Categories
Interviews

Marx’s Late Writings

[Marx’s late thought is the subject of Marcello Musto’s recently published The Last Years of Karl Marx. There, Musto masterfully weaves together rich biographical detail and a sophisticated engagement with Marx’s mature, oftentimes self-questioning writing.
Jacobin contributing editor Nicolas Allen spoke with Musto about the complexities of studying Marx’s final years of life, and about why some of Marx’s late doubts and misgivings are in fact more useful for people today than some of his more confident early assertions. Excerpts:]

Nicolas Allen: The “late Marx” that you write about, roughly covering the final three years of his life in the 1880s, is often treated as an afterthought for Marxists and Marx scholars. Apart from the fact that Marx didn’t publish any major works in his final years, why do you think the period has received considerably less attention?

Marcello Musto: All the intellectual biographies of Marx published to this day have paid very little attention to the last decade of his life, usually devoting no more than a few pages to his activity after the winding up of the International Working Men’s Association in 1872. Not by chance, these scholars nearly always use the generic title “the last decade” for these (very short) parts of their books. Two of Marx’s best-known writings—the Economic and Philosophic Manuscripts of 1844 and The German Ideology (1845-46), both very far from being completed—were published in 1932 and started to circulate only in the second half of the 1940s. As World War II gave way to a sense of profound anguish resulting from the barbarities of Nazism, in a climate where philosophies like existentialism gained popularity, the theme of the condition of the individual in society acquired great prominence and created perfect conditions for a growing interest in Marx’s philosophical ideas, such as alienation and species-being. The biographies of Marx published in this period, just like most of the scholarly volumes that came out from academia, reflected this zeitgeist and gave undue weight to his youthful writings. Many of the books that claimed to introduce the readers to Marx’s thought as a whole, in the 1960s and in the 1970s, were mostly focused on the period 1843-48, when Marx, at the time of the publication of the Manifesto of the Communist Party (1848), was only thirty years old.

There is a growing body of research that suggests Marx’s final years might be a gold mine filled with new insights into his thought.

One can say that the myth of the “Young Marx”—fed also by Louis Althusser and by those who argued that Marx’s youth could not be considered part of Marxism—has been one of the main misunderstandings in the history of Marx studies. Marx did not publish any works that he would consider “major” in the first half of the 1840s. For example, one must read Marx’s addresses and resolutions for the International Working Men’s Association if one wants to understand his political thought, not the journal articles of 1844 that appeared in the German-French Yearbook. And even if one analyses his incomplete manu-scripts, the Grundrisse (1857-58) or the Theories of Surplus-Value (1862-63), these were much more significant for him than the critique of neo-Hegelianism in Germany, “abandoned to the gnawing criticism of the mice” in 1846. The trend of overemphasising his early writings has not changed much since the fall of the Berlin Wall.

One of the central chapters of The Last Years of Karl Marx deals with Marx’s relationship with Russia. As you show, Marx engaged in a very intense dialogue with different parts of the Russian left, specifically around their reception of the first volume of Capital. What were the main points of those debates?

MM : For many years, Marx had identified Russia as one of the main obstacles to working-class emanci-pation. He emphasised several times that its sluggish economic development and its despotic political regime helped to make the tsarist empire the advance post of counterrevolution. But in his final years, he began to look rather differently at Russia. He recognised some possible conditions for a major social transformation after the abolition of serfdom in 1861. Russia seemed to Marx more likely to produce a revolution than Britain, where capitalism had created the proportionately largest number of factory workers in the world, but where the labour movement, enjoying better living conditions partly based on colonial exploitation, had grown weaker and undergone the negative influence of trade union reformism.

The dialogues engaged by Marx with Russian revolutionaries were both intellectual and political. In the first half of the 1870s, he acquired familiarity with the principal critical literature on Russian society and devoted special attention to the work of the socialist philosopher Nikolai Chernyshevsky (1828-1889). He believed that a given social phenomenon that had reached a high level of development in the most advanced nations could spread very swiftly among other peoples and rise from a lower level straight to a higher one, passing over the intermediate moments. This gave Marx much food for thought in reconsidering his materialistic conception of history. For a long time, he had been aware that the schema of linear progression through the Asiatic, ancient, feudal, and modern bourgeois modes of production, which he had drawn in the preface to A Contribution to the Critique of Political Economy (1859), was completely inadequate for an understanding of the movement of history, and that it was indeed advisable to steer clear of any philosophy of history. He could no longer conceive the succession of modes of production in the course of history as a fixed sequence of predefined stages.

