều kiện, nó sẽ dễ hiểu hơn 100% so với cuốn note số I. [70]

Marx tiếp tục làm việc với tốc độ điên cuồng trong suốt mùa thu, tập trung vào việc viết Tập I. Nhưng kết quả là sức khỏe của ông trở nên tồi tệ đi, và tháng 11, chứng kiến ​​sự xuất hiện của thứ mà vợ ông gọi là ‘căn bệnh khủng khiếp’ mà ông sẽ phải chống chọi trong nhiều năm cuối cùng của cuộc đời mình. Đó là một trường hợp mụn nhọt, [71] một bệnh nhiễm trùng khó chịu biểu hiện thành áp xe và nhọt nghiêm trọng, suy nhược trên các bộ phận khác nhau của cơ thể.

Vì một vết loét sâu sau vết thương lớn, Marx đã phải phẫu thuật và “trong một thời gian khá dài, tính mạng của ông ấy đang gặp nguy hiểm”. Theo lời kể của vợ ông sau này, tình trạng nguy kịch kéo dài trong “bốn tuần” và gây ra cho Marx những cơn đau dữ dội và liên tục, cùng với “những lo lắng dày vò và tất cả các loại đau khổ về tinh thần”. Vì tình hình tài chính của gia đình khiến nó ‘ đứng trên bờ vực thẳm’. [72]

Vào đầu tháng 12, khi ông đang trên đà hồi phục, Marx nói với Engels rằng ông ‘đã đặt một chân xuống mồ’[73] – và hai ngày sau, tình trạng thể chất của ông khiến ông trở thành “một chủ đề hay cho một cuốn truyện ngắn”. Nhìn từ phía trước, ông trông giống như một người ‘con người bên trong với hải cảng, rượu vang, mập mạp và một khối thịt khổng lồ”. Nhưng ‘sau lưng ông, người đàn ông bên ngoài, là một tên ăn thịt người chết tiệt’. [74]

Trong bối cảnh đó, cái chết của mẹ Marx buộc ông phải đến Đức để nhận di sản. Tình trạng của ông một lần nữa trở nên tồi tệ trong chuyến đi, và trên đường trở về, điều này buộc ông phải dừng lại vài tháng và ở nhà với chú của mình là Lion Philips, tại Zaltbommel ở Hà Lan. Trong thời gian này, một nốt sần lớn hơn bất cứ thứ gì trước đây xuất hiện ở chân phải của ông, cũng như nổi mụn nhọt ở cổ họng và lưng; nỗi đau từ những điều này quá lớn khiến ông thức trắng đêm. Vào nửa sau của tháng 1 năm 1864, ông viết cho Engels rằng ông cảm thấy “giống như một Lazarus thực sự […], bị tấn công từ mọi phía cùng một lúc”. [75]

Sau khi ông trở lại London, tất cả các bệnh nhiễm trùng về da vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến sức khỏe của Marx vào đầu mùa xuân và ông chỉ có thể tiếp tục công việc đã lên kế hoạch vào giữa tháng 4, sau hơn năm tháng bị gián đoạn. Trong thời gian đó, ông tiếp tục tập trung vào Tập I, và có vẻ như chính lúc đó ông đã soạn thảo cái gọi là ‘Kết quả của quá trình sản xuất ngay lập tức’, phần duy nhất của phiên bản ban đầu vẫn được giữ nguyên.

Khoảng cuối tháng 5, trên người ông xuất hiện những đám mủ mới và gây ra những dày vò khó tả. Nhưng ông vẫn cố gắng tiếp tục với cuốn sách bằng mọi giá, ông lại tránh mặt bác sĩ Allen và những lời thúc giục của bác sĩ về một “liệu trình điều trị thường xuyên”, điều này có thể làm gián đoạn công việc mà ông chỉ đơn giản là “phải hoàn thành”. Lúc nào Marx cũng cảm thấy rằng “có điều gì đó không ổn”, và ông thú nhận sự nghi ngờ của mình với người bạn của mình ở Manchester: “Tôi đã phải quyết tâm gấp rút trước khi có thể giải quyết những điều khó hơn, và chúng cũng góp phần vào cảm giác thiếu sót này. Cậu hãy bỏ qua thuật ngữ Spinozistic.” [76]

Mùa hè đến không làm thay đổi hoàn cảnh bấp bênh của ông. Vào những ngày đầu tiên của tháng Bảy, ông bị cúm và không thể viết được. [77] Và hai tuần sau, ông phải nằm nghỉ mười ngày vì một vết thương có mủ nghiêm trọng trên dương vật của ông. Chỉ sau khi chia tay gia đình ở Ramsgate, vào tuần cuối cùng của tháng Bảy và mười ngày đầu tiên của tháng Tám, công việc của ông mới có thể bắt đầu. Ông bắt đầu giai đoạn viết mới với Tập III: Phần thứ hai, ‘Sự chuyển đổi lợi nhuận thành lợi nhuận trung bình’, sau đó là Phần thứ nhất, ‘Sự chuyển đổi giá trị thặng dư thành lợi nhuận’ (được hoàn thành, hầu hết có thể là vào khoảng cuối tháng 10 đến đầu Tháng 11 năm 1864). Trong thời gian này, ông đã tích cực tham gia các cuộc họp của Hiệp hội những người đàn ông làm việc quốc tế, nơi ông đã viết Diễn văn nhậm chức và Quy chế vào tháng 10. Cũng trong tháng đó, ông viết thư cho Carl Klings [1828 -?], Một công nhân luyện kim ở Solingen, người từng là thành viên của Liên minh những người cộng sản, và kể cho ông nghe về những rủi ro khác nhau và lý do không thể tránh khỏi khiến ông bị chậm lại:

Tôi đã bị ốm trong suốt năm qua (bị nổi mụn nước và mụn nhọt). Nếu không bị, tác phẩm của tôi về kinh tế chính trị – Tư Bản đã ra mắt. Tôi hy vọng bây giờ tôi có thể hoàn thành nó trong vài tháng cuối cùng và giáng cho giai cấp tư sản một đòn lý thuyết mà từ đó nó sẽ không bao giờ phục hồi được. […] Cậu có thể tin tưởng vào những an hem còn lại của tôi là một nhà đấu tranh trung thành của giai cấp công nhân. [78]

Tiếp tục công việc sau một thời gian tạm dừng để thực hiện các nhiệm vụ đối với Quốc tế, Marx đã viết Phần thứ ba của Tập III, có tựa đề “Quy luật về xu hướng của tỷ suất lợi nhuận giảm xuống”. Công việc của ông về vấn đề này đi kèm với một đợt bùng phát bệnh khác của ông. Vào tháng 11, ‘lại thêm một nốt mụn thịt nữa xuất hiện bên dưới ngực phải của ông”[79] và giam ông trên giường trong một tuần; sau đó nó tiếp tục mang đến cho ông các rắc rối khi ông phải ‘nghiêng về phía trước để viết’ [80]. Tháng sau, lo sợ có thể có thêm một vết loét khác ở bên phải của mình, ông đã quyết định tự mình điều trị nó. Ông tâm sự với Engels rằng ông đã phải miễn cưỡng tham khảo ý kiến ​​của bác sĩ Allen, người không biết gì về việc kéo dài thời gian sử dụng phương pháp điều trị dựa trên thạch tín, và người sẽ cho ông một ‘màn thay đồ đáng sợ’ vì ‘đâm sau lưng’. [chữa trị bằng cách đâm thẳng vào nốt mụn nhọn] [81]

Từ tháng 1 đến tháng 5 năm 1865, Marx dành hết tâm huyết cho Tập II. Các bản thảo được chia thành ba chương, cuối cùng trở thành các Phần trong phiên bản mà Engels đã in năm 1885:

1) Các biến thái của tư bản;

2) Vòng quay tư bản;

3) Lưu thông và sinh sản.

Trong những trang này, Marx đã phát triển các khái niệm mới và kết nối một số lý thuyết trong tập I và III.

Tuy nhiên, vào năm mới, chế độ trộm vặt, trốn tránh bệnh và làm việc vẫn không ngừng bức hại Marx, và vào khoảng giữa tháng Hai, lại có một đợt bùng phát dịch bệnh khác. Ông nói với Engels rằng, không giống như năm trước, “các khả năng viết của ông không bị ảnh hưởng” và ông “hoàn toàn có thể làm việc”[82]. Nhưng những dự báo như vậy đã được chứng minh là quá mức: vào đầu tháng Ba, ‘rắc rối cũ [đã] ập đến với ông ở nhiều nơi nhạy cảm và“ trầm trọng hơn ”, vì vậy việc ngồi xuống [thật] khó khăn” [83]. Ngoài các “foruncles”, kéo dài cho đến giữa tháng, Quốc tế chiếm một “lượng lớn thời gian”. Tuy nhiên, ông vẫn không ngừng làm việc với cuốn sách, ngay cả khi điều đó có nghĩa là đôi khi ông ‘không đi ngủ cho đến bốn giờ sáng’. [84]

Động lực cuối cùng để ông sớm hoàn thành những phần còn thiếu là hợp đồng với nhà xuất bản. Nhờ sự can thiệp của Wilhelm Strohn [?], Một đồng đội cũ từ những ngày của Liên minh những người cộng sản, Otto Meisner [1819 – 1902] ở Hamburg đã gửi cho ông một bức thư vào ngày 21 tháng 3 trong đó có thỏa thuận xuất bản ‘tác phẩm Tư Bản: Đóng góp vào việc phê phán kinh tế chính trị ‘. Nó có chiều dài “xấp xỉ 50 chữ ký [85] [và] xuất hiện trong hai tập”. [86]

Thời gian ngắn ngủi, và một lần vào cuối tháng 4, Marx viết cho Engels rằng ông cảm thấy ‘chân tay như một chiếc giẻ ướt […], một phần do làm việc vào đêm khuya […], một phần vì sự tồi tệ mà [ông đã] mắc phải đang túm lấy ông” [87]. Vào giữa tháng 5, “một vết sưng tấy ghê rợn” xuất hiện ở hông bên trái của ông, “gần bộ phận không thể diễn tả được của cơ thể”[88]. Một tuần sau, các căn bệnh ‘vẫn ở đó’, mặc dù may mắn thay ‘chúng chỉ gây rắc rối cho ông cục bộ và [không] làm phiền não bộ”, ông nói với Engels rằng ông đang ‘làm việc như một con lừa’.[89]

Giữa tuần cuối cùng của tháng Năm và cuối tháng Sáu, Marx đã sáng tác một văn bản ngắn Tiền lương, Giá cả và Lợi nhuận.[90] Trong đó, ông phản bác luận điểm [?] Của John Weston rằng việc tăng lương không có lợi cho tầng lớp lao động và việc công đoàn đòi trả lương cao hơn thực sự có hại. Ngược lại, Marx đã chỉ ra rằng “việc tăng lương nói chung sẽ dẫn đến giảm tỷ suất lợi nhuận chung, nhưng không ảnh hưởng đến giá cả trung bình của hàng hóa hoặc giá trị của chúng”.[91]

Trong cùng thời gian này, Marx cũng viết Phần thứ tư của Tập III, với tên gọi là ‘Chuyển đổi Tư bản Hàng hóa và Tiền-Tư bản thành Tư bản Thương mại và Tư bản Kinh doanh Tiền tệ (Merchant’s Capital)’. Vào cuối tháng 7 năm 1865, ông đưa cho Engels một báo cáo tiến độ khác:

Còn 3 chương nữa được viết để hoàn thiện phần lý thuyết (3 cuốn đầu). Sau đó, vẫn còn cuốn thứ 4, cuốn lịch sử – văn học, sẽ được viết, nói một cách tương đối, sẽ là phần dễ nhất đối với tôi, vì tất cả các vấn đề đã được giải quyết trong 3 cuốn đầu tiên, vì vậy cuốn cuối cùng này là nhiều hơn bằng cách lặp lại trong hình thức lịch sử. Nhưng tôi không thể tự mình gửi đi bất cứ điều gì cho đến khi tôi đã viết ra toàn bộ điều trước mặt. Dù chúng có thiếu sót gì đi chăng nữa, thì ưu điểm của các bài viết của tôi là chúng là một tổng thể nghệ thuật, và điều này chỉ có thể đạt được thông qua việc tôi thực hành không bao giờ in những thứ tôi chưa chắc chắn, cho đến khi tôi viết ra schúng trước mặt tôi trong tình trạng nguyên vẹn. [92]

Không thể tránh khỏi những vấn đề khiến ông bị chậm lại và một loạt các sự kiện tiêu cực buộc ông phải xem xét lại phương pháp làm việc của mình, Marx tự hỏi bản thân rằng liệu sẽ tốt hơn nếu trước tiên ông viết ra một bản của Tập I đã hoàn thành, để ông có thể xuất bản ngay lập tức hay là đợi viết xong hết tất cả rồi xuất bản. Trong một bức thư khác gửi cho Engels, ông nói rằng “điểm đáng bàn” là liệu ông có nên “sao chép một phần bản thảo và gửi nó cho nhà xuất bản, hay viết xong toàn bộ rồi in một lượt”. Ông thích giải pháp thứ hai hơn, nhưng trấn an bạn mình rằng công việc của ông trên các tập khác sẽ không bị lãng phí:

[Trong hoàn cảnh], tôi có thể xoay sở với tiến độ nhanh của nó thậm chí không hề cân nhắc về mặt nghệ thuật. Bên cạnh đó, vì giới hạn tôi phải in tối đa là 60 tờ [93], nên điều cần thiết là tôi phải chuẩn bị và viết ra toàn bộ nội dung, phải biết cô đọng và gạch bỏ bao nhiêu để các phần riêng lẻ được cân bằng đồng đều và theo tỷ lệ trong giới hạn quy định.[94]

Marx khẳng định rằng ông sẽ ‘không tiếc công sức để hoàn thành càng sớm càng tốt’; điều đó là một “gánh nặng ban đêm” đối với ông. Nó ngăn cản ông “không thể làm bất cứ điều gì khác” và ông muốn thoát khỏi nó trước một cuộc chính biến mới: “Tôi biết rằng thời gian sẽ không dừng lại mãi mãi như bây giờ.”[95]

Mặc dù ông đã quyết định tiến hành hoàn thành Tập I, nhưng Marx không muốn đẩy những gì ông đã làm trong Tập III lên cao. Từ tháng 7 đến tháng 12 năm 1865, ông đã sáng tác, mặc dù ở dạng rời rạc, Phần thứ năm (‘Phân chia lợi nhuận thành lãi suất và lợi nhuận của doanh nghiệp. Tư bản sinh lãi’), Phần thứ sáu (‘Chuyển đổi lợi nhuận thặng dư thành tiền cho thuê mặt bằng’) và Phần thứ bảy (‘Doanh thu và Tư bản của chúng’) [96]. Do đó, cấu trúc mà Marx đưa ra cho Tập III từ mùa hè năm 1864 đến cuối năm 1865 rất giống với lược đồ 12 điểm của tháng 1 năm 1863 có trong Notebook XVIII của các bản thảo về các lý thuyết giá trị thặng dư.

Sự thiếu thốn khó khăn về tài chính đã không cho phép Marx kéo dài công việc của mình; thời gian của Tư Bản trở lại sau hơn một năm và nhiều năm càng trôi qua thì sức khỏe của ông lại diễn biến theo chiều hướng xấu đi vào mùa hè. Trên hết, nhiệm vụ của ông đối với Quốc tế đặc biệt căng thẳng vào tháng 9, liên quan đến hội nghị đầu tiên của nó, tại London. Vào tháng 10, Marx đến thăm Engels ở Manchester, và khi trở lại London, ông phải đối mặt với những sự kiện khủng khiếp hơn: con gái Laura của ông bị ốm, chủ nhà một lần nữa đe dọa đuổi gia đình ông và gửi đơn kiện, và ‘ những lá thư đe dọa ‘bắt đầu đổ về từ’ tất cả những kẻ xảo trá khác ‘. Vợ ông, Jenny, ‘suy sụp đến mức – như ông nói với Engels – ông “không có can đảm để giải thích tình hình thực sự của mọi việc với cô ấy” ‘và’ thực sự [không] biết phải làm gì “. [97] “Tin tốt” duy nhất là cái chết của một người cô 73 tuổi ở Frankfurt, người mà ông dự kiến ​​sẽ nhận được một phần nhỏ trong tài sản thừa kế.