Marx also took the opportunity to discuss with militants of various revolutionary tendencies in Russia. He highly regarded the down-to-earth character of the political activity of Russian populism—which at the time was a left-wing, anti-capitalist movement—particularly because it did not resort to senseless ultra-revolutionary flourishes or to counterproductive generalisations. Marx assessed the relevance of the socialist organisations existing in Russia by their pragmatic character, not by declaration of loyalty to his own theories. In fact, he observed that it was often those who claimed to be “Marxists” who were the most doctrinaire. His exposure to the theories and the political activity of Russian Populists—as with the Paris Communards a decade earlier—helped him to be more flexible in analysing the irruption of revolutionary events and the subjective forces that shaped them. It brought him closer to a true internationalism on a global scale.


Marx’s correspondence with Russian socialist Vera Zasulich is the subject of a lot of interest today. There, Marx suggested that the Russian rural commune could potentially appropriate the latest advances of capitalist society—technology, particularly—without having to undergo the social upheavals that were so destructive for the Western European peasantry. Can you explain in a little more detail the thinking that informed Marx’s conclusions?

By a fortuitous coincidence, Zasulich’s letter reached Marx just as his interest in archaic forms of community, already deepened in 1879 through the study of the work of the sociologist Maksim Kovalevsky, was leading him to pay closer attention to the most recent discoveries made by anthropologists of his time. Theory and practice led him to the same place. Drawing on ideas suggested by the anthropologist Morgan, he wrote that capitalism could be replaced by a higher form of the archaic collective production.

This ambiguous statement requires at least two clarifications. First, thanks to what he had learned from Chernyshevsky, Marx argued that Russia could not slavishly repeat all the historical stages of England and other West European countries. In principle, the socialist transformation of the obshchina could happen without a necessary passage through capitalism. But this does not mean that Marx changed his critical judgement of the rural commune in Russia, or that he believed that countries where capitalism was still underdeveloped were closer to revolution than others with a more advanced productive development. He did not suddenly become convinced that the archaic rural communes were a more advanced locus of emancipation for the individual than the social relations existing under capitalism.

At the end of his life, Marx revealed an ever-greater theoretical openness, which enabled him to consider other possible roads to socialism that he had never before taken seriously.

Second, his analysis of the possible progressive transformation of the obshchina was not meant to be elevated into a more general model. It was a specific analysis of a particular collective production at a precise historical moment. In other words, Marx revealed the theoretical flexibility and lack of schematism that many Marxists after him failed to demonstrate. At the end of his life, Marx revealed an ever-greater theoretical openness, which enabled him to consider other possible roads to socialism that he had never before taken seriously or had previously regarded as unattainable.

Marx’s doubting was replaced by a conviction that capitalism was an inescapable stage for economic development in every country and historical condition. The new interest that reemerges today for the considerations that Marx never sent to Zasulich, and for other similar ideas expressed more clearly in his final years, lies in a conception of postcapitalist society that is poles apart from the equation of socialism with the productive forces—a conception involving nationalist overtones and sympathy with colonialism, which asserted itself within the Second International and social democratic parties. Marx’s ideas also differ profoundly from the supposedly “scientific method” of social analysis preponderant in the Soviet Union and its satellites.


So much of Marx’s late thought is contained in letters and notebooks. Should one accord these writings the same status as his more accomplished writings? When you argue that Marx’s writing is “essentially incomplete,” do you have something like this in mind?

Capital remained unfinished because of the grinding poverty in which Marx lived for two decades and because of his constant ill health connected to daily worries. Needless to say, the task he had set himself—to understand the capitalist mode of production in its ideal average and to describe its general tendencies of development—was extraordinarily difficult to achieve. But Capital was not the only project that remained incomplete. Marx’s merciless self-criticism increased the difficulties of more than one of his undertakings, and the large amount of time that he spent on many projects he wanted to publish was due to the extreme rigor to which he subjected all his thinking.

The large amount of time Marx spent on many projects he wanted to publish was due to the extreme rigour to which he subjected all his thinking.

When Marx was young, he was known among his university friends for his meticulousness. There are stories that depict him as somebody who refused to write a sentence if he was unable to prove it in ten different ways. This is why the most prolific young scholar in the Hegelian Left still published less than many of the others. This does not mean that his incomplete texts can be given the same weight of those that were published. Some of Marx’s published texts should not be regarded as his final word on the issues at hand. For example, the Manifesto of the Communist Party was considered by Engels and Marx as a historical document from their youth and not as the definitive text in which their main political conceptions were stated. Or it must be kept in mind that political propaganda writings and scientific writings are often not combinable.

[About the author: Marcello Musto is the author of Another Marx: Early Manuscripts to the International (2018) and The Last Years of Karl Marx: An Intellectual Biography (2020). Among his edited books is The Marx Revival: Key Concepts and New Interpretations (2020).

About the Interviewer: Nicolas Allen is a Jacobin contributing editor and the managing editor at Jacobin America Latina.]

Categories
Journal Articles

Novas caracterizações de Marx após a Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2)

O ressurgimento de Marx
Há mais de uma década, jornais e periódicos prestigiosos que contam com um amplo público leitor têm descrito Karl Marx como um teórico previdente, cuja atualidade é constantemente confirmada. Muitos autores com visões progressistas sustentam que suas ideias continuam indispensáveis para qualquer um que acredita ser necessário construir uma alternativa ao capitalismo. Em quase todo lugar, ele é tema de cursos universitários e de conferências internacionais. Seus escritos, reimpressos ou publicados em novas edições, têm reaparecido nas prateleiras das livrarias, e o estudo de sua obra, após vinte anos ou mais de negligência, tem ganhado impulso crescente. Os anos de 2017 e 2018 trouxeram maior intensidade a esse “ressurgimento de Marx”[1], graças a muitas iniciativas ao redor do mundo ligadas ao 150° aniversário da publicação de O capital e o bicentenário do nascimento de Marx.

As ideias de Marx têm mudado o mundo. Apesar da ratificação de suas teorias, tornadas ideologias dominantes e doutrinas de Estado para uma parte considerável da humanidade no século XX, não existe edição completa de todas as suas obras e manuscritos. O principal motivo para isso está no caráter incompleto dos trabalhos de Marx: as obras que ele publicou somam consideravelmente menos que o número total de projetos deixados inacabados, para não falar do imenso Nachlass [espólio] de notas relativas a suas infinitas pesquisas. Marx deixou, então, muito mais manuscritos que aqueles enviados aos tipógrafos. A incompletude foi uma parte inseparável de sua vida: a pobreza por vezes opressiva na qual ele viveu, assim como seus constantes problemas de saúde, se somaram às suas aflições diárias; seu método rigoroso e sua autocrítica impiedosa aumentaram as dificuldades de muitos de seus empreendimentos. Além disso, sua paixão pelo conhecimento permaneceu inalterada ao longo do tempo e sempre o levou a novos estudos. No entanto, seus incessantes trabalhos teriam as consequências teóricas mais extraordinárias para o futuro.

A retomada da publicação da Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2), a edição histórico-crítica das obras completas de Marx e Friedrich Engels, em 1998, foi de particular relevância para a reavaliação das realizações de Marx. Já vieram a lume mais vinte e oito volumes (quarenta[2] foram publicados entre 1975 e 1989) e outros estão em preparação. A MEGA2 está organizada em quatro seções: (1) todas as obras, artigos e esboços escritos por Marx e Engels (com exceção de O capital); (2) O capital e todos seus materiais preparatórios; (3) a correspondência, que consiste em 4.000 cartas escritas por Marx e Engels e 10.000 escritas a eles por outros, um grande número das quais publicado pela primeira vez na MEGA2; e (4) os excertos, anotações e notas marginais. Essa quarta seção atesta os trabalhos verdadeiramente enciclopédicos de Marx: desde seu tempo na universidade, era seu hábito compilar estratos dos livros que lia[3], entremeando-os frequentemente com reflexões que esses estratos lhe sugeriam. O legado literário de Marx contém cerca de duzentos cadernos de notas. Eles são essenciais para a compreensão da gênese de sua teoria e daqueles elementos que fora incapaz de desenvolver do modo que gostaria. Os excertos preservados, que cobrem o longo intervalo de tempo entre 1838 e 1882, estão escritos em oito idiomas (alemão, grego antigo, latim, francês, inglês, italiano, espanhol e russo) e se referem às mais variadas disciplinas. Eles foram tomados de obras de filosofia, história da arte, religião, política, direito, literatura, história, economia política, relações internacionais, tecnologia, matemática, fisiologia, geologia, mineralogia, agronomia, antropologia, química e física – incluindo não apenas livros, jornais e artigos de periódicos, mas também atas parlamentares, bem como estatísticas governamentais e relatórios. Essa imensa reserva de conhecimento, da qual muito foi publicado em anos recentes ou ainda aguarda ser impresso, foi o canteiro de obras para a teoria crítica de Marx e a MEGA2 deu acesso inédito a ele[4].