3.Sự hoàn thành cuốn I
Vào đầu năm 1866, Marx đưa ra bản thảo mới của Tư bản, Tập I. Vào giữa tháng Giêng, ông cập nhật Wilhelm Liebknecht [1826 – 1900] về tình hình: ‘Sự tranh cãi, […] tất cả những sai lầm đáng tiếc, những đòi hỏi Hiệp hội Quốc Tế đưa ra đối với tôi, v.v., đã không cho tôi có thời gian để viết ra tác phẩm cho bản thảo của tôi mà nhà xuất bản sẽ cho in vào tháng 3 ‘. Ông ấy nói thêm rằng ‘hai tập’ của nó sẽ ‘xuất hiện đồng thời’. [98] Trong một bức thư khác, được gửi cùng ngày cho Kugelmann, ông nói về việc ‘bận rộn 12 giờ một ngày để viết ra một bản thảo hợp lý’, [99] nhưng hy vọng sẽ đưa nó đến nhà xuất bản ở Hamburg trong vòng hai tháng.

Tuy nhiên, trái ngược với dự đoán của ông, cả năm nay của ông sẽ trải qua những cuộc vật lộn với những vết thương lòng và tình trạng sức khỏe ngày càng tồi tệ của ông. Vào cuối tháng 1, Jenny, vợ của ông thông báo cho người đồng chí cũ Johann Philipp Becker [1809 – 1886] rằng chồng bà đã ‘một lần nữa cảm thấy thấp thỏm với lời đe dọa nguy hiểm và cực kỳ đau đớn trước các căn bệnh tái phát của ông’. Lần này càng khiến ông ‘đau khổ’ hơn vì nó làm gián đoạn ‘việc ghi chép cuốn sách mà ông [vừa] mới bắt đầu”. Theo quan điểm của bà “đợt tái phát mới này [chỉ] đơn giản là do làm việc quá sức và nhiều giờ không ngủ vào ban đêm.”[100]

Chỉ vài ngày sau, Marx bị tấn công kịch liệt và có nguy cơ mất mạng. Khi sức khỏe hồi phục đủ để bắt đầu viết lại, ông tâm sự với Engels:

Lần này là may mắn. Gia đình tôi không biết vụ việc sẽ trở nên nghiêm trọng như thế nào. Nếu sự việc tái diễn dưới hình thức đó ba hoặc bốn lần nữa, tôi sẽ là người chết. Tôi bị lãng phí sức lực và vẫn còn yếu ớt, không phải về tâm trí mà là về thăn lưng và ở chân của tôi. Các bác sĩ hoàn toàn đúng khi cho rằng làm việc quá nhiều vào ban đêm là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng tái phát này. Nhưng tôi không thể nói cho những quý ông này biết lý do buộc tôi phải ngông cuồng – cũng như không có mục đích gì để làm như vậy. Vào lúc này, tất cả các loại bệnh đang dính trên người của tôi, đó là đau đớn nhưng hiện tại đã qua cơn nguy kịch.[101]

Bất chấp tất cả, suy nghĩ của Marx vẫn chủ yếu hướng vào nhiệm vụ trước mắt:

Điều khiến tôi ghê tởm nhất là công việc của tôi bị gián đoạn, và gián đoạn một cách chóng mặt kể từ ngày 1 tháng Giêng, khi tôi vượt qua được sự sung phù gan của mình. Tất nhiên, không có câu hỏi về việc ‘ngồi’, […]. Sức khỏe của tôi đã tiến bộ ngay cả khi chỉ là trong vài giờ ngắn ngủi trong ngày. Tuy nhiên tôi sẽ không tiến bộ với phần lý thuyết. Bộ não của tôi không được như vậy. Do đó, tôi đã xây dựng phần ‘Ngày làm việc’ theo quan điểm lịch sử, không nằm trong kế hoạch ban đầu của tôi.[102]

Marx kết thúc bức thư bằng một câu tóm tắt rất rõ về giai đoạn này của cuộc đời ông: “Cuốn sách của tôi yêu cầu toàn bộ thời gian của tôi”[103]. Điều này càng đúng bao nhiêu vào năm 1866.

Tình hình lúc này đã khiến Engels báo động nghiêm trọng. Lo sợ điều tồi tệ nhất, ông đã can thiệp kiên quyết để thuyết phục Marx rằng ông không thể tiếp tục làm theo thói quen cũ:

Cậu thực sự phải làm một điều gì đó hợp lý để loại bỏ điều vô nghĩa trong sức khỏe này, ngay cả khi cuốn sách bị trì hoãn 3 tháng nữa. Sự việc đang thực sự trở nên quá nghiêm trọng, và nếu như cậu nói, bộ não của cậu không cho phép cậu phát triển phần lý thuyết, thì hãy cho nó nghỉ ngơi một chút từ phần lý thuyết nâng cao hơn. Hãy tạm ngừng làm việc vào ban đêm và có một cuộc sống bình thường hơn.[104]

Engels ngay lập tức tham khảo ý kiến ​​của Tiến sĩ Gumpert, người đã tư vấn một kiến thức y khoa khác về thạch tín, nhưng ông cũng đưa ra một số đề xuất về việc hoàn thành cuốn sách của mình. Ông muốn chắc chắn rằng Marx đã từ bỏ ý tưởng khác xa với thực tế là viết toàn bộ Tư bản trước khi bất kỳ phần nào của nó được xuất bản. “Cậu có thể không sắp xếp mọi thứ được không,” Engels hỏi, “ít nhất tập đầu tiên sẽ được gửi đi in đầu tiên và tập thứ hai sau đó sẽ cách vài tháng?”[105] Suy tính đến mọi thứ, ông kết thúc bằng một nhận xét khôn ngoan: “Điều gì sẽ xảy ra nếu lỡ có một sự kiện nào đấy bùng phát, ngay sau khi cậu đã hoàn thành một vài chương cuối của sách? Không chừng các tập đầu tiên còn chưa chắc được in?”

Marx trả lời từng luận điểm của Engels, xen kẽ giữa giọng điệu nghiêm túc và phiến diện. Về vấn đề thạch tín, ông viết: ‘Nói hoặc viết thư cho Gumpert để gửi cho tôi đơn thuốc kèm theo hướng dẫn sử dụng. Khi tôi tin tưởng vào ông ta, ông ta đang nợ “Kinh tế chính trị”, và nếu không có gì khác thì tôi sẽ không quên phép xã giao chuyên nghiệp và cách ông ta đối xử với tôi ở Manchester.[106] ”Về kế hoạch làm việc của mình, ông viết:

Theo như những gì liên quan đến cuốn sách ‘chết tiệt’ này, hiện tại thì nó đã sẵn sàng vào cuối tháng 12. Chỉ riêng chuyên luận về tiền thuê mặt bằng, chương áp chót, ở dạng hiện tại, gần như đủ dài để trở thành một cuốn sách.[107] Tôi đã đến Bảo tàng vào ban ngày và viết vào ban đêm. Tôi đã phải nghiên cứu về hóa nông nghiệp mới ở Đức, đặc biệt là Liebig và Schönbein, điều quan trọng đối với vấn đề này hơn tất cả những gì các nhà kinh tế học gộp lại, cũng như lượng nguyên liệu khổng lồ mà người Pháp đã sản xuất kể từ lần cuối tôi xử lý điểm này. Tôi đã kết thúc cuộc điều tra lý thuyết của mình về tiền thuê mặt bằng cách đây 2 năm. Và rất nhiều điều đã đạt được, đặc biệt là trong khoảng thời gian kể từ đó, hoàn toàn xác nhận lý thuyết của tôi một cách tình cờ. Và sự mở cửa của Nhật Bản (nói chung, tôi thường không bao giờ đọc sách du lịch nếu tôi không có nghĩa vụ chuyên môn). Vì vậy, đây là ‘hệ thống dịch chuyển’ được tôi áp dụng cho chính bản thân mình như nó đã được những nhà sản xuất người Anh chửi rủa đó áp dụng cho một và những người tương tự vào năm 1848-50. [108]

Ban ngày học ở thư viện, theo dõi những khám phá mới nhất, và làm việc ban đêm trên bản thảo của mình: đây là thói quen nghiên khắc mà Marx phải chịu khi cố gắng dùng hết sức lực để hoàn thành cuốn sách. Về nhiệm vụ chính, ông đã viết cho Engels: ‘Mặc dù đã sẵn sàng, nhưng bản thảo, ở dạng hiện tại là rất lớn, không phù hợp để xuất bản cho bất kỳ ai, trừ bản thân tôi, thậm chí không phải cho cậu.’ :

Tôi đã bắt đầu công việc viết lại bản thảo và đánh bóng kiểu dáng vào thời điểm đầu tháng Giêng, và tất cả đã diễn ra suôn sẻ, vì tôi tự nhiên thích liếm sạch sẽ đứa trẻ sơ sinh sau một thời gian dài đau đẻ. Nhưng sau đó carbuncle lại can thiệp, do đó tôi đã không thể tiến bộ thêm được nữa mà chỉ điền thêm thông tin vào những phần mà theo kế hoạch, đã hoàn thành. [109]

Cuối cùng, ông đã chấp nhận lời khuyên của Engels để mở rộng lịch xuất bản: ‘Tôi đồng ý với cậu và sẽ gửi tập đầu tiên cho Meissner ngay khi nó sẵn sàng.Tuy nhiên, ‘ Đầu tiên tôi phải ngồi được.” [110]

Trên thực tế, sức khỏe của Marx đang tiếp tục xấu đi. Vào cuối tháng 2, trên cơ thể ông xuất hiện hai nốt mụn thịt mới to lớn và ông đã cố gắng điều trị chúng một mình. Ông nói với Engels rằng ông đã sử dụng một cái ‘dao cạo sắc bén’ để loại bỏ ‘phần trên’, tự mình quét ‘đường cong’. ‘Máu bị nhiễm trùng […] trào ra, hay đúng hơn là bắn lên không trung”, và từ đó ông nghĩ về vết thương như bị “chôn vùi”, mặc dù cần được “điều dưỡng”. Còn với ‘kẻ dưới’ [cái mụn ở dưới], ông viết: ‘Nó đang trở nên ác tính và nằm ngoài tầm kiểm soát của tôi. […] Nếu công việc kinh doanh quái quỷ này tiến triển, tất nhiên tôi sẽ phải gửi cho Allen, vì do vị trí của đường cong, tôi không thể tự mình xem và chữa được.” [111]

Sau lời kể khó chịu này, Engels đã quở trách người bạn của mình một cách nghiêm khắc hơn bao giờ hết: ‘Không ai có thể chịu đựng được một chuỗi liên tiếp mãn tính của các đám mụn lâu như vậy, thiếu điều nó nghiêm trọng chút nữa là cậu chết rồi. Rồi sao? Sách của cậu với gia đình cậu sống sao?”[112] Để mang lại sự nhẹ nhõm cho Marx, ông nói rằng ông đã chuẩn bị sẵn sàng để hy sinh tài chính. Năn nỉ Marx trở nên ‘hợp lý’, hãy đề nghị một khoảng thời gian du lịch nghỉ ngơi:

Làm ơn hãy nghe tôi và gia đình để cậu được chữa khỏi bệnh. Toàn bộ phong trào sẽ ra sao nếu có cậu gặp chuyên, với cách sống hiện tại của cậu thì thể nào cậu cũng chết. Tôi không có ngày nào yên ổn vì cậu bị những bệnh như vậy, việc kinh doanh tôi cũng bỏ qua, và mỗi ngày trôi qua mà tôi không nghe thấy bất cứ điều gì từ cậu, tôi lo lắng và tưởng tượng cậu lại sắp chết. Không tốt. Đừng để mọi thứ đi quá giới hạn. [113]

Cuối cùng, Marx bị thuyết phục nghỉ việc. Vào ngày 15 tháng 3, ông đi du lịch đến Margate, một khu nghỉ mát bên bờ biển ở Kent, và vào ngày thứ mười, ông đã gửi lại một bản báo cáo về bản thân: “Tôi không đọc gì cả, không viết gì cả. Thực tế đơn thuần là việc phải uống asen ba lần một ngày buộc người ta phải sắp xếp thời gian cho bữa ăn và đi dạo. […] Đối với công ty ở đây, nó không tồn tại, tất nhiên. Tôi có thể hát với Miller of the Dee[114]: “Tôi không chăm sóc cho ai và không ai chăm sóc cho tôi.”[115]

Đầu tháng 4, Marx nói với người bạn Kugelmann rằng ông đã “hồi phục nhiều”. Nhưng ông ta phàn nàn rằng, vì sự gián đoạn, ‘hai tháng nữa và hơn thế nữa’ đã bị mất hoàn toàn, và việc hoàn thành cuốn sách của ông phải ‘lùi lại một lần nữa’.[116] Sau khi trở về London, ông vẫn bế tắc trong vài tuần nữa vì bệnh thấp khớp tấn công và những rắc rối khác; cơ thể ông vẫn còn kiệt sức và dễ bị tổn thương. Mặc dù ông đã báo cáo với Engels vào đầu tháng 6 rằng “may mắn thay không có bất kỳ điều gì tái diễn”, [117]nhưng Marx vãn không hài lòng vì công việc của mình đã “tiến triển kém hoàn toàn là do các yếu tố vật lý “.[118]

Vào tháng 7, Marx phải đối mặt với thứ đã trở thành ba kẻ thù truyền kiếp của ông: Chương trình giảng dạy của Livy trong tình trạng chậm trễ (nguy cơ chậm trễ) với hình thức nợ tiền thuê nhà; các carbuncles, một cái mới sẵn sàng bùng phát; và một lá gan ốm yếu. Vào tháng 8, ông trấn an Engels rằng, mặc dù sức khỏe của ông ‘dao động từ ngày này sang ngày khác’, nhưng nhìn chung ông cảm thấy tốt hơn: sau cùng, “cảm giác thích hợp để làm việc trở lại sẽ giúp ích rất nhiều cho một người đàn ông”.[119] Ông bị ‘đe dọa với những đám mụn mới ở chỗ này và chỗ kia’, và mặc dù chúng cứ “biến mất” mà không cần can thiệp khẩn cấp, nhưng họ đã buộc ông phải giữ “số giờ làm việc của mình rất nhiều trong giới hạn”. [120] Cùng ngày, ông viết cho Kugelmann: “Tôi không nghĩ mình có thể giao bản thảo của tập đầu tiên (hiện đã phát triển thành 3 tập) cho Hamburg trước tháng 10. Tôi chỉ có thể làm việc hiệu quả trong vài giờ mỗi ngày mà không cảm nhận được ngay những ảnh hưởng về thể chất. “[121]

Lần này, Marx cũng lạc quan quá mức. Ông tiếp xúc với các hiện tượng tiêu cực hàng ngày trong cuộc đấu tranh để tồn tại, để một lần nữa chúng trở thành trở ngại cho việc hoàn thành văn bản của ông. Hơn nữa, ông phải dành thời gian quý báu để tìm cách moi những khoản tiền nhỏ từ tiệm cầm đồ và thoát khỏi vòng xoay quanh co của những kỳ phiếu mà ông đã vay mượn.

Viết cho Kugelmann vào giữa tháng 10, Marx bày tỏ nỗi sợ hãi rằng do hậu quả của bệnh lâu dài và tất cả các chi phí mà nó phải gánh chịu, ông không còn có thể ‘giữ chân chủ nợ’ và ngôi nhà ‘sắp đổ sập về đôi tai của [ông].[122] Vì vậy, thậm chí chưa đến tháng 10, ông đã có thể hoàn thiện bản thảo. Khi mô tả tình trạng của mọi thứ cho người bạn của mình ở Hannover, và giải thích lý do của sự chậm trễ, Marx đã đặt ra kế hoạch mà ông đã có trong đầu:

Hoàn cảnh của tôi (gián đoạn vô tận, cả về thể chất và xã hội) buộc tôi phải xuất bản Tập I trước, không phải cả hai tập cùng nhau, như tôi đã dự định ban đầu. Và bây giờ có lẽ sẽ có 3 tập. Do đó, toàn bộ công việc được chia thành các phần sau:

Quyển I. Quá Trình Sản Xuất Tư Bản.

Quyển II. Quá trình luân chuyển của tư bản.

Quyển III. Cấu trúc của toàn bộ quá trình.

Quyển IV. Về Lịch sử của các Lý thuyết.