Esses materiais inestimáveis – muitos disponíveis apenas em alemão e, portanto, confinados em pequenos círculos de pesquisadores – nos mostram um autor muito diferente daquele que vários críticos, ou autodenominados discípulos, apresentaram por tanto tempo. De fato, as novas aquisições textuais presentes na MEGA2 possibilitam dizer que, dos clássicos do pensamento político, econômico e filosófico, Marx é o autor cujo perfil mais mudou nas décadas iniciais do século XXI. A nova configuração política decorrente da implosão da União Soviética também contribuiu para essa nova percepção, pois o fim do marxismo-leninismo finalmente libertou a obra de Marx dos grilhões de uma ideologia que dista anos-luz de sua concepção de sociedade.

Pesquisas recentes têm refutado as várias abordagens que reduzem a concepção marxiana de sociedade comunista ao desenvolvimento superior das forças produtivas. Por exemplo, tem sido mostrada a importância que Marx atribuiu à questão ecológica: ele denunciou repetidas vezes o fato de que a expansão do modo capitalista de produção aumenta não apenas o roubo do trabalho dos trabalhadores, mas também a pilhagem dos recursos naturais. Marx se aprofundou em várias outras questões que, embora frequentemente subestimadas, ou até mesmo ignoradas, por estudiosos de sua obra, estão ganhando importância crucial para a agenda política de nosso tempo. Entre essas questões estão a liberdade individual nas esferas econômica e política, emancipação de gênero, a crítica do nacionalismo, o potencial emancipatório da tecnologia, e formas de propriedade coletiva não controladas pelo Estado. Assim, trinta anos após a queda do muro de Berlim, tornou-se possível ler um Marx muito diferente do teórico dogmático, economicista e eurocêntrico que circulou por tanto tempo entre nós.

Novas descobertas sobre a gênese da concepção materialista da história
Em fevereiro de 1845, após intensos 15 meses em Paris que foram cruciais para sua formação política, Marx foi obrigado a mudar para Bruxelas, onde foi autorizado a residir sob a condição de que ele “não publique nada sobre a política atual”[5]. Durante os três anos que passou na capital belga, ele prosseguiu de modo profícuo com seus estudos de economia política e concebeu a ideia de escrever, junto com Engels, Joseph Weydemeyer e Moses Hess, uma “crítica da moderna filosofia alemã, tal como exposta pelos seus representantes Ludwig Feuerbach, Bruno Bauer e Max Stirner, e do socialismo alemão, tal como exposto por seus vários profetas”[6]. O texto resultante, postumamente publicado sob o título A ideologia alemã, tinha um duplo objetivo: combater as últimas formas do neo-hegelianismo na Alemanha, e então, como escreveu Marx ao editor Carl Wilhelm Julius Leske, “preparar o público para o ponto de vista adotado em minha Economia, que é diametralmente oposto à ciência alemã, passada e presente”[7]. Esse manuscrito, sobre o qual ele trabalhou até junho de 1846, nunca foi terminado, mas o auxiliou a elaborar de modo mais nítido, ainda que não em uma forma definitiva, aquilo que, quarenta anos depois, Engels definiu para o público mais amplo como “a concepção materialista da história”[8].