Tập đầu tiên sẽ gồm 2 cuốn đầu tiên. Tôi tin rằng cuốn thứ 3 sẽ lấp đầy cuốn thứ hai, cuốn thứ 4 là cuốn thứ 3.[123]

Đánh giá lại công việc mà ông đã làm kể từ khi Đóng góp vào phê phán kinh tế chính trị, được xuất bản năm 1859, Marx tiếp tục:

Theo tôi, cần phải bắt đầu lại từ đầu trong cuốn sách đầu tiên, tức là tóm tắt cuốn sách của tôi do Duncker xuất bản trong một chương về hàng hóa và tiền tệ. Tôi đánh giá điều này là cần thiết, không chỉ vì mục đích hoàn chỉnh, mà bởi vì ngay cả những người thông minh cũng không hiểu đúng câu hỏi, hay nói cách khác, chắc chắn đã có những khiếm khuyết trong lần trình bày đầu tiên, đặc biệt là trong phân tích hàng hóa.[124]

Sự nghèo đói cùng cực cũng đánh dấu vào tháng 11. Đề cập đến cuộc sống hàng ngày tồi tệ không được phép nghỉ ngơi, Marx viết cho Engels: ‘Không chỉ công việc của tôi thường xuyên bị gián đoạn bởi tất cả những điều này, mà bằng cách cố gắng bù đắp vào ban đêm cho khoảng thời gian đã mất trong ngày, tôi đã bị tổn thương ung nhọt gần duơng vật của mình.” [125] Nhưng ông muốn chỉ ra rằng“ mùa hè và mùa thu năm nay, nó thực sự không phải là lý thuyết gây ra sự chậm trễ, mà là tình trạng thể chất của ông ”. Nếu có một sức khỏe tốt, ông đã có thể hoàn thành công việc. Ông nhắc Engels rằng đã ba năm kể từ khi “cái ung nhọt đầu tiên mọc ra” – những năm mà ông đã “chỉ có một khoảng thời gian ngắn” để nhẹ nhõm với nó. [126] Hơn nữa, bị buộc phải dành quá nhiều thời gian và sức lực cho cuộc đấu tranh hàng ngày với nghèo đói, ông nhận xét vào tháng 12: “Tôi chỉ tiếc là các cá nhân không thể nộp hóa đơn của mình và tuyên bố cho tòa án là phá sản để nhận được sự bồi thường đàng hoàng như những người kinh doanh.”

Tình hình không thay đổi trong suốt mùa đông, và vào cuối tháng 2 năm 1867, Marx viết cho người bạn của mình ở Manchester (người chưa bao giờ thất bại trong việc gửi cho ông bất cứ thứ gì ông có thể): ‘Một người bán tạp hóa sẽ gửi đơn kiện vào thứ Bảy (ngày mốt) nếu tôi không trả cho ông ta ít nhất là £ 5. […] Công việc sẽ sớm hoàn thành, và kế hoạch sẽ giữ nguyên như ngày hôm nay nếu tôi ít bị quấy rối và bị về trễ hơn.” [127]

Vào cuối tháng 2 năm 1867, cuối cùng Marx đã có thể cung cấp cho Engels một tin tức đã được chờ đợi từ lâu rằng cuốn sách đã hoàn thành. Bây giờ ông phải mang nó đến Đức, và một lần nữa ông buộc phải quay sang người bạn của mình để ông có thể mua lại ‘quần áo và đồng hồ của mình từ tiệm cầm đồ’; [128] nếu không thì ông không thể đi

Khi đến Hamburg, Marx thảo luận với Engels về kế hoạch mới do Meissner đề xuất:

Bây giờ ông ta muốn rằng cuốn sách sẽ xuất hiện trong 3 tập. Đặc biệt ông ta phản đối việc tôi nén cuốn sách cuối cùng (phần lịch sử-văn học) như tôi đã dự định. Ông ta nói rằng theo quan điểm xuất bản […] thì đây là phần mà ông sắp đặt để bán tại cửa hàng nhiều nhất. Tôi nói với ông ta rằng điều đó chẳng liên quan gì vì tôi là người chỉ huy.[129]

Vài ngày sau, ông đưa ra một báo cáo tương tự cho Becker:

Toàn bộ tác phẩm sẽ xuất hiện trong 3 tập. Tiêu đề là Tư Bản – Phê phán Kinh tế Chính trị. Tập đầu tiên bao gồm Quyển đầu tiên: “Quá trình sản xuất tư bản”. Không nghi ngờ gì nữa, quả tên lửa khủng khiếp nhất vẫn chưa được ném vào đầu giai cấp tư sản (bao gồm cả địa chủ).” [130]

Sau vài ngày ở Hamburg, Marx tiếp tục đến Hannover. Ông ở đó với tư cách là khách của Kugelmann, người cuối cùng đã thân với ông sau nhiều năm quan hệ đơn thuần. Marx vẫn sẵn sàng ở đó trong trường hợp Meissner muốn ông giúp đọc bản kiểm chứng. Marx đã viết thư cho Engels rằng sức khỏe của ông đã được “cải thiện một cách phi thường”. “Không có dấu vết của các căn bệnh cũ” hoặc “vấn đề về gan” của ông, và “hơn thế nữa, ông đang ở trong trạng thái tốt”. [131] Engels trả lời từ Manchester :

Tôi luôn có cảm giác rằng cuốn sách chết tiệt đó, mà cậu đã mang theo bấy lâu nay, là đáy của tất cả những bất hạnh của cậu, và cậu sẽ và không bao giờ có thể tự giải thoát cho đến khi cậu lấy nó ra khỏi lưng. Chỉ nghĩ đến mỗi việc hoàn thành nó, đã khiến cậu rơi vào tình trạng khó khăn về thể chất, tinh thần và tài chính, và tôi có thể hiểu rất rõ rằng, sau khi rũ bỏ cơn ác mộng đó, giờ đây cậu cảm thấy mình là một người đàn ông mới.[132]

Marx muốn thông báo cho những người khác về việc xuất bản sắp tới tác phẩm của mình. Đối với Sigfrid Meyer [1840 – 1872], một thành viên xã hội chủ nghĩa Đức của Quốc tế tích cực trong việc tổ chức phong trào công nhân ở New York, ông viết: ‘Tập I bao gồm Quá trình sản xuất tư bản. […] Tập II chứa đựng sự tiếp nối và kết luận của lý thuyết, Tập III về lịch sử kinh tế chính trị từ giữa thế kỷ 17.” [133]

Vào giữa tháng 6, Engels đã tham gia vào việc sửa chữa văn bản để xuất bản. Ông cho rằng, so với Tác phẩm phê phán kinh tế chính trị năm 1859, ‘tính biện chứng của lý luận đã được mài giũa rất nhiều”. [134] Marx đã rất phấn khích trước sự tán thành này: ‘Cho đến nay cậu đã hài lòng với nó là điều quan trọng đối với tôi hơn bất cứ điều gì mà phần còn lại của thế giới có thể nói về nó.'[135] và không đủ rõ ràng cho người đọc bình dân; ông cũng lấy làm tiếc rằng chính xác phần quan trọng này có “dấu vết của các chốt hơi được đóng chặt trên đó” [Tức là người bình dân đọc sẽ gặp khó khăn]. [136] Đáp lại, Marx hoàn toàn chống lại nguyên nhân gây ra những cực hình về thể xác của mình – ‘Tôi hy vọng giai cấp tư sản sẽ nhớ đến những vết thương lòng của tôi cho đến ngày tàn của chúng'[137] – và tự thuyết phục mình về sự cần thiết của một phụ lục trình bày quan niệm của ông về hình thức giá trị ở một hình thức phổ biến hơn. Phần bổ sung dài hai mươi trang này đã được hoàn thành vào cuối tháng Sáu.

Marx hoàn thành việc sửa chữa bằng chứng vào lúc 2 giờ sáng ngày 1 tháng 8 năm 1867. Vài phút sau, ông viết cho người bạn của mình ở Manchester: “Fred thân mến: Vừa sửa xong tờ cuối cùng […]. Vậy là xong bộ sách này. Tôi nợ cậu đến mức mà cuốn sách này được xuất bản […] Tôi ôm hôn cậu , tràn đầy lời cảm ơn.[138] ”Vài ngày sau, trong một bức thư khác gửi cho Engels, ông đã tóm tắt điều mà ông coi là hai trụ cột chính của cuốn sách:“ 1. (đây là điều cơ bản đối với mọi hiểu biết về sự kiện) đặc tính gấp đôi của lao động tùy theo việc nó được thể hiện dưới dạng giá trị sử dụng hay giá trị trao đổi, được nêu ra trong chính Chương đầu tiên; 2. việc đối xử với giá trị thặng dư bất kể các hình thức cụ thể của nó như lợi nhuận, tiền lãi, tiền thuê mặt bằng, v.v. ‘[139]

Cuốn Tư Bản được bán vào ngày 11 tháng 9 năm 1867 [140]. Sau những sửa đổi cuối cùng, mục lục như sau:

Lời nói đầu

Hàng hóa và tiền
Sự chuyển hoá tiền thành tư bản
Sự sản xuất ra giá trị thặng dư tuyệt đối
Sự sản xuất ra giá trị thặng dư tương đối
Nghiên cứu sâu hơn về sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối và tương đối
Quá trình tích lũy tư bản
Phụ lục của Phần 1, 1: Hình thức của giá trị.[141]

Mặc dù quá trình sửa chữa kéo dài và lần bổ sung cuối cùng, cấu trúc của tác phẩm sẽ được mở rộng đáng kể trong những năm tới và nhiều sửa đổi bổ sung khác sẽ được thực hiện đối với văn bản. Do đó, Tập I tiếp tục hấp thụ những nguồn năng lượng đáng kể từ phía Marx ngay cả sau khi xuất bản.

4. Công cuộc nghiên cứu Phiên bản Cuối cùng
Tháng 10 năm 1867, Marx trở lại viết Tập II. Nhưng điều này làm tái phát những căn bệnh cũ y tế của ông: đau gan, mất ngủ và sự nở rộ của ‘hai quả cà phê nhỏ gần giấy nhớ’ [mụn nhọt gần dương vật]. Cũng không phải ‘những cuộc xâm lăng đến từ không’[ bệnh mới] hay ‘những sự trầm trọng của cuộc sống gia đình’ [Bệnh cũ] đã bỏ đi; có một sự cay đắng nhất định trong lời nhận xét của nhà hiền triết với Engels rằng “căn bệnh của tôi luôn bắt nguồn từ trong tâm trí”[142]. Như mọi khi, bạn của ông đã giúp đỡ và gửi tất cả số tiền ông có thể, cùng với hy vọng rằng số tiền đó sẽ ‘giúp loại bỏ những vết thương lòng'[143]. Tuy nhiên, đó không phải là những gì đã xảy ra, và vào cuối tháng 11, Marx đã viết để nói: “Tình trạng sức khỏe của tôi đã trở nên tồi tệ hơn rất nhiều, và hầu như không có vấn đề gì về việc làm việc.”[144]

Năm mới, 1868, bắt đầu giống như năm cũ đã kết thúc. Trong những tuần đầu tiên của tháng Giêng, Marx thậm chí không thể tham dự vào các cuộc trao đổi thư từ của mình. Vợ ông, Jenny tâm sự với Becker rằng ‘người chồng tội nghiệp của bà ấy lại một lần nữa bị căn bệnh cũ làm nghiêm trọng và khiến ông đau đớn nhất là ở bàn chân, điều này đang trở nên nguy hiểm do nó tái phát liên tục.’ [145] ‘Vài ngày sau đó. , Jenny, con gái của ông, báo cáo với Engels: ‘Moor lại một lần nữa trở thành nạn nhân của những kẻ thù cũ [căn bệnh cũ] của mình, những kẻ ăn cắp vặt, và gần nhất là sự xuất hiện của ông khiến cảm thấy rất khó chịu trong tư thế ngồi.[146] “Marx bắt đầu viết một lần nữa chỉ vào cuối tháng, khi ông nói với Engels rằng ‘trong 2-3 tuần’ ông sẽ ‘hoàn toàn không làm việc gì’; “Sẽ thật kinh khủng”, ông nói thêm, “nếu một con quái vật thứ ba phun trào”. [147]

Tình trạng sức khỏe của Marx tiếp tục dao động. Vào cuối tháng 3, ông báo cáo với Engels rằng ông nên ‘thực sự từ bỏ hoàn toàn công việc và suy nghĩ trong một thời gian’. Nhưng ông nói thêm rằng điều đó sẽ rất ‘khó’ đối với ông, ngay cả khi ông có ‘phương tiện để đi loanh quanh’.[148] Sự gián đoạn mới xảy ra ngay khi ông đang bắt đầu làm việc trên phiên bản thứ hai của Tập II – sau khoảng cách gần ba năm kể từ nửa đầu năm 1865. Ông đã hoàn thành hai chương đầu tiên trong suốt mùa xuân, ngoài một nhóm các các bản thảo[149] chuẩn bị – về mối quan hệ giữa giá trị thặng dư và tỷ suất lợi nhuận, quy luật tỷ suất lợi nhuận và các biến thái của tư bản – đã chiếm giữ ông cho đến cuối năm 1868.[150]

Vào cuối tháng 4 năm 1868, Marx đã gửi cho Engels một lược đồ mới cho công việc của mình, đặc biệt đề cập đến “phương pháp mà tỷ lệ lợi nhuận được phát triển”.[151] Trong cùng một bức thư, ông nói rõ rằng Tập II sẽ trình bày ‘quá trình luân chuyển tư bản trên cơ sở những tiền đề đã phát triển’ trong Tập I, xác định ‘tư bản cố định, tư bản luân chuyển và vòng quay của tư bản- và do đó nghiên cứu’ sự đan xen xã hội của các nguồn tư bản khác nhau, của các bộ phận của tư bản và của doanh thu (= m) ‘. Tập III sau đó sẽ “chuyển đổi giá trị thặng dư thành các hình thức khác nhau và các bộ phận cấu thành riêng biệt”.[152]

Tuy nhiên, vào tháng 5, các vấn đề về sức khỏe đã quay trở lại, và sau một thời gian im lặng, Marx giải thích với Engels rằng “hai khối u trên bìu có lẽ sẽ khiến cả Sulla bị bệnh”.[153] Vào tuần thứ hai của tháng 8, ông nói với Kugelmann về hy vọng sẽ hoàn thành toàn công việc vào ‘cuối tháng 9’ năm 1869. [154] Nhưng mùa thu đã mang đến sự bùng phát của các vết thương, và vào mùa xuân năm 1869, khi Marx vẫn đang làm chương thứ ba của Tập II, [155] thì lá gan của ông cũng trở nên tồi tệ hơn. Những bất hạnh của ông tiếp tục diễn ra trong những năm sau đó, với các rắc rối thường xuyên, và khiến ông không bao giờ hoàn thành được Tập II.

Cũng có lý do lý thuyết cho sự chậm trễ. Từ mùa thu năm 1868 đến mùa xuân năm 1869, quyết tâm đón đầu những phát triển mới nhất của chủ nghĩa tư bản, Marx đã biên soạn những đoạn trích phong phú từ các văn bản về thị trường tài chính và tiền tệ xuất hiện trên Tạp chí Thị trường Tiền tệ, Tạp chí Kinh tế và các ấn phẩm tương tự.[156] Hơn nữa, vào mùa thu năm 1869, khi nhận thức được văn học mới (trên thực tế, không đáng kể) về những thay đổi ở Nga, ông quyết định học tiếng Nga để có thể tự nghiên cứu. Ông theo đuổi mối quan tâm mới này với sự nghiêm khắc thường ngày của mình, và vào đầu năm 1870 Jenny nói với Engels rằng, ‘thay vì chăm sóc bản thân, [ông đã bắt đầu] học búa và kẹp của Nga, hiếm khi đi ra ngoài, không thường xuyên ăn uống và khiến cho những người ăn cắp vặt dưới cánh tay của ông đã rất sưng và đã cứng lại ‘. [157] Engels vội viết thư cho người bạn của mình, cố gắng thuyết phục ông rằng “vì lợi ích của Tập II”, ông cần “một sự thay đổi phong cách sống”; nếu không, nếu có ‘sự lặp lại liên tục của những lần tạm ngưng như vậy’, ông sẽ không bao giờ hoàn thành cuốn sách.[158]

Dự đoán đã đúng. Vào đầu mùa hè, tóm tắt lại những gì đã xảy ra trong những tháng trước đó, Marx nói với Kugelmann rằng công việc của ông đã ‘bị bệnh tật suốt mùa đông’, và ông ‘thấy cần phải học tiếng Nga, bởi vì, trong việc giải quyết vấn đề đất đai, cần phải nghiên cứu các mối quan hệ về địa chủ của Nga từ các nguồn chính thống ‘.[159]

Sau tất cả những gián đoạn và một thời gian hoạt động chính trị căng thẳng cho Quốc tế sau khi Công xã Paris ra đời, Marx đã chuyển sang làm việc cho một ấn bản mới của Tập I vì không hài lòng với cách trình bày lý thuyết giá trị mà ông đã bỏ ra. Tháng 12 năm 1871 và tháng 1 năm 1872 viết lại phần phụ lục năm 1867, và điều này khiến ông phải viết lại chính chương đầu tiên.[160] Nhân dịp này, ngoài một số bổ sung nhỏ, ông còn sửa đổi toàn bộ cấu trúc của cuốn sách.[161]

Việc sửa chữa và làm lại cũng ảnh hưởng đến bản dịch tiếng Pháp. Từ tháng 3 năm 1872, Marx đã phải làm việc để sửa chữa các bản nháp, sau đó được gửi đến nhà in từng đợt trong khoảng thời gian từ năm 1872 đến năm 1875.[162] Trong quá trình sửa đổi, ông quyết định sửa đổi thêm văn bản cơ bản, chủ yếu là ở phần trên sự tích tụ của tư bản. Trong bản tái bản cho ấn bản tiếng Pháp, ông không ngần ngại đính kèm với nó ‘một giá trị khoa học độc lập với bản gốc’.[163]

Mặc dù nhịp điệu ít dữ dội hơn trước – vì tình trạng sức khỏe bấp bênh và vì ông cần mở rộng kiến ​​thức của mình trong một số lĩnh vực – Marx vẫn tiếp tục viết về Tư bản trong những năm cuối đời. Năm 1875, ông viết một bản thảo khác của Tập III có tựa đề ‘Mối quan hệ giữa Tỷ lệ giá trị thặng dư và Tỷ suất lợi nhuận được phát triển theo phương pháp toán học'[164], và từ tháng 10 năm 1876 đến đầu năm 1881, ông đã chuẩn bị các bản thảo mới của các phần của Tập II [165]. Một số bức thư của ông chỉ ra rằng, nếu ông có thể cung cấp kết quả nghiên cứu không ngừng của mình, ông cũng sẽ cập nhật Tập I.[166]

Tinh thần phê phán mà Marx sáng tác ra magnum opus cho thấy ông khác xa với các tác giả giáo điều như thế nào mà hầu hết những kẻ thù của ông và nhiều môn đệ tự phong đã trình bày với thế giới. Mặc dù nó vẫn còn dang dở, [167] những người ngày nay muốn sử dụng những khái niệm lý thuyết thiết yếu để phê phán phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa vẫn không thể bỏ qua việc đọc Tư bản của Marx.

 

Người dịch: Sally Mju

Chú thích
[1] These notebooks total 1472 quarto pages. See Friedrich Engels, ‘Preface to the First German Edition’, in Karl Marx, Capital, Volume II, in MECW, vol. 36, p. 6.

[2] Karl Marx, A Contribution to the Critique of Political Economy, in MECW, vol. 29, p. 261.

[3] Previously, in the Grundrisse, Marx had set forth a similar, though less precise, ‘arrangement of the material’, Karl Marx, Grundrisse, Harmondsworth: Penguin Books, 1993, p. 108, at four separate points: pp. 108, 227-8, 264 and 275. He also anticipated the six-part schema planned for A Contribution to the Critique of Political Economy in two letters from the first half of 1858: one to Ferdinand Lassalle on 22 February 1858, in MECW, vol. 40, pp. 268-71, and one to Friedrich Engels on 2 April 1858, in MECW, vol. 40, pp. 296-304. Between February and March 1859, he also drafted a long preparatory index for his work, which in the English edition of Marx, Grundrisse, op. cit., became the ‘Analytical Contents List’, pp. 69-80. On the original plan and its variations, see the by now dated, but still fundamental work by Roman Rosdolsky, The Making of of Marx’s Capital, London: Pluto, 1977, pp. 1-62. More limited, however, is Maximilien Rubel, Marx Critique du marxisme, Paris: Payot, pp. 379 and 389, which claims that Marx did not change the original plan he devised in 1857.

[4] These notebooks were ignored for more than a hundred years, before a Russian translation was finally published in 1973, in a supplementary Volume 47 of the Marx-Engels Sochinenya. An original German edition appeared only in 1976 in MEGA2 vol. II/3.1.

[5] Karl Marx to Friedrich Engels, 30 October 1861, in MECW, vol. 41, p. 323.

[6] Karl Marx to Friedrich Engels, 9 December 1861, in MECW, vol. 41, p. 332.

[7] Ibid., p. 333.

[8] Karl Marx to Friedrich Engels, 27 December 1861, in MECW, vol. 41, pp. 337-8.

[9] Karl Marx to Friedrich Engels, 3 March 1862, in MECW, vol. 41, p. 344.

[10] Karl Marx to Friedrich Engels, 15 March 1862, in MECW, vol. 41, p.352.

[11] Between 1905 and 1910, Kautsky published the manuscripts in question in a form that deviated somewhat from the originals.

[12] It was to have followed: 1) the transformation of money into capital; 2) absolute surplus value; 3) relative surplus value; and 4) a section – one he never actually wrote – on how these three should be considered in combination.

[13] Karl Marx, Theories of Surplus-Value, vol. I, in MECW, vol. 30, p. 348 (In the MECW these manuscripts are indicated with the title Economic Manuscript of 1861-63).

[14] Ibid., p. 352.

[15] Ibid., p. 354.

[16] Ibid., p. 354.

[17] Ibid., p. 355.

[18] Ibid., p. 355.

[19] Ibid., p. 357.

[20] Ibid., p. 357.

[21] Ibid., p. 391.

[22] Ibid., p. 388.

[23] Ibid., p. 393.

[24] Ibid., p. 389.

[25] Ibid., p. 396.

[26] Karl Marx to Ferdinand Lassalle, 28 April 1862, in MECW, vol. 41, p. 356.

[27] Marx, Theories of Surplus Value, vol. I, in MECW, vol. 31, p. 8.

[28] Ibid., p. 12.

[29] Ibid., p. 197.

[30] Karl Marx to Friedrich Engels, 18 June 1862, in MECW, vol. 41, p. 381.

[31] Marx, Theories of Surplus Value, vol. I, in MECW, vol. 31, p. 240.

[32] Karl Marx to Friedrich Engels, 18 June 1862, in MECW, vol. 41, p. 380.

[33] Karl Marx to Friedrich Engels, 2 August 1862, in MECW, vol. 41, p. 394.

[34] These notebooks form part of Theories of Surplus Value, vol. II, in MECW 31.

[35] Ibid., p. 359.

[36] Karl Marx to Friedrich Engels, 2 August 1862, in MECW, vol. 41, p. 396.

[37] Ibid., p. 398.

[38] Ibid., p. 394.

[39] Karl Marx to Friedrich Engels, 7 August 1862, in MECW, vol. 41, p. 399.

[40] Karl Marx to Friedrich Engels, 10 September 1862, in MECW, vol. 41, p. 417.

[41] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 28 December 1862, in MECW, vol. 41, p. 436.

[42] Karl Marx to Ferdinand Lassalle, 7 November 1862, in MECW, vol. 41, p. 426.

[43] Karl Marx, Theories of Surplus Value, vol. III, in MECW, vol. 32, p. 215.

[44] Ibid., p. 373.

[45] Ibid., p. 450.

[46] These are the final notebooks that form part of Theories of Surplus Value, vol. III.

[47] Ibid., p. 453.

[48] Ibid., p. 458.

[49] Karl Marx, Zur Kritik der politischen Ökonomie (Manuskript 1861-1863), in MEGA2, vol. II/3.5, pp. 1598-675.

[50] Ibid., pp. 1682-773.

[51] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 28 December 1862, op. cit., p. 435.

[52] See the index to the Grundrisse, written in June 1858 and contained in Notebook M (the same as that of the ‘1857 Introduction’), as well as the draft index for the third chapter, written in 1860: Marx, ‘Draft Plan of the Chapter on Capital’, in MECW, vol. 29, pp. 511-17.

[53] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 28 December 1862, op. cit., p. 435. This statement seems to indicate that Marx realized how difficult it would be to complete his original project in six books. Michael Heinrich, ‘Reconstruction or Deconstruction? Methodological Controversies about Value and Capital, and New Insights from the Critical Edition’, in Riccardo Bellofiore and Roberto Fineschi (eds.), Re-reading Marx: New Perspectives After the Critical Edition. Basingstoke: Palgrave-Macmillan, 2009, p. 80.

[54] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 28 December 1862, in MECW, vol. 41, p. 436.

[55] Marx, Theories of Surplus Value, vol. III, in MECW, vol. 32, p. 347.

[56] Marx, Theories of Surplus Value, vol. I, in MECW, vol. 32, pp. XX. The first chapter had already been outlined in Notebook XVI of the economic manuscripts of 1861-63. Marx prepared a schema of the second in Notebook XVIII, see ibid., pp. XX.

[57] Karl Marx to Friedrich Engels, 8 January 1863, in MECW, vol. 41, p. 442.

[58] Karl Marx to Friedrich Engels, 13 January 1863, in MECW, vol. 41, p. 445.

[59] Karl Marx to Friedrich Engels, 13 February 1863, in MECW, vol. 41, p. 453

[60] Karl Marx to Friedrich Engels, 21 February 1863, in MECW, vol. 41, p. 460.

[61] Karl Marx to Friedrich Engels, 24 March 1863, in MECW, vol. 41, p. 461.

[62] See the more than sixty pages contained in IISH, Marx-Engels Papers, B 98. On the basis of this research, Marx began one of his many unfinished projects, see Karl Marx, Manuskripte über die polnische Frage (1863 – 1864). S-Gravenhage: Mouton, 1961.

[63] Karl Marx to Friedrich Engels, 29 May 1863, in MECW, vol. 41, p. 474.

[64] IISH, Marx-Engels Papers, B 93, B 100, B 101, B 102, B 103, B 104 contain some 535 pages of notes. To these should be added the three notebooks RGASPI f.1, d. 1397, d. 1691, d. 5583. Marx used some of this material for the compilation of notebooks XXII and XXIII.

[65] Karl Marx to Friedrich Engels, 29 May 1863, in MECW, vol. 41, p. 474.

[66] Karl Marx to Friedrich Engels, 12 June 1863, in MECW, vol. 41, p. 479.

[67] Karl Marx to Friedrich Engels, 6 July 1863, in MECW, vol. 41, p. 485.

[68] See Michael Heinrich, ‘Entstehungs- und Auflösungsgeschichte des Marxschen Kapital’, pp. 176-9, in Werner Bonefeld and Michael Heinrich (eds.), Kapital & Kritik. Nach der ‘neuen’ Marx-Lektüre. Hamburg: VSA, 2011, pp. 176-9, which argues that the manuscripts from this period should be regarded not as the third version of the work begun with the Grundrisse, but as the first draft of Capital.

[69] Karl Marx, Marx’s Economic Manuscript of 1864-1865, Fred Moseley (ed.). Leiden: Brill, 2015.

[70] ‘No. 1’: that is the 1859 A Contribution to the Critique of Political Economy. Karl Marx to Friedrich Engels, 15 August 1863, in MECW, vol. 41, p. 488.

[71] In recent years, dermatologists have reviewed the discussion on the causes of Marx’s disease. Sam Shuster suggested that he suffered from hidradenitis suppurativa (‘The nature and consequence of Karl Marx’s skin disease’, in British Journal of Dermatology, vol. 158 (2008), no. 1, pp. 1-3, while Rudolf Happle and Arne Koenig claimed even less plausibly, ‘A lesson to be learned from Karl Marx: smoking triggers hidradenitis suppurativa’, British Journal of Dermatology, vol. 159 (2008), no. 1, pp. 255-6, that the culprit was his heavy smoking of cigars. For Shuster’s reply to this suggestion, see ibid., p. 256.

[72] Jenny Marx, in Hans Magnus Enzensberger (ed.), Gespräche mit Marx und Engels, Frankfurt/Main: Insel Verlag, 1973, p. 288.

[73] Karl Marx to Friedrich Engels, 2 December 1863, in MECW, vol. 41, p. 495.

[74] Karl Marx to Friedrich Engels, 4 December 1863, in MECW, vol. 41, p. 497.

[75] Karl Marx to Friedrich Engels, 20 January 1864, in MECW, vol. 41, p. 507.

[76] Karl Marx to Friedrich Engels, 26 May 1864, in MECW, vol. 41, p. 530.

[77] Karl Marx to Friedrich Engels, 1 July 1864, in MECW, vol. 41, p. 545.

[78] Karl Marx to Carl Klings, 4 October 1864, in MECW, vol. 42, p. 4.

[79] Karl Marx to Friedrich Engels, 4 November 1864, in MECW, vol. 42, p. 12.

[80] Karl Marx to Friedrich Engels, 14 November 1864, in MECW, vol. 42, p. 22.

[81] Karl Marx to Friedrich Engels, 2 December 1864, in MECW, vol. 42, p. 51.

[82] Karl Marx to Friedrich Engels, 25 February 1864, in MECW, vol. 42, p. 107.

[83] Karl Marx to Friedrich Engels, 4 March 1865, in MECW, vol. 42, p. 115.

[84] Karl Marx to Friedrich Engels, 13 March 1865, in MECW, vol. 42, pp. 129-30.

[85] Fifty signatures were equivalent to 800 printed pages.

[86] ‘Agreement between Mr. Karl Marx and Mr. Otto Meissner, Publisher and Bookseller’, in MECW, vol. 20, p. 361.

[87] Karl Marx to Friedrich Engels, 22 April 1865, in MECW, vol. 42, p. 148.

[88] Karl Marx to Friedrich Engels, 13 May 1865, in MECW, vol. 42, p. 158.

[89] Karl Marx to Friedrich Engels, 20 May 1865, in MECW, vol. 42, p. 159.

[90] This was published in 1898 by Eleanor Marx, as Value, Price and Profit. This commonly used title was taken as the basis for the German translation that appeared the same year in Die Neue Zeit [The New Times].

[91] Karl Marx, Value, Price and Profit, in MECW, vol. 20, p. 144.

[92] Karl Marx to Friedrich Engels, 31 July 1865, in MECW, vol. 42, p. 173.

[93] The equivalent of 960 pages. Later, Meissner signaled his openness to modify his agreement with Marx: see Karl Marx to Friedrich Engels, 13 April 1867, in MECW, vol. 42, p. 357.

[94] Karl Marx to Friedrich Engels, 5 August 1865, in MECW, vol. 42, p. 175.

[95] Ibid.

[96] This division was followed by Engels when he published Capital, Volume III in 1894. See Carl-Erich Vollgraf, Jürgen Jungnickel and Stephen Naron, ‘Marx in Marx’s Words? On Engels’ Edition of the Main Manuscript of Volume III of Capital, in International Journal of Political Economy, vol. 32 (Spring, 2002), no. 1, pp. 35-78. See also the more recent: Carl-Erich Vollgraf, ‘Das Kapital – bis zuletzt ein “Werk im Werden”,’ in Marx-Engels Jahrbuch, vol. 2012/13, pp. 113-33; and Regina Roth, ‘Die Herausgabe von Band 2 und 3 des Kapital durch Engels’, in ibid., pp. 168-82. For a critical assessment of Engels’s editing, see Michael Heinrich, ‘Engels’ Edition of the Third Volume of Capital and Marx’s Original Manuscript’, in Science & Society, vol. 60 (1996-1997), no. 4, pp. 452-66. A different point of view is contained in: Michael R. Krätke, Kritik der politischen Ökonomie Heute, Hamburg: VSA, 2017, esp. the final chapter ‘Gibt es ein Marx-Engels-Problem?’

[97] Karl Marx to Friedrich Engels, 8 November 1865, in MECW, vol. 42, p. pp. 193-4.

[98] Karl Marx to Wilhelm Liebknecht, 15 January 1866, in MECW, vol. 42, p. 219.

[99] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 15 January 1866, in MECW, vol. 42, p. 221.

[100] Jenny Marx to Johann Philipp Becker, 29 January 1866, in MECW, vol. 42, pp. 570-1.