A primeira edição de A ideologia alemã, publicada em 1932, bem como todas as versões posteriores que apenas incorporaram pequenas modificações, foram enviadas às gráficas com a aparência de um livro completo. Em particular, os editores desse manuscrito de fato inacabado criaram a falsa impressão de que A ideologia alemã incluía um capítulo inicial essencial sobre Feuerbach, no qual Marx e Engels expunham exaustivamente as leis do “materialismo histórico” (um termo nunca usado por Marx). De acordo com Althusser, esse foi o lugar onde eles conceituaram “uma inequívoca ruptura epistemológica” com seus escritos anteriores (Althusser, s/d, p. 33). A ideologia alemã logo se tornou um dos mais importantes textos filosóficos do século XX. De acordo com Henri Lefebvre, ele expôs as “teses fundamentais do materialismo histórico” (Lefebvre, 1968, p. 71). Maximilien Rubel defendia que esse “manuscrito contém a demonstração mais elaborada do conceito crítico e materialista de história” (Rubel, 1980, p. 13). David McLellan foi igualmente incisivo em sustentar que ele “continha a mais detalhada consideração de Marx acerca de sua concepção materialista da história” (McLellan, 1975, p. 37).

Graças ao volume I/5 da MEGA2, “Karl Marx – Friedrich Engels, Deutsche Ideologie. Manuskripte und Drucke (1845-1847)”[9], muitas dessas reivindicações podem agora ser suavizadas e A ideologia alemã, restituída à sua incompletude original. Essa edição – que compreende 17 manuscritos com um total de 700 páginas mais o aparato crítico de 1200 páginas, fornecendo variações e correções autorais e indicando a paternidade de cada seção – estabelece de uma vez por todas o caráter fragmentário do texto[10]. A falácia do “comunismo  científico” característica do século XX e todas as instrumentalizações de A ideologia alemã recordam um trecho a ser encontrado no próprio texto, pois que a sua crítica convincente da filosofia alemã dos tempos de Marx ressoa, também, uma advertência amarga contra futuras tendências exegéticas: “Havia uma mistificação não apenas em suas respostas, mas também em suas perguntas”[11].

No mesmo período, o jovem revolucionário nascido em Trier expandiu os estudos que havia iniciado em Paris. Ele passou os meses de julho e agosto de 1845 em Manchester a mergulhar na vasta literatura econômica de língua inglesa e a compilar nove cadernos de estratos (os assim chamados Cadernos de Manchester), majoritariamente a partir de manuais de economia política e livros sobre história econômica. O volume IV/4 da MEGA2, publicado em 1988, contém os cinco primeiros desses cadernos, junto com três cadernos de anotações de Engels do mesmo período em Manchester[12]. O volume IV/5, “Karl Marx – Friedrich Engels, Exzerpte und Notizen. Juli 1845 bis Dezember 1850”[13], completa essa série de textos e disponibiliza aos pesquisadores suas partes antes não publicadas. Ele inclui os cadernos 6, 7, 8 e 9, que contém os excertos marxianos de 16 obras de economia política. O mais considerável desse grupo adveio de Labour’s wrong and Labour’s Remedy [Os males do trabalho e seu remédio] (1839), de John Francis Bray, e de quatro textos de Robert Owen, em particular de seu Book of the New Moral World [Livro do novo mundo moral] (1840-1844), todos os quais evidenciam o grande interesse de Marx à época pelo socialismo inglês e seu profundo respeito por Owen, um autor que muitos marxistas têm precipitadamente descartado como “utópico”. O volume termina com cerca de vinte páginas escritas por Marx entre 1846 e 1850, além de algumas notas de estudo de Engels do mesmo período.

Esses estudos sobre teoria socialista e economia política não eram um entrave para o habitual engajamento político de Marx e Engels. As mais de 800 páginas do recentemente publicado volume I/7, “Karl Marx – Friedrich Engels, Werke, Artikel, Entwürfe. Februar bis Oktober 1848”[14], permite-nos estimar a escala disso em 1848, um dos anos mais desgastantes em termos de atividade política e jornalística das vidas dos autores do Manifesto do partido comunista. Após um movimento revolucionário de extensão e intensidade inéditas mergulhar a ordem política e social da Europa continental em uma crise, os governos vigentes tomaram todas as contramedidas possíveis para pôr um fim às insurreições. O próprio Marx sofreu as consequências e foi expulso da Bélgica em março daquele ano. Contudo, uma república acabara de ser proclamada na França, e Ferdinand Flocon, um ministro do governo provisório, convidou Marx a retornar a Paris: “Caro e bravo Marx, (…) a tirania o baniu, mas a França livre reabrirá suas portas para ti”. Naturalmente, Marx colocou de lado seus estudos sobre economia política e assumiu a atividade jornalística em apoio à revolução, ajudando, assim, no traçado de um rumo político apropriado. Depois de um breve período em Paris, ele mudou, em abril, para a Renânia e, dois meses mais tarde, começou a editar a Neue Rheinische Zeitung [Nova Gazeta Renana], que, nesse meio tempo, havia sido fundada em Colônia. Uma campanha intensa em suas colunas deu suporte à causa dos insurgentes e incitou o proletariado a promover “a revolução social e republicana”[15].