[101] Karl Marx to Friedrich Engels, 10 February 1866, in MECW, vol. 42, p. 223.

[102] Ibid., pp. 223-4.

[103] Karl Marx to Friedrich Engels, 10 February 1866, in MECW, vol. 42, p. 224.

[104] Friedrich Engels to Karl Marx, 10 February 1866, in MECW, vol. 42, pp. 225-6.

[105] Ibid., p. 226.

[106] Karl Marx to Friedrich Engels, 13 February 1866, in MECW, vol. 42, p. 227.

[107] Marx later inserted the section on ground rent into Part Six of Volume III: ‘Transformation of Surplus Profit into Ground Rent’.

[108] Karl Marx to Friedrich Engels, 13 February 1866, in MECW, vol. 42, p. 227.

[109] Ibid., p. 227.

[110] Ibid.

[111] Karl Marx to Friedrich Engels, 20 February 1866, in MECW, vol. 42, p. 231.

[112] Friedrich Engels to Karl Marx, 22 February 1866, in MECW, vol. 42, p. 233.

[113] Ibid., pp. 233-4.

[114] A traditional English folk song.

[115] Karl Marx to Friedrich Engels, 24 March 1866, in MECW, vol. 42, p. 249.

[116] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 6 April 1866, in MECW, vol. 42, p. 262.

[117] Karl Marx to Friedrich Engels, 7 June 1866, in MECW, vol. 42, p. 281.

[118] Karl Marx to Friedrich Engels, 9 June 1866, in MECW, vol. 42, p. 282.

[119] Karl Marx to Friedrich Engels, 7 August 1866, in MECW, vol. 42, p. 303.

[120] Karl Marx to Friedrich Engels, 23 August 1866, in MECW, vol. 42, p. 311.

[121] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 23 August 1866, in MECW, vol. 42, p. 312.

[122] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 13 October 1866, in MECW, vol. 42, p. 328.

[123] Ibid., p. 328.

[124] Ibid., pp. 328-9.

[125] Karl Marx to Friedrich Engels, 8 November 1866, in MECW, vol. 42, p. 331.

[126] Karl Marx to Friedrich Engels, 10 November 1866, in MECW, vol. 42, p. 332.

[127] Karl Marx to Friedrich Engels, 21 February 1867, in MECW, vol. 42, p. 347.

[128] Karl Marx to Friedrich Engels, 2 April 1867, in MECW, vol. 42, p. 351.

[129] Karl Marx to Friedrich Engels, 13 April 1867, in MECW, vol. 42, p. 357.

[130] Karl Mark to Johann Philip Becker, 17 April 1867, in MECW, vol. 42, p. 358.

[131] Karl Marx to Friedrich Engels, 24 April 1867, in MECW, vol. 42, p. 361.

[132] Friedrich Engels to Karl Marx, 27 April 1867, in MECW, vol. 42, p. 362.

[133] Karl Marx to Sigfrid Meyer, 30 April 1867, in MECW, vol. 42, p. 367.

[134] Friedrich Engels to Karl Marx, 16 June 1867, in MECW, vol. 42, p. 381.

[135] Karl Marx to Friedrich Engels, 22 June 1867, in MECW, vol. 42, p. 383.

[136] Friedrich Engels to Karl Marx, 16 June 1867, in MECW, vol. 42, p. 380.

[137] Karl Marx to Friedrich Engels, 22 June 1867, in MECW, vol. 42, p. 383.

[138] Karl Marx to Friedrich Engels, 24 August 1867, in MECW, vol. 42, p. 405.

[139] Karl Marx to Friedrich Engels, 24 August 1867, in MECW, vol. 42, p. 407.

[140] See Karl Marx, Das Kapital. Kritik der Politischen Ökonomie. Erster Band, Hamburg 1867, in MEGA2, vol. II/5, p. 674.

[141] Ibid., pp. 9-10.

[142] Karl Marx to Friedrich Engels, 19 October 1867, in MECW, vol. 42, p. 453.

[143] Friedrich Engels to Karl Marx, 22 October 1867, in MECW, vol. 42, p. 457.

[144] Karl Marx to Friedrich Engels, 27 November 1867, in MECW, vol. 42, p. 477.

[145] Jenny Marx to Johann Philipp Becker, ‘After 10 January 1868, in MECW, vol. 42, p. 580.

[146] Laura Marx to Friedrich Engels, 13 January 1868, in MECW, vol. 42, p. 583.

[147] Karl Marx to Friedrich Engels, 25 January 1868, in MECW, vol. 42, p. 528.

[148] Karl Marx to Friedrich Engels, 25 March 1868, in MECW, vol. 42, p. 557.

[149] Karl Marx, ‘Manuskripte zum zweiten Buch des ‘Kapitals’ 1868 bis 1881′, in MEGA2, vol. II/11, pp. 1-339.

[150] These texts have recently been published in Karl Marx, Ökonomische Manuskripte 1863-1868, in MEGA2, vol. II/4.3, pp. 78-234, and pp. 285-363. The last part constitutes Manuscript IV of Volume II and contains new versions of Part One, ‘The Circulation of Capital’, and Part Two, ‘The Metamorphoses of Capital’.

[151] Karl Marx to Friedrich Engels, 30 April 1868, in MECW, vol. 43, p. 21.

[152] Ibid.

[153] Karl Marx to Friedrich Engels, 16 May 1868, in MECW, vol. 42, p. 35.

[154] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 10 August 1868, in MECW, vol. 43, p. 82.

[155] Marx, ‘Manuskripte zum zweiten Buch des ‘Kapitals’ 1868 bis 1881′, in MEGA2, vol. II/11, pp. 340-522.

[156] Still unpublished, these notes are included in the IISH notebooks, Marx-Engels Papers, B 108, B 109, B 113 an57B 114.

[157] Jenny Marx to Friedrich Engels, ‘About 17 January 1870’, in MECW, vol. 43, p. 551.

[158] Friedrich Engels to Karl Marx, 19 January 1870, in MECW, vol. 43, p. 408.

[159] Karl Marx to Ludwig Kugelmann, 27 June 1870, in MECW, vol. 43, p. 528.

[160] Marx, Das Kapital. Kritik der Politischen Ökonomie. Ertser Band, Hamburg 1867, in MEGA2 vol. II/5, pp. 1-55.

[161] In 1867 Marx had divided the book into chapters. In 1872 these became sections, each with much more detailed subdivisions.

[162] Karl Marx, Le Capital, Paris 1872-1875, in MEGA2, vol. II/7, 1989.

[163] Karl Marx, ‘Afterword to the French Edition’ to Capital, Volume I, in MECW, vol. 35, p. 24.

[164] Karl Marx, ‘Manuskripte und redaktionelle Texte zum dritten Buch des “Kapitals”. 1871 bis 1895’, in MEGA², vol. II/14, pp. pp. 19-150.

[165] Karl Marx, ‘Manuskripte zum Zweiten Buch des des “Kapitals”. 1876 bis 1881’, in MEGA², vol. II/11, pp. 525-828.

[166] Cf. Karl Marx to Nikolai Danielson, 13 December 1881, in MECW, vol. 46, p. 161.

[167] The editorial work that Engels undertook after his friend’s death to prepare the unfinished parts of Capital for publication was extremely complex. It should be borne in mind that the text in question was prepared on the basis of incomplete and often heterogeneous material that Marx had written in various periods of his life, some of which contained observations different from others to be found elsewhere in Capital. Nevertheless, Engels published Volume II in 1885 and Volume III in 1894.

Categories
Journalism

Nội chiến ở Mỹ và nền độc lập Ba Lan: Marx và chính trị giải phóng

I. Cuộc đấu tranh chống chế độ nô lệ ở Mỹ
Mùa xuân năm 1861, chính trường thế giới rúng động bởi cuộc Nội chiến Mỹ bùng nổ. Nó bắt đầu ngay sau khi Abraham Lincoln được bầu làm Tổng thống Mỹ, khi bảy Quốc gia chiếm hữu nô lệ tuyên bố ly khai khỏi Mỹ gồm: Nam Carolina, Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana và Texas. Tiếp sau đó có sự tham gia của các bang Virginia, Arkansas, Tennessee, North Carolina và sau đó là Missouri và Kentucky (mặc dù hai bang sau không chính thức tuyên bố tách ra). Cuộc xung đột đẫm máu sau đó đã cướp đi sinh mạng của khoảng 750.000 người giữa Confederate (vốn ủng hộ việc duy trì và mở rộng chế độ nô lệ) và Union (các bang trung thành với Lincoln, mặc dù trong một số trường hợp, các bang vẫn coi chế độ nô lệ là hợp pháp).

Marx ngay lập tức bắt đầu nghiên cứu tình hình và vào đầu tháng 7, viết cho Engels: “Xung đột giữa Nam và Bắc… cuối cùng đã đến mức gay gắt (nếu chúng ta bỏ qua những yêu cầu mới của “nhu cầu mới” [1]) bởi trọng lượng mà sự phát triển phi thường của các Quốc gia Tây Bắc đã ném vào cân. ” Theo quan điểm của Marx, không thành phần nào của phong trào ly khai có tính hợp pháp; họ được coi là “kẻ soán ngôi”, vì “không nơi nào họ cho phép người dân hàng loạt bỏ phiếu”. Trong trường hợp này, vấn đề không chỉ là “sự ly khai khỏi miền Bắc, mà còn củng cố và tăng cường chế độ đầu sỏ của 300.000 lãnh chúa nô lệ ở miền Nam”[2] (Marx to Engels, 1 tháng 7 năm 1861, MECW 41: 300). Vài ngày sau, ông nhận thấy rằng “hoạt động ly khai [đã bị] trình bày sai trong các báo tiếng Anh”, vì ở khắp mọi nơi, ngoại trừ Nam Carolina, “có sự phản đối mạnh mẽ nhất đối với việc ly khai” (Marx to Engels, ngày 5 tháng 7 1861, MECW 41: 305). Hơn nữa, ở những nơi được phép tham vấn bầu cử – “chỉ một số” các Quốc gia trên Vịnh Mexico tổ chức một “cuộc bỏ phiếu phổ thông thích hợp” – diễn ra trong những điều kiện tồi tàn. Ví dụ như ở Virginia, “một khối lượng lớn quân của Confederate miền Nam đột nhiên được đưa vào lãnh thổ” và “dưới sự bảo vệ của họ (thực sự là người theo chủ nghĩa Bonaparti), họ đã bỏ phiếu đòi ly khai” – tuy nhiên đã có “50.000 phiếu bầu” cho Union, “ bất chấp hệ thống khủng bố ”.Texas, “sau Nam Carolina, [có] đảng nô lệ lớn nhất và chủ nghĩa khủng bố”, vẫn ghi nhận “11.000 phiếu bầu cho Union”. Ở Alabama, “không có cuộc bỏ phiếu phổ thông nào về ly khai hay về Hiến pháp mới”, và đa số 61-39 đại biểu của hội nghị ủng hộ ly khai chỉ là do thực tế là theo Hiến pháp “mỗi chủ nô cũng bỏ phiếu cho 3/5 người nô lệ của mình ”(Marx to Engels, 5 tháng 7 năm 1861, MECW 41: 306-307). Đối với Louisiana, phiếu bầu của Union nhiều hơn số phiếu ly khai được bỏ ra tại “cuộc bầu cử đại biểu tham dự đại hội”, nhưng đủ số đại biểu để thay đổi cán cân (Marx to Engels, ngày 5 tháng 7 năm 1861, MECW 41: 307).

Những cân nhắc như vậy trong các bức thư của Marx gửi cho Engels đã được bổ sung bởi những lập luận thậm chí còn quan trọng hơn trong các tác phẩm báo chí của ông. Ngoài những đóng góp lẻ tẻ cho tờ New-York Tribune, vào tháng 10 năm 1861, ông còn viết bằng tiếng Đức cho tờ Die Presse tự do của người Vienna, tờ báo với 30.000 người theo dõi, là tờ báo được đọc nhiều nhất ở Áo và là một trong những tờ phổ biến nhất ở bất cứ đâu.. Chủ đề chính của các bài báo này – cũng bao gồm các báo cáo về cuộc xâm lược Mexico lần thứ hai của Pháp – là những tác động kinh tế của cuộc chiến của Mỹ đối với Anh. Đặc biệt, Marx tập trung vào sự phát triển của thương mại và tình hình tài chính, cũng như đánh giá các xu hướng trong dư luận. Do đó, trong “Một cuộc họp của những người lao động ở London” (1862), ông đã bày tỏ sự vui mừng trước các cuộc biểu tình do công nhân Anh tổ chức, những người “không có tiếng nói trong Nghị viện”, đã cố gắng mang “ảnh hưởng chính trị” [3]của họ để gánh chịu và ngăn chặn việc quân sự Anh can thiệp chống lại Union

Tương tự, Marx đã viết một bài báo với các tin sốt cho tờ New-York Tribune sau vụ Trent Affair, khi Hải quân Mỹ bắt giữ bất hợp pháp hai nhà ngoại giao của Confederate miền Nam trên một con tàu của Anh. Ông viết, Mỹ không bao giờ nên quên “rằng ít nhất các tầng lớp lao động ở Anh [đã] không bao giờ từ bỏ đấu tranh cho Union. Đối với họ, do “mặc dù các thông tin độc hại được lan truyền của một cơ quan báo chí cho nên không một cuộc họp công khai nào của công nhân có thể được tổ chức ở Vương quốc Anh trong suốt thời kỳ mà hòa bình run rẩy trên cán cân”.[4] “Thái độ của các tầng lớp lao động Anh” càng được coi trọng hơn khi được đặt cùng với “hành vi đạo đức giả, bắt nạt, hèn nhát và ngu ngốc của quan chức John Bull”; một bên là sự táo bạo và nhất quán, một bên là sự không mạch lạc và tự mâu thuẫn. Trong một bức thư ông viết cho Lassalle vào tháng 5 năm 1861, ông nhận xét: “Tất nhiên, toàn bộ báo chí chính thức ở Anh đều ủng hộ các chủ nô. Họ là những người tự sướng đã làm rung chuyển thế giới bằng hoạt động từ thiện chống buôn bán nô lệ của họ. Nhưng bông, bông! ” (Marx đến Lassalle, ngày 29 tháng 5 năm 1861, MECW 41: 291).

Sự quan tâm của Marx đối với Nội chiến vượt xa những hậu quả của nó đối với nước Anh; trên tất cả, ông ấy muốn làm sáng tỏ bản chất của cuộc xung đột. Bài báo mà ông viết cho tờ New-York Tribune vài tháng sau khi nó nổ ra là một ví dụ điển hình về điều này: “Người dân châu Âu biết rằng một cuộc chiến liên tục của Union là một cuộc chiến chống lại sự liên tục của chế độ nô lệ – trong trân chiến này, hình thức cao nhất của chính quyền tự trị phổ biến cho đến nay được ghi nhận là chiến đấu với hình thức nô dịch hèn hạ nhất và vô liêm sỉ nhất của con người được ghi trong biên niên sử ”.[5]

Trong một số bài báo cho Die Presse, Marx đã phân tích sâu hơn các lý lẽ của hai phe đối lập. Ông bắt đầu bằng cách phân tích sự đạo đức giả của Đảng Tự do và Bảo thủ Anh. Trong “Nội chiến Bắc Mỹ” (25 tháng 10 năm 1861), ông đã chế giễu “khám phá xuất sắc” của tờ The Times, tờ nhật báo hàng đầu của Anh, rằng đó là “một cuộc chiến thuế quan đơn thuần, một cuộc chiến giữa một hệ thống bảo hộ và một hệ thống thương mại tự do ”, ông kết luận rằng Anh không có lựa chọn nào khác ngoài tuyên bố ủng hộ“ thương mại tự do ”do Confederate miền Nam đại diện. Một số tờ tuần báo, bao gồm The Economist và The Saturday Review, đã đi một bước xa hơn và khẳng định rằng “câu hỏi về chế độ nô lệ… hoàn toàn không liên quan gì đến cuộc chiến này”. [6]

Khi phản đối những cách giải thích của các báo Anh, Marx đã thu hút sự chú ý đến các động cơ chính trị đằng sau cuộc xung đột. Về phía các chủ nô ở miền Nam, ông nhận xét rằng mục đích chính của họ là duy trì quyền kiểm soát Thượng viện và do đó “ảnh hưởng chính trị đối với Mỹ”. Đối với điều này, cần phải chinh phục các vùng mới (như đã xảy ra vào năm 1845 với việc sáp nhập Texas) hoặc biến các vùng hiện có của Mỹ thành “các quốc gia nô lệ” [7]. Những người ủng hộ chế độ nô lệ ở Mỹ là “một chế độ đầu sỏ hẹp hòi [đã] đương đầu với hàng triệu người được gọi là người da trắng nghèo, con số những người này không ngừng tăng lên thông qua việc tập trung tài sản đất đai và chỉ có thể so được với những người dân La Mã trong thời kỳ La Mã suy tàn tột độ ”.[8] Vì vậy, “việc mua lại và triển vọng giành được các lãnh thổ mới” của các chủ nô miền Nam là cách duy nhất có thể để cân bằng lợi ích của người nghèo da trắng với lợi ích của chủ nô, “để tạo cho họ những hành động không ngừng khát khao một hướng đi vô hại và để chế ngự họ với triển vọng của một ngày nào đó họ sẽ được trở thành chủ nô”. Mặt khác, Lincoln theo đuổi mục đích “giữ nguyên nghiêm ngặt chế độ nô lệ trong địa hình cũ của nó”, khiến nó “bị ràng buộc theo quy luật kinh tế để dẫn đến sự tuyệt chủng dần dần” và do đó tiêu diệt “quyền bá chủ” chính trị của “quốc gia nô lệ”. [9]

Marx đã sử dụng bài báo của mình để lập luận ngược lại: “Toàn bộ phong trào, như chúng ta thấy, dựa trên vấn đề nô lệ. Không phải ở khía cạnh liệu những nô lệ trong các quốc gia nô lệ hiện tại có nên được giải phóng hoàn toàn hay không, mà là liệu 20 triệu người dân miền Bắc tự do có nên phục tùng một chế độ đầu sỏ gồm 300.000 chủ nô hay không. ” Điều đang bị đe dọa – và Marx dựa trên cái nhìn sâu sắc của ông về cơ chế bành trướng của hình thức kinh tế này – là “liệu ​​các Lãnh thổ rộng lớn của nước cộng hòa nên là vườn ươm cho các quốc gia tự do hay cho chế độ nô lệ; [và] liệu chính sách quốc gia của Union có nên vũ trang phổ biến chế độ nô lệ ở Mexico, Trung và Nam Mỹ hay không ”. [10]

Những đánh giá này làm nổi bật vực thẳm ngăn cách Marx với Giuseppe Garibaldi, người đã từ chối lời đề nghị đảm nhiệm chức vụ chỉ huy trong quân đội miền Bắc với lý do đây chỉ là một cuộc tranh giành quyền lực mà không liên quan đến việc giải phóng nô lệ. Về quan điểm của Garibaldi và nỗ lực thất bại của ông trong việc khôi phục hòa bình giữa hai bên, Marx nhận xét với Engels: “Garibaldi, tên khốn, đã tự lừa mình bằng bức thư gửi quân Yankees [11] để thúc đẩy hòa hợp” (Marx gửi Engels, ngày 10 tháng 6 năm 1861, MECW 41: 293). Trong khi Garibaldi không hiểu được các mục tiêu hoặc lựa chọn thực sự trong quá trình này thì Marx – với tư cách là một người không theo chủ nghĩa tối đa cảnh giác về những diễn biến lịch sử có thể xảy ra – ngay lập tức nhận thấy rằng kết quả của Nội chiến Mỹ sẽ mang tính quyết định trên quy mô thế giới và thiết lập đồng hồ lịch sử di chuyển dọc theo con đường của chế độ nô lệ hoặc của sự giải phóng.

Vào tháng 11 năm 1864, đối mặt với sự diễn ra nhanh chóng và kịch tính của các sự kiện, Marx đã yêu cầu chú của mình là Lion Philips phản ánh “tại thời điểm Lincoln được bầu cử [năm 1860], vấn đề chỉ là không nhượng bộ thêm cho các chủ nô, trong khi giờ đây, mục tiêu hằng mong đợi, một phần đã được hiện thực hóa, là xóa bỏ chế độ nô lệ ”. Và ông nói thêm: “Người ta phải thừa nhận rằng chưa bao giờ một cuộc cách mạng khổng lồ lại xảy ra với tốc độ nhanh chóng như vậy. Nó sẽ có một ảnh hưởng rất có lợi cho toàn thế giới ”(Marx nói với Lion Philips, 29 tháng 11 năm 1864, MECW 42: 48).

II. Abraham Lincoln và Andrew Johnson
Việc Lincoln tái đắc cử vào tháng 11 năm 1864 đã tạo cơ hội cho Marx thay mặt Hiệp hội những người lao động quốc tế bày tỏ một thông điệp chúc mừng với ý nghĩa chính trị rõ ràng: “Nếu sự phản kháng với quyền chiếm hữu nô lệ là khẩu hiệu dành riêng cho cuộc bầu cử đầu tiên của ông, thì tiếng vang chiến thắng trong cuộc tái bầu cử của ông chính là cái chết cho chế độ nô lệ ”. [12]

Một số đại diện của các giai cấp thống trị miền Nam đã tuyên bố rằng “chế độ nô lệ [là] một thể chế có lợi”, và thậm chí còn rao giảng rằng đó là “giải pháp duy nhất cho vấn đề lớn“ mối quan hệ giữa lao động và tư bản ” [13]. Do đó, Marx háo hức thẳng thắn thiết lập mọi thứ:

Các tầng lớp lao động ở châu Âu ngay lập tức hiểu ra, ngay cả trước khi đảng phái cuồng tín của các tầng lớp thượng lưu quyền quý của Confederate miền Nam đã đưa ra lời cảnh báo tồi tệ của họ rằng cuộc nổi dậy của những người nô lệ là âm thanh cho một cuộc thập tự chinh thần thánh nói chung về tài sản chống lại lao động, và điều đó đối với những người đàn ông da trắng lao động, với hy vọng của họ về tương lai, thậm chí cả những cuộc chinh phục trong quá khứ của họ cũng đang bị đe dọa trong cuộc xung đột khủng khiếp đó ở bên kia Đại Tây Dương. [14]

Sau đó, Marx đề cập đến một vấn đề không kém phần quan trọng:

Trong khi những người lao động, quyền lực chính trị thực sự của miền Bắc, cho phép chế độ nô lệ làm ô nhiễm nền cộng hòa của chính họ; trong khi trước khi người da đen, bị làm chủ và bị bán mà không được sự đồng tình của anh ta, họ khoe rằng việc bán mình và chọn chủ của người da trắng là đặc quyền cao nhất của người lao động da trắng; nhưng, họ đã không thể đạt được tự do lao động thực sự hoặc hỗ trợ các anh em châu Âu của họ trong cuộc đấu tranh đòi giải phóng. [15]

Một điểm rất giống được đưa ra trong Tư bản, Tập I, nơi Marx mạnh mẽ nhấn mạnh rằng “tại Mỹ, mọi phong trào công nhân độc lập đều bị tê liệt chừng nào chế độ nô lệ làm biến dạng một bộ phận của nước cộng hòa. Lao động trong một làn da trắng không thể tự giải phóng khi nó được gắn với một làn da đen”. Tuy nhiên, “một cuộc sống mới ngay lập tức nảy sinh từ cái chết của chế độ nô lệ. Thành quả đầu tiên của Nội chiến Mỹ là sự kích động ” trong tám tiếng một ngày. [16]

Marx nhận thức rõ quan điểm chính trị ôn hòa của Lincoln [17], Marx cũng không che đậy những định kiến ​​về chủng tộc của một số đồng minh của mình. Nhưng ông luôn nhấn mạnh rõ ràng, không có bất kỳ chủ nghĩa bè phái nào, sự khác biệt giữa hệ thống nô lệ ở miền Nam và hệ thống dựa trên lao động làm công ăn lương ở miền Bắc. Ông hiểu rằng, ở Mỹ, các điều kiện đang phát triển để phá hủy một trong những tổ chức khét tiếng nhất thế giới. Việc chấm dứt chế độ nô lệ và áp bức chủng tộc sẽ cho phép phong trào công nhân toàn cầu hoạt động trong một khuôn khổ thuận lợi hơn cho việc xây dựng một xã hội không có giai cấp và một phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa.[18]

Với suy nghĩ này, Marx đã soạn “Bài phát biểu của Hiệp hội Quốc tế Nam giới cho Tổng thống Johnson”, người đã kế nhiệm Lincoln sau khi ông bị ám sát vào ngày 14 tháng 4 năm 1865. Marx muốn nhắc Andrew Johnson rằng, với chức vụ tổng thống, ông đã nhận được “ nhiệm vụ nhổ theo luật những gì đã bị gươm quật ngã ”: nghĩa là“ chủ trì công việc gian khổ là tái thiết chính trị và tái tạo xã hội…; mở đầu kỷ nguyên mới của quá trình giải phóng lao động ”. [19]

Vài năm sau, Marx thay mặt Quốc tế gửi “Diễn văn cho Liên đoàn Lao động Quốc gia Mỹ” (1869). Ông đã nhận thức rõ – ông viết – rằng “sự đau khổ của các tầng lớp lao động đã tạo nên một lớp giấy bạc cho sự xa xỉ mới của giới quý tộc tài chính… và những con sâu bọ tương tự do chiến tranh sinh ra”. [20] Tuy nhiên, không nên quên rằng “Nội chiến đã đền bù cho Mỹ bằng cách giải phóng nô lệ và hậu quả là thúc đẩy về đạo đức”. “Về phía ông,” Marx kết luận, “phụ thuộc vào nhiệm vụ vinh quang là chứng minh cho thế giới thấy rằng cuối cùng thì giai cấp công nhân đang làm tốt nhất bối cảnh lịch sử không còn là những thuộc hạ đặc quyền mà là những chủ thể độc lập, có ý thức về trách nhiệm của mình”. [21]

III. Câu hỏi về cách mạng Ba Lan và vai trò phản động của Nga
Đối với những đóng góp phân tích tốt đẹp mà Marx đã viết cho Die Presse, chỉ một phần trong số đó đã được xuất bản. Vào tháng 2 năm 1862, ông viết cho Engels rằng, “xét về tình trạng tồi tệ hiện nay của các vấn đề ở Đức”, nhật báo Viennese không phải là “con bò sữa mà lẽ ra phải có” để hỗ trợ tài chính khốn khó của ông. Các “nghiên cứu sinh” có lẽ chỉ in “một trong bốn” bài của ông , vì vậy ông không chỉ không kiếm đủ tiền để giảm bớt hoàn cảnh cho gia đình mình, ông còn bị “mất thời gian” và bức xúc khi “phải viết theo yêu cầu của họ để cho bài báo có dấu ấn riêng ”(Marx to Engels, 25 tháng 2 năm 1862, MECW 41: 340). Vào tháng 4, Marx đã nhắc lại quan điểm này, trong một bình luận châm biếm mà ông gửi cho Engels: “Trong cuốn Khoa học mới của mình, Vico nói rằng Đức là quốc gia duy nhất ở châu Âu vẫn còn sử dụng‘ miệng lưỡi anh hùng ’. Nếu ông ta có hân hạnh được làm quen với Vienna Presse hay Berlin National-Zeitung, thì người Neapolitan cũ sẽ từ bỏ ý tưởng định kiến ​​này ”(Marx to Engels, 28 tháng 4 năm 1862, MECW 41: 353-54). Đến cuối năm 1862, Marx quyết định ngừng cộng tác với tờ báo Áo. Trong khoảng thời gian hơn một năm, ông đã xuất bản được tổng cộng 52 bài báo, một số bài báo được viết với sự trợ giúp của Engels.

Mặc dù các sự kiện làm rung chuyển nước Mỹ là mối bận tâm chính của Marx trong chính trị quốc tế, nhưng trong phần đầu của những năm 1860, ông cũng quan tâm đến tất cả những diễn biến chính ở Nga và Đông Âu. Trong một bức thư vào tháng 6 năm 1860 cho Lassalle, Marx đã đưa ra một số điểm liên quan đến một trong những trọng tâm chính trị chính của ông: sự phản đối của ông đối với Nga và các đồng minh của nước này là Henry Palmerston và Louis Bonaparte. Ông cố gắng thuyết phục Lassalle rằng không có gì bất hợp pháp trong sự hội tụ giữa các vị trí của “đảng” của họ và của David Urquhart, một chính trị gia Tory có quan điểm lãng mạn. Liên quan đến Urquhart, vì mục đích chống Nga và chống phát Tự do. Lasselle – người đã có công xuất bản lại các bài báo của Marx chống lại Palmerston đã xuất hiện trên cơ quan chính thức của các báo Anh vào đầu những năm 1850 [22] – Marx viết: “Ông ấy… phản động một cách chủ quan … Điều này không cách nào ngăn cản sự vận động trong chính sách đối ngoại mà ông là người đứng đầu, khỏi một cách khách quan mang tính cách mạng. Điều đó đối với tôi là một vấn đề hoàn toàn thờ ơ, giống như trong cuộc chiến chống lại Nga, mà nói, đó là một vấn đề thờ ơ đối với ông cho dù động cơ của người láng giềng của ông trong vụ nổ súng, khi bắn vào người Nga, là màu đen, đỏ và vàng [tức là, theo chủ nghĩa dân tộc] hoặc cách mạng ” [23] . Marx tiếp tục: “Không cần phải nói rằng, trong chính sách đối ngoại, có rất ít lợi ích khi sử dụng những câu cửa miệng như‘ phản động ’và‘ cách mạng ’”[24] (Marx to Lassalle, 1 hoặc 2 tháng 6 năm 1860, MECW 41: 153).

Luôn để ý đến những dấu hiệu của một cuộc nổi dậy có thể hạn chế vai trò phản động của Nga trong nền chính trị châu Âu, Marx đã viết cho Engels vào đầu năm 1863 (ngay sau cuộc nổi dậy tháng Giêng của Ba Lan và lời đề nghị giúp đỡ ngay lập tức của Bismarck trong việc trấn áp nó) rằng “thời đại của cuộc cách mạng giờ đây đã mở ra ở châu Âu một lần nữa ”(Marx to Engels, 13 tháng 2 năm 1863, MECW 41: 453). Và bốn ngày sau, ông phản ánh: “Việc kinh doanh của Ba Lan và sự can thiệp của Phổ thực sự thể hiện một sự kết hợp thúc đẩy mà chúng ta phải nhắc đến.” (Marx to Engels, 17 tháng 2 năm 1863, MECW 41: 455).[25]

Với tầm quan trọng của những sự kiện này, Marx không nghĩ rằng việc họ chỉ lên tiếng thông qua các bài báo đã xuất bản là đủ. Do đó, ông đề nghị ban hành ngay một bản tuyên ngôn nhân danh Hiệp hội Giáo dục Công nhân Đức ở London, tổ chức này vẫn gần gũi với các quan điểm chính trị của ông. Điều này sẽ giúp ông có vỏ bọc trong trường hợp ông tiếp tục với ý định xin nhập quốc tịch Đức và “trở lại Đức”. Engels được cho là viết “phần quân sự” của văn bản nhỏ này, tập trung vào “lợi ích quân sự và chính trị của Đức trong việc khôi phục Ba Lan”, trong khi ông sẽ đảm nhận “phần ngoại giao” (Marx gửi Engels, ngày 17 tháng 2 năm 1863, MECW 41: 455). Vào ngày 18 tháng 2 năm 1863, Hạ viện Phổ lên án chính sách của chính phủ và thông qua một nghị quyết ủng hộ trung lập, Marx đã bùng lên với sự nhiệt tình: “Chúng ta sẽ sớm có cuộc cách mạng” (Marx to Engels, 21 tháng 2 năm 1863, MECW 41: 461) . Như ông đã thấy, câu hỏi của người Ba Lan đưa ra “cơ hội tiếp theo để chứng minh rằng không thể truy tố các lợi ích của Đức chừng nào nhà nước của chính Hohenzollerns vẫn tiếp tục tồn tại” (Marx to Engels, 24 tháng 3 năm 1863 MECW 41: 462). Lời đề nghị hỗ trợ của Bismarck đối với Sa hoàng Alexander II, hoặc sự ủy quyền của ông cho “Phổ coi lãnh thổ [Ba Lan] của mình là của Nga”, đã tạo thêm động lực chính trị cho Marx để hoàn thành kế hoạch của mình.[26]

Do đó, chính trong thời kỳ này, Marx đã bắt tay vào một dự án nghiên cứu kỹ lưỡng khác của mình. Trong một lá thư gửi cho Engels vào cuối tháng 5, ông báo cáo rằng trong những tháng trước – ngoài kinh tế chính trị – ông đã nghiên cứu các khía cạnh của câu hỏi Ba Lan; điều này đã giúp ông ta “lấp đầy những khoảng trống trong kiến ​​thức của về ngoại giao, lịch sử, về mối quan hệ Nga-Phổ-Ba Lan” (Marx to Engels, 29 tháng 5 năm 1863, MECW 41: 474). Vì vậy, từ tháng 2 đến tháng 5, ông đã viết một bản thảo có tựa đề “Ba Lan, Phổ và Nga” (1863), trong đó ghi lại rất rõ sự khuất phục trong lịch sử của Berlin đối với Moscow. Đối với Hohenzollerns, “sự tiến bộ của Nga đại diện cho quy luật phát triển của Phổ”; “Không có Phổ mà không có Nga”. Đối với Marx, ngược lại, “việc khôi phục Ba Lan có nghĩa là tiêu diệt nước Nga ngày nay, hủy bỏ nỗ lực giành quyền bá chủ [27] toàn cầu của nước này”. Vì lý do tương tự, “sự hủy diệt của Ba Lan, sự tiêu diệt của nó cho Nga, [có nghĩa là] sự suy tàn nhất định của nước Đức, sự sụp đổ của con đập duy nhất ngăn chặn đại hồng thủy Slav” [28]. Các văn bản kế hoạch của Marx không bao giờ nhìn thấy ánh sáng trong ngày. Nhân dịp này, trách nhiệm rõ ràng thuộc về Engels (người đã viết phần quan trọng nhất, về các khía cạnh quân sự), trong khi “phần ngoại giao” của Marx, điều mà ông “sẵn sàng thực hiện bất cứ lúc nào”, là “chỉ một phụ lục ”(Marx to Engels, 20 tháng 2 năm 1863, MECW 41: 458). Tuy nhiên, vào tháng 10, Marx đã quản lý để xuất bản “Tuyên ngôn về Ba Lan của Hiệp hội Giáo dục Công nhân Đức ở Luân Đôn” (1863), giúp gây quỹ cho những người đấu tranh cho tự do Ba Lan. Nó bắt đầu bằng một tuyên bố vang dội: “Câu hỏi Ba Lan là câu hỏi Đức. Nếu không có một nước Ba Lan độc lập thì không thể có nước Đức độc lập và thống nhất, không có sự giải phóng nước Đức khỏi ách thống trị của Nga bắt đầu từ sự phân chia đầu tiên của Ba Lan ”[29]. Đối với Marx, trong khi “giai cấp tư sản Đức im lặng, thụ động và thờ ơ, trước sự tàn sát của dân tộc anh hùng mà một mình vẫn bảo vệ thì “giai cấp công nhân Anh”, “đã giành được danh dự lịch sử bất tử cho chính mình bằng cách ngăn chặn những nỗ lực lặp đi lặp lại của các giai cấp thống trị nhằm can thiệp thay mặt cho các chủ nô Mỹ ”, sẽ tiếp tục chiến đấu cùng với quân nổi dậy Ba Lan. [30]

Cuộc đấu tranh kéo dài hơn một năm này là cuộc đấu tranh lâu nhất từng được tiến hành chống lại sự chiếm đóng của Nga. Nó chỉ kết thúc vào tháng 4 năm 1864, khi những người Nga, đã hành quyết các đại diện của chính phủ cách mạng, cuối cùng đã dập tắt cuộc nổi dậy. Vào tháng 5, quân đội Nga cũng đã hoàn thành việc sát nhập bắc Kavkaz, chấm dứt một cuộc chiến tranh đã bắt đầu vào năm 1817. Một lần nữa, Marx thể hiện cái nhìn sâu sắc, và không giống như “phần còn lại của châu Âu” – nơi “quan sát với sự thờ ơ ngu ngốc” – ông coi “sự đàn áp của cuộc nổi dậy Ba Lan và sự sáp nhập của Caucasus” là “hai sự kiện quan trọng nhất đã diễn ra ở châu Âu kể từ năm 1815” (Marx to Engels, 7 tháng 6 năm 1864, MECW 41: 538)

IV Sự hỗ trợ cho cuộc đấu tranh của Ba Lan trong và sau Quốc tế
Marx tiếp tục bận rộn với câu hỏi Ba Lan, câu hỏi đã được đưa ra tranh luận nhiều lần trong Quốc tế. Trên thực tế, cuộc họp trù bị quan trọng nhất của ngày thành lập Quốc tế đã diễn ra vào tháng 7 năm 1863 và được tổ chức bởi vì một số tổ chức của công nhân Pháp và Anh đã đặc biệt nhóm họp tại London để bày tỏ tình đoàn kết với nhân dân Ba Lan chống lại sự chiếm đóng của Nga hoàng.

Sau đó, ba tháng sau khi Quốc tế ra đời, tại cuộc họp của Ủy ban Thường vụ Đại hội đồng tổ chức vào tháng 12 năm 1864, nhà báo Peter Fox đã lập luận trong bài diễn văn của mình tại Ba Lan rằng “người Pháp [theo truyền thống] có thiện cảm hơn [với người Ba Lan] hơn người Anh ”. Marx đã không phản đối điều này, nhưng, như ông viết cho Engels, sau đó ông đã “mở ra một bức tranh cổ động lịch sử không thể chối cãi về sự phản bội liên tục của Pháp đối với Ba Lan từ Louis XV đến Bonaparte III”. Chính trong bối cảnh đó, ông đã soạn thảo một bản thảo mới, mà sau này được gọi là “Ba Lan và Pháp” (1864). Được viết bằng tiếng Anh, nó bao gồm khoảng thời gian từ Hòa bình Westphalia, năm 1648, đến năm 1812.

Một năm sau, vào tháng 9 năm 1865, ngay sau khi Hội nghị Quốc tế tổ chức ở London, Marx đã đề xuất một dự thảo chương trình nghị sự cho chính sách đối ngoại của phong trào lao động ở châu Âu. Là một trong những ưu tiên của nó, ông chỉ ra “sự cần thiết phải loại bỏ ảnh hưởng của người Muscovite ở châu Âu bằng cách áp dụng quyền tự quyết của các quốc gia, và tái lập Ba Lan trên cơ sở dân chủ và xã hội” (Marx gửi Hermann Jung, ngày 20 tháng 11 1865, MECW 42: 400). Phải mất nhiều thập kỷ điều này mới xảy ra.

Marx tiếp tục ủng hộ chính nghĩa của Ba Lan sau khi Quốc tế giải thể. Vào mùa thu năm 1875, ông được yêu cầu phát biểu tại một cuộc họp về việc giải phóng Ba Lan nhưng ông đã phải từ chối vì tình trạng sức khỏe của mình quá tệ. Trong lá thư giải thích sự vắng mặt của mình mà ông gửi cho nhà hoạt động chính trị và công luận Pyotr Lavrov, ông nói rõ rằng, nếu ông có một bài phát biểu, ông chỉ có thể khẳng định lại vị trí mà mình đã nắm giữ trong hơn ba mươi năm – rằng “ giải phóng Ba Lan là một trong những điều kiện tiên quyết để giải phóng giai cấp công nhân ở châu Âu ”(Marx gửi PL Lavrov, ngày 3 tháng 12 năm 1875, MECW 45: 111).

Trường hợp của Ba Lan chứng tỏ rằng Marx, khi đối mặt với những sự kiện lịch sử lớn ở những nơi xa xôi khác nhau, đã có thể nắm bắt được những gì đang xảy ra trên thế giới và góp phần vào sự biến đổi của nó. Quan điểm quốc tế chủ nghĩa này cần được phục hồi khẩn cấp bởi các phong trào cánh tả ngày nay.

 

Người dịch: Sally Mju

 

Tài liệu tham khảo
[1] This was the name that Marx used to refer to the Southern plantation owners.

[2] The 1860 Census, with which Marx was not familiar at the time of writing, recorded a little over 394,000 slaveowners, or 8 per cent of American families. The number of slaves, however, totalled 3,950,000. See United States Census Office (1866): “Population of the United States in 1860, Compiled from the Original Returns of the Eighth Census Under the Secretary of the Interior”, Washington: Government Printing Office.

[3] Marx, Karl (2 February 1862), “A London Workers’ Meeting”, Die Presse, MECW 19: 153.

[4] Marx, Karl (1 February 1862), “English Public Opinion”, New-York Daily Tribune, MECW 19: 137.

[5] Marx, Karl (7 November 1861), “The London Times on the Orleans Princes in America”, New-York Daily Tribune, MECW 19: 30. On Marx’s thinking with regard to slavery, see Backhaus, Wilhelm (1974), Marx, Engels und die Sklaverei, Düsseldorf: Schwann.

[6] Marx, Karl (25 October 1861), “The North American Civil War”, Die Presse, MECW 19: 32-33.

[7 ]Marx, Karl (25 October 1861), “The North American Civil War”, Die Presse, MECW 19: 33.

[8] Marx, Karl (25 October 1861), “The North American Civil War”, Die Presse, MECW 19: 40-41.

[9] Marx, Karl (25 October 1861), “The North American Civil War”, Die Presse, MECW 19: 41.

[10] Marx, Karl (25 October 1861), “The North American Civil War”, Die Presse, MECW 19: [11] On the “inherently expansionist character of Southern slavery”, see Blackburn, Robin (2011), An Unfinished Revolution: Marx and Lincoln, London: Verso, p. 21.

[12] Translation modified.

[13] Marx, Karl (23 December 1864), “To Abraham Lincoln, President of the United States of America”, The Daily News, MECW 20: 19.

[14] Marx, Karl (23 December 1864), “To Abraham Lincoln, President of the United States of America”, The Daily News, MECW 20: 19. Marx was quoting here from the speech by slaveholder A. Stephens in Savannah, on 21 March 1861, which was published in the New-York Daily Tribune on 27 March 1861.

[15] Marx, Karl (23 December 1864), “To Abraham Lincoln, President of the United States of America”, The Daily News, MECW 20: 20.

[16] Marx, Karl (23 December 1864), “To Abraham Lincoln, President of the United States of America”, The Daily News, MECW 20: 20.

[17] Marx, Karl (1976), Capital, Volume I, Penguin Books, p. 414.

[18]On the differences between the two, see also the recent work: Kulikoff, Allan (2018), Abraham Lincoln and Karl Marx in Dialogue, New York: Oxford University Press.

[19] Cf. Blackburn, Robin (2011), An Unfinished Revolution: Marx and Lincoln, London: Verso, p. 13: “Đánh bại quyền làm chủ nô lệ và giải phóng nô lệ sẽ không tiêu diệt chủ nghĩa tư bản, nhưng nó sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn nhiều để tổ chức và nâng cao lao động, dù là người da trắng hay da đen. Marx miêu tả những chủ nô giàu có giống như những người quý tộc ở châu Âu, và việc loại bỏ họ như một nhiệm vụ cho loại cuộc cách mạng dân chủ mà ông đã ủng hộ trong Tuyên ngôn Cộng sản là mục tiêu trước mắt của những người cách mạng Đức.”

[20] Marx, Karl (20 May 1865), “Address from the Working Men’s International Association to President Johnson”, The Bee-Hive Newspaper, MECW 20: 100.

[21] Marx, Karl, “Address to the National Labour Union of the United States”, in Musto, Marcello (2014), Workers Unite! The International 150 Years Later, London: Bloomsbury, p. 259.

[22] Marx, Karl, “Address to the National Labour Union of the United States”, in Musto, Marcello (2014), Workers Unite! The International 150 Years Later, London: Bloomsbury, p. 260. See Marx, Karl (1853), “Lord Palmerston”, MECW 12: 341-406.

[23] Marx to Lassalle, 1 or 2 June 1860, MECW 41:152-53. Among the numerous studies dedicated to Marx’s political conception of Russia, see Rjasanow, Dawid (1909), “Karl Marx über den Ursprung der Vorherrschaft Russland in Europa”, Die Neue Zeit, 1909/5, pp. 1-64; and Rabehl, Bernd (1977), ‘Die Kontroverse innerhalb des russischen Marxismus über die asiatischen und westlich-kapitalistischen Ursprünge der Gesellschaft, des Kapitalismus und des zaristischen Staates in Russland’, in Wolter, Ulf (1977), Karl Marx. Die Geschichte der Geheimdiplomatie des 18. Jahrhunderts. Über den asiatischen Ursprung der russischen

Despotie. Berlin: Olle & Wolter, pp. 112-78. See also Bongiovanni, Bruno (1989), Le repliche della storia, Turin: Bollati Boringhieri, especially pp. 171-89.

[24] Cf. Musto, Marcello (2018), Another Marx: Early Manuscripts to the International, London–New York: Bloomsbury, p. 132.

[25] See also Marx to Engels, 20 February 1863, MECW 41: 458, and Engels to Marx, 21 February 1863, MECW 41: 459.

[26] Marx, Karl (1981), Manoscritti sulla questione polacca (1863-1864), Florence: La Nuova Italia, p. 89. For a thematically organized collection of all Marx’s manuscripts on Poland, see Marx, Karl (1961), Manuskripte über die polnische Frage (1863-1864), S’-Gravenhage: Mouton & co. And for a chronological edition based on date of composition, see Marx, Karl (1971), Przyczynki do historii kwestii polskiej. Rękopisy z lat 1863 -1864 / Beitrage zur Geschichte der polnischen Frage. Manuskipte aus den Jahren 1863-1864, Warsaw: Książka i Wiedza.

[27] Marx, Karl (1981), Manoscritti sulla questione polacca (1863-1864), p. 7.

[28] Marx, Karl (1981), Manoscritti sulla questione polacca (1863-1864), p. 7. See Bongiovanni, Biagio, “Introduzione” in Marx, Karl (1981), Manoscritti sulla questione polacca (1863-1864): “Đối với Marx, một người say mê quan sát quốc tế, giải pháp cho các vấn đề bị ràng buộc ở một mức độ nào đó với sự bền bỉ nguy hiểm của các đặc điểm cổ xưa không dễ bị ảnh hưởng bởi tiến bộ xã hội… là một cách sơ khai cho cuộc đấu tranh cuối cùng, nghĩa là giải quyết. mâu thuẫn đặc thù của thế giới do phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thống trị”, p. xxv.

[29] Marx, Karl (November 1863), “Proclamation on Poland by the German Workers’ Educational Society in London”, in MECW 19: 296.

[30] Marx, Karl (November 1863), “Proclamation on Poland by the German Workers’ Educational Society in London”, in MECW 19: 297.

Categories
Journalism

Biết về Engels: Nhiều hơn là “Cây Vĩ Cầm Thứ Hai bên cạnh Marx” – Mừng sinh nhật lần thứ 201 của ông

Friedrich Engels đã từng viết rằng ông ấy đã đóng vai như “cây vĩ cầm thứ hai” bênh cạnh Marx. Nhân kỷ niệm 201 năm ngày sinh của ông, chúng ta hãy tưởng nhớ đến những ảnh hưởng sâu sắc của Engels đối với người bạn, người đồng chí cũng như những người đã đóng góp về mặt lý luận của Marx.

Friedrich Engels thậm chí còn hiểu sớm hơn Karl Marx về vị trí trung tâm của các phê phán kinh tế chính trị. Trên thực tế, khi hai người cấp tiến mới bắt đầu quen biết nhau, Engels đã xuất bản nhiều bài báo về chủ đề này hơn người bạn của mình.

Sinh ra cách đây 200 năm, vào ngày 28 tháng 11 năm 1820, tại Barmen, Đức (ngày nay là ngoại ô Wuppertal), Friedrich Engels là một thanh niên đầy triển vọng mà cha, chủ của một xưởng công nghiệp dệt, đã từ chối cho ông cơ hội học đại học và thay vào đó đã hướng dẫn ông vào làm cho công ty tư nhân của mình. Engels, một người vô thần, đã tự học và rất ham hiểu biết. Ông đã ký các tác phẩm của mình với một bút danh khác để tránh xung đột với gia đình tôn giáo bảo thủ của mình.

Hai năm ông ở Anh – nơi ông được cử đến làm việc trong độ tuổi hai mươi hai ở Manchester, tại văn phòng nhà máy bông Ermen & Engels – có ý nghĩa quyết định đối với sự trưởng thành về niềm tin chính trị của ông. Chính tại đó, ông đã tự mình quan sát những tác động của sự bóc lột tư bản đối với giai cấp vô sản, tư hữu và sự cạnh tranh giữa các cá nhân. Ông tiếp xúc với phong trào Chartist và yêu một phụ nữ lao động người Ireland, Mary Burns, người đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của ông. Là một nhà báo xuất sắc, ông đã xuất bản các thông tin ở Đức về các cuộc đấu tranh xã hội bằng tiếng Anh và viết cho báo chí tiếng Anh về những tiến bộ xã hội đang diễn ra trên Lục địa. Bài báo “Phác thảo phê phán kinh tế chính trị”, được xuất bản trong Niên giám Pháp-Đức năm 1844, đã khơi dậy niềm quan tâm lớn đến Marx, người vào thời điểm đó đã quyết định dành tất cả sức lực của mình cho cùng một chủ đề. Hai người bắt đầu hợp tác trong lĩnh vực lý thuyết và chính trị , và sau đấy nữa, sẽ kéo dài đến cuối đời.

Ảnh hưởng của Engels
Năm 1845, Engels xuất bản cuốn sách đầu tiên của mình bằng tiếng Đức, Tình cảnh giai cấp công nhân ở Anh. Như tựa tề của nó đã nhấn mạnh, tác phẩm đó dựa trên “sự quan sát trực tiếp và các nguồn chính thống”, và Engels đã viết trong lời nói đầu rằng kiến ​​thức thực tế về điều kiện sống và làm việc của những người vô sản là “hoàn toàn cần thiết để có thể cung cấp nền tảng vững chắc cho các lý thuyết xã hội chủ nghĩa”. Trong phần mở đầu cống hiến của mình, “Đối với giai cấp công nhân nước Anh”, Engels chỉ ra thêm rằng công việc của ông “trên thực địa” đã mang lại cho ông “kiến thức trực tiếp, không trừu tượng, về cuộc sống thực của người lao động”. Ông chưa bao giờ bị phân biệt đối xử hay “bị họ đối xử như một người nước ngoài”, và ông rất vui khi thấy họ không mắc phải “lời nguyền khủng khiếp về tính hẹp hòi và kiêu ngạo về dân tộc của họ”.

Cùng năm mà chính phủ Pháp trục xuất Marx vì các hoạt động cộng sản của ông, Engels đã theo ông đến Brussels. Ở đó, họ xuất bản Gia Đình Thần Thánh, hay Cuốn sách Phê Phán : Phê phán sự phê phán có tính chất phê phán, Chống lại Bruno Bauer và đồng bọn (cuốn sách chung đầu tiên của ông với Marx) và cả hai cũng cho ra đời một bản thảo đồ sộ chưa xuất bản –Tư tưởng Đức – bị bỏ lại cho “những lời chỉ trích gặm nhấm của chuột ”. Cũng trong thời gian này, Engels cùng với người bạn của mình đến Anh và tận mắt chỉ cho Marx những gì ông đã thấy và hiểu trước đó về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Sau đó, Marx từ bỏ sự phê phán triết học hậu Hegel và bắt đầu cuộc hành trình dài dẫn đến, hai mươi năm sau, đến với tập đầu tiên của Tư Bản. Hai người bạn cũng viết Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848) và tham gia các cuộc cách mạng năm 1848.

Năm 1849, sau thất bại của cuộc cách mạng, Marx buộc phải chuyển đến Anh, và Engels đã sớm chạy theo Marx. Marx nhận phòng trọ ở London, trong khi Engels đến quản lý công việc kinh doanh của gia đình ở Manchester, cách đó khoảng 300km. Theo cách nói của ông, ông đã trở thành “cây vĩ cầm thứ hai” cho Marx, và để tự nuôi sống bản thân và giúp đỡ bạn mình (người thường không có thu nhập), ông đồng ý quản lý nhà máy của cha mình ở Manchester, cho đến năm 1870.

Thư giữa Marx và Engels
Trong suốt hai thập kỷ này, hai người đàn ông đã sống trong thời kỳ căng thẳng nhất trong cuộc đời của họ, khi so sánh các ghi chú nhiều lần trong tuần về các sự kiện chính trị và kinh tế chính của thời đại. Hầu hết trong số 2.500 bức thư họ trao đổi có niên đại từ năm 1849 đến năm 1870, trong thời gian đó, họ cũng gửi khoảng 1.500 bức thư cho các nhà hoạt động và trí thức ở gần 20 quốc gia. Trong tổng số thư này này, vẫn còn 10.000 bức thư cho Engels và Marx từ các bên thứ ba, và 6.000 bức thư khác, mặc dù không còn nguyên vẹn nhưng được biết đã tồn tại. Những bức thư này là một kho tàng, chứa đựng những ý tưởng mà cả Marx và Engels đều không thành công trong việc phát triển đầy đủ ý tưởng, thông tin trong các bài viết của họ.

Rất ít những bức thư từ thế kỷ 19 có thể tự hào được xem như những tài liệu tham khảo uyên bác như những bức thư viết từ ngòi bút của hai nhà cách mạng cộng sản. Marx đọc chín thứ tiếng và Engels thông thạo tới mười hai thứ tiếng. Các chữ cái của họ rất nổi bật vì họ liên tục chuyển đổi giữa các ngôn ngữ và số lượng trích dẫn đã học, bao gồm cả tiếng Latin và tiếng Hy Lạp cổ đại. Hai nhà nhân văn này cũng là những người yêu văn học lớn. Marx thuộc lòng những đoạn văn của Shakespeare và không bao giờ mệt mỏi khi đọc qua các tập Aeschylus, Dante và Balzac của ông. Engels trong một thời gian dài là chủ tịch của Viện Schiller ở Manchester và tôn thờ Aristotle, Goethe và Lessing. Cùng với việc thảo luận liên tục về các sự kiện quốc tế và khả năng cách mạng, nhiều cuộc trao đổi của họ liên quan đến những tiến bộ lớn đương thời trong công nghệ, địa chất, hóa học, vật lý, toán học và nhân học. Marx luôn coi Engels là người đối thoại không thể thiếu, tham khảo ý kiến ​​tư duy phản biện của ông bất cứ khi nào ông phải đưa ra quan điểm về một vấn đề gây tranh cãi.

Không chỉ là những người bạn đồng hành tuyệt vời, mối quan hệ tình cảm giữa hai người đàn ông thậm chí còn phi thường hơn. Marx đã tâm sự tất cả những khó khăn cá nhân của mình với Engels, bắt đầu từ sự khó khăn khủng khiếp về vật chất và vô số vấn đề sức khỏe đã hành hạ ông trong nhiều thập kỷ. Engels đã thể hiện sự hy sinh hoàn toàn trong việc giúp đỡ Marx và gia đình ông, luôn làm mọi thứ trong khả năng của mình để đảm bảo cho họ một sự tồn tại ổn định và tạo điều kiện cho việc hoàn thành Tư bản. Marx đã từng rất biết ơn về sự hỗ trợ tài chính này, như chúng ta có thể thấy từ những gì ông ấy viết vào một đêm tháng 8 năm 1867, vài phút sau khi ông ấy hoàn thành việc sửa chữa các dẫn chứng của Tập một: “Tôi nợ bạn đến mức mà cuốn sách này đã được viết ra”.

Đóng góp lý thuyết của Engels
Tuy nhiên, ngay cả trong suốt hai mươi năm làm công việc đó, Engels vẫn không ngừng viết. Năm 1850, ông xuất bản Cuộc chiến nông dân ở Đức, cuốn lịch sử về các cuộc nổi dậy năm 1524-25. Trong đó, Engels đã tìm cách chỉ ra hành vi của tầng lớp trung lưu vào thời điểm đó giống như thế nào với hành vi của giai cấp tư sản nhỏ trong cuộc cách mạng 1848-49, và họ phải chịu trách nhiệm như thế nào đối với những thất bại đã xảy ra. Để tạo điều kiện cho Marx dành nhiều thời gian hơn cho việc hoàn thành các nghiên cứu kinh tế của mình, từ năm 1851 đến năm 1862, Engels cũng đã viết gần một nửa trong số năm trăm bài báo mà Marx đã đóng góp cho tờ New-York Tribune (tờ báo có lượng phát hành lớn nhất ở Mỹ). Ông đã báo cáo với công chúng Mỹ về diễn biến và kết quả có thể xảy ra của nhiều cuộc chiến tranh đã diễn ra ở châu Âu. Trong hơn một lần, ông đã đoán trước được các diễn biến và dự đoán các chiến lược quân sự được sử dụng trên các mặt trận khác nhau, ông tìm kiếm cho mình một niềm say mê mà ông được tất cả các đồng đội biết đến như là “Tướng quân”. Hoạt động báo chí của ông tiếp tục trong một thời gian dài, và vào năm 1870-71, trong khi ông cũng hoạt động rất tích cực trong Hiệp hội những người đàn ông làm việc quốc tế, ông đã xuất bản Ghi chú của mình về Chiến tranh Pháp-Phổ, một loạt sáu mươi bài báo cho nhật báo tiếng Anh Pall Mall. Công báo phân tích các sự kiện quân sự trước Công xã Paris. Những điều này đã được đón nhận và là minh chứng cho sự sáng suốt của ông đối với các vấn đề quân sự.

Trong mười lăm năm tiếp theo, Engels đã có những đóng góp lý luận chính của mình trong một loạt các tác phẩm chống lại các kẻ thù chính trị trong phong trào công nhân. Từ năm 1872 đến năm 1873, ông đã viết một loạt ba bài báo cho Volksstaat cũng đã được phát hành, dưới dạng một tập sách nhỏ, với tiêu đề Câu hỏi về nhà ở. Ý định của Engels là phản đối việc truyền bá tư tưởng của Pierre-Joseph Proudhon ở Đức và nói rõ với công nhân rằng các chính sách cải cách không thể thay thế một cuộc cách mạng vô sản. Tác phẩm Anti-Dühring, xuất bản năm 1878, được ông mô tả là “sự trình bày ít nhiều có mối liên hệ giữa phương pháp biện chứng và quan điểm thế giới cộng sản”, đã trở thành một điểm quy chiếu quan trọng cho sự hình thành học thuyết Marx.

Mặc dù những nỗ lực của Engels nhằm phổ biến Marx qua những luận chiến với các bài đọc đơn giản khác, cần được phân biệt với sự truyền bá thô tục của thế hệ Dân chủ Xã hội Đức sau này. Việc ông sử dụng khoa học tự nhiên đã mở đường cho một quan niệm tiến hóa về các hiện tượng xã hội, và đã làm giảm sắc thái trong sự phân tích của Marx. Chủ nghĩa xã hội: Không tưởng và Khoa học (1880), cũng như một bản làm lại ba chương của Anti-Dühring, có tác động thậm chí còn lớn hơn văn bản gốc. Nhưng bất chấp những giá trị của nó, và thực tế là nó đã được lưu hành gần như rộng rãi như Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, các định nghĩa của Engels về “khoa học” và “chủ nghĩa xã hội khoa học” sau đó bị những người theo chủ nghĩa Marx–Lenin sử dụng để loại bỏ bất kỳ cuộc thảo luận phê phán nào về luận án của “những người sáng lập chủ nghĩa cộng sản”.

Phép biện chứng của tự nhiên, những mảnh vụn của một dự án mà Engels đã làm việc lẻ tẻ trong khoảng thời gian từ năm 1873 đến năm 1883, đã trở thành đối tượng của cuộc tranh cãi lớn. Đối với một số người, đó là nền tảng của chủ nghĩa Marx, trong khi đối với những người khác, đó là thủ phạm chính dẫn đến sự ra đời của chủ nghĩa giáo điều Soviet. Ngày nay, nó nên được đọc như một tác phẩm chưa hoàn chỉnh, bộc lộ những hạn chế của Engel nhưng cũng là tiềm năng chứa đựng trong phê bình sinh thái của ông. Mặc dù việc sử dụng phép biện chứng của ông ở đó chắc chắn đã làm giảm tính phức tạp về mặt lý thuyết và phương pháp luận trong tư tưởng của Marx, nhưng sẽ không đúng nếu quy trách nhiệm về nó – như nhiều người đã làm – về tất cả những gì họ thấy không đồng ý trong các bài viết của Marx, hoặc chỉ đổ lỗi cho Engels về những sai sót lý thuyết hoặc thậm chí những thất bại về chính trị.

Năm 1884, Engels xuất bản Nguồn gốc của Gia đình, Sở hữu Tư nhân và Nhà nước, một phân tích về các nghiên cứu nhân học do Lewis Morgan người Mỹ thực hiện. Morgan đã phát hiện ra rằng quan hệ mẫu hệ có trước quan hệ phụ hệ trong lịch sử. Đối với Engels, đây là một tiết lộ quan trọng liên quan đến nguồn gốc loài người như “lý thuyết của Darwin đối với sinh học và lý thuyết của Marx về giá trị thặng dư đối với kinh tế chính trị”. Gia đình đã chứa đựng những đối kháng mà sau này sẽ phát triển trong xã hội và nhà nước. Sự áp bức giai cấp đầu tiên xuất hiện trong lịch sử loài người “đồng thời với sự áp bức về giới tính nữ của nam giới”. Đối với vấn đề bình đẳng giới, cũng như các cuộc đấu tranh chống thực dân, Engels không bao giờ ngần ngại đề cao nguyên nhân giải phóng. Cuối cùng, vào năm 1886, ông xuất bản một tác phẩm luận chiến nhằm vào sự trỗi dậy của chủ nghĩa duy tâm trong giới học thuật Đức, Ludwig Feuerbach và Sự cáo chung của triết học cổ điển Đức (1886).

Đọc Engels vào năm 2021
Engels sống lâu hơn Marx mười hai năm. Trong thời gian đó, ông đã cống hiến hết mình cho tài sản văn học của bạn mình và cho sự lãnh đạo của phong trào công nhân quốc tế. Sự đóng góp to lớn của ông đối với sự phát triển của các đảng công nhân ở Đức, Pháp và Anh được thể hiện rõ trong một số bài báo cho các tờ báo xã hội chủ nghĩa lớn vào thời điểm đó, bao gồm Die Neue Zeit, Le Sociale và Critica Sociale, trong lời chào mừng các đại hội đảng, cũng như hàng trăm bức thư mà ông đã viết trong thời kỳ này. Engels đã viết nhiều về sự ra đời và các cuộc tranh luận đang diễn ra liên quan đến Quốc tế thứ hai, đại hội thành lập diễn ra vào ngày 14 tháng 7 năm 1889. Điều quan trọng hơn nữa là ông đã cống hiến sức lực của mình cho việc truyền bá chủ nghĩa Marx.

Engels được giao cho nhiệm vụ cực kỳ khó khăn là chuẩn bị xuất bản các bản thảo của Tập hai và ba Bộ tư bản mà Marx đã không thể hoàn thành. Ông cũng giám sát các ấn bản mới của các tác phẩm đã xuất bản trước đây, một số bản dịch, đồng thời viết lời tựa và lời nói sau cho các ấn bản khác nhau của các tác phẩm của Marx. Trong phần giới thiệu mới về Cuộc đấu tranh giai cấp của Marx ở Pháp (1850), được viết vài tháng trước khi ông qua đời, Engels đã xây dựng một lý thuyết về cuộc cách mạng cố gắng thích ứng với bối cảnh chính trị mới ở châu Âu. Ông lập luận rằng giai cấp vô sản đã trở thành đa số xã hội, và triển vọng nắm quyền thông qua các phương tiện bầu cử – với quyền phổ thông đầu phiếu – khiến họ có thể đồng thời bảo vệ tính cách mạng và tính hợp pháp.

Khác với các đảng viên Đảng Dân chủ Xã hội Đức, những người đã vận dụng văn bản của mình theo chủ nghĩa cải cách, hợp pháp, Engels nhấn mạnh rằng “cuộc chiến trên đường phố” vẫn có vị trí của nó trong cuộc cách mạng. Engels tiếp tục, cuộc cách mạng không thể hình thành nếu không có sự tham gia tích cực của quần chúng, và điều này đòi hỏi “công việc lâu dài và kiên nhẫn”. Đọc Engels ngày nay, 201 năm kể từ ngày sinh của ông, làm cho chúng ta tràn đầy khát vọng mới để thực hiện theo con đường mà ông đã sáng tạo.

 

Người dịch: Sally Mju