Quase todos os artigos presentes na Neue Rheinische Zeitung foram publicados de modo anônimo. Um dos méritos desse volume é ter atribuído corretamente a autoria de 36 textos a Marx ou a Engels, enquanto coletâneas anteriores haviam nos deixado em dúvida quanto a quem escreveu qual peça. De um total de 275 artigos, 125 são integralmente impressos aqui pela primeira vez em uma edição das obras de Marx e Engels. Um apêndice apresenta, ainda, 16 documentos interessantes, contendo relatos de algumas de suas intervenções nas conferências da Liga dos Comunistas, nas assembleias da Sociedade Democrática de Colônia e na Associação de Viena. Quem tiver interesse pela atividade política e jornalística de Marx durante 1848, o “ano da revolução”, encontrará aqui um material muito valioso para aprofundar seu conhecimento.

O capital: a crítica inacabada
O movimento revolucionário que se ergueu por toda a Europa em 1848 foi derrotado dentro de um curto espaço de tempo e, em 1849, após duas ordens de expulsão da Prússia e da França, Marx não teve outra opção além de atravessar o Canal da Mancha. Ele permaneceria na Inglaterra como uma pessoa exilada e apátrida pelo resto de sua vida, mas a reação europeia não poderia tê-lo confinado em um lugar melhor para escrever sua crítica da economia política. Àquela época, Londres era o principal centro econômico e financeiro do mundo, o “demiurgo do cosmo burguês”[16], e, portanto, o lugar mais favorável a partir do qual se podia observar os últimos desenvolvimentos econômicos da sociedade capitalista. Ele também se tornou correspondente do New-York Tribune, o jornal com maior circulação nos Estados Unidos da América.

Marx esperou por muitos anos a eclosão de uma nova crise e, quando ela se materializou em 1857, dedicou muito do seu tempo à análise de suas características principais. O volume I/16, “Karl Marx – Friedrich Engels, Artikel Oktober 1857 bis Dezember 1858”[17], inclui 84 artigos que ele publicou entre o outono de 1857 e o fim de 1858 no New-York Tribune, dentre os quais aqueles em que expressa suas primeiras reações ao público financeiro de 1857. Não obstante o fato de que o diário americano publicava frequentemente editoriais não assinados, a pesquisa para esse novo volume da MEGA2 possibilitou atribuir mais dois artigos a Marx, bem como incluir quatro artigos que foram substancialmente modificados pelos editores e outros três cuja origem permanece incerta.

Movido por uma desesperada necessidade de melhorar sua situação econômica, Marx também ingressou no comitê editorial do The New American Cyclopædia e concordou em redigir uma certa quantidade de verbetes para esse projeto (o volume I/16 contém 39 deles). Mesmo que o pagamento de dois dólares por página fosse muito baixo, ainda assim era uma receita que ingressava em suas desastrosas finanças. Além disso, ele confiou a maioria do trabalho a Engels, de modo que pudesse dedicar mais tempo aos seus escritos econômicos.

Nesse período, o trabalho de Marx foi notável e abrangente. Paralelamente a seu compromisso jornalístico, ele preencheu, entre agosto de 1857 e maio de 1858, os oito cadernos celebremente conhecidos como Grundrisse. Mas ele também colocou a si mesmo a extenuante tarefa de um estudo analítico da primeira crise econômica mundial. O volume IV/4, “Karl Marx, Exzerpte, Zeitungsausschnitte und Notizen zur Weltwirtschaftskrise (Krisenhefte). November 1857 bis Februar 1858”[18], contribui de modo decisivo para nosso conhecimento acerca de um dos intervalos mais profícuos da produção teórica de Marx. Ele descreveu seu surto febril de atividade em uma carta a Engels de dezembro de 1857:

Tenho trabalhado demais, geralmente até às 4 da manhã. O trabalho é duplo: 1. A elaboração das linhas fundamentais [Grundrisse] da economia política. (Em favor do público, é absolutamente essencial adentrar a matéria até o fundo, assim como para mim, individualmente, é absolutamente essencial se livrar desse pesadelo.) 2. A presente crise. Além dos artigos para a [New-York] Tribune, o que faço é apenas registrá-la, o que, entretanto, toma um tempo considerável. Penso que em algum momento da primavera devemos escrever juntos um panfleto sobre o caso, como um lembrete ao público alemão de que continuamos lá como sempre, e sempre os mesmos[19].

Portanto, o plano de Marx era trabalhar simultaneamente em dois projetos: um trabalho teórico sobre a crítica do modo de produção capitalista, e um livro mais estritamente atual sobre as vicissitudes da crise em curso. Essa é a razão pela qual Marx, diferentemente do que ocorre em volumes anteriores similares, não compila, nos assim chamados Cadernos sobre a Crise, estratos de obras de outros economistas; antes, coletou uma grande quantidade de boletins de notícias sobre os maiores colapsos bancários, sobre as variações nos preços do mercado acionário, mudanças nos padrões dos fluxos comerciais, taxas de desemprego e produção industrial. A atenção particular dispensada a essa última distinguiu sua análise em relação àquela de muitos outros que atribuíam às crises a concessão deficiente de crédito e o aumento nos fenômenos especulativos. Marx dividiu suas notas em três cadernos distintos. No primeiro e mais curto caderno, intitulado “1857 France”, ele coletou dados sobre a situação do comércio francês e as principais medidas tomadas pelo Banco da França. O segundo, o “Livro sobre a Crise de 1857”, tinha quase o dobro do tamanho do primeiro e lidava principalmente com o Reino Unido e o mercado monetário. Temas similares foram tratados no terceiro caderno, o “Livro sobre a Crise Comercial”. Pouco maior que o segundo, Marx anotara nesse caderno dados e notícias sobre relações industriais, a produção de matérias-primas e o mercado de trabalho.

O trabalho de Marx foi, como sempre, rigoroso: ele copiou de mais de uma dúzia de periódicos e jornais, em ordem cronológica, as partes mais interessantes de vários artigos e qualquer outra informação que ele pudesse usar para condensar aquilo que estava acontecendo. Sua principal fonte foi o semanário The Economist, de onde extraiu cerca de metade de suas notas, embora também consultasse frequentemente a Morning Star, The Manchester Guardian e The Times. Todos os estratos foram compilados em inglês. Nesses cadernos, Marx não se deteve na transcrição dos principais boletins de notícias a respeito dos Estados Unidos e do Reino Unido. Ele também rastreou os eventos mais significantes em outros países europeus – em particular França, Alemanha, Áustria, Itália e Espanha – e interessou-se vigorosamente por outras partes do mundo, em especial Índia e China, o Extremo Oriente, Egito e, até mesmo, Brasil e Austrália.

Com o passar das semanas, Marx desistiu da ideia de publicar um livro sobre a crise e concentrou todas as suas energias em seu trabalho teórico, a crítica da economia política, que, do seu ponto de vista, não poderia admitir mais nenhum atraso. Ainda assim, os Cadernos sobre a crise permanecem particularmente úteis para a refutação de uma falsa ideia sobre os principais interesses de Marx nesse período. Em uma carta a Engels do começo de 1858, ele escreveu que, “quanto ao método”, lançar mão da “Lógica de Hegel foi de grande utilidade” para seu trabalho, e que, além disso, queria destacar seu “aspecto racional”[20]. Com base nisso, alguns intérpretes da obra de Marx têm concluído que, ao escrever os Grundrisse, ele gastou um tempo considerável estudando a filosofia hegeliana. Mas a publicação do volume IV/14 deixa muito claro que sua principal preocupação à época era com a análise empírica dos eventos ligados à grande crise econômica que há tanto tempo estava prevendo.

Os esforços infatigáveis de Marx para completar sua “crítica da economia política” são, ainda, o tema principal do volume III/12, “Karl Marx – Friedrich Engels, Briefwechsel. Januar 1862 bis September 1864”[21], que contém sua correspondência do começo de 1862 até a fundação da Associação Internacional dos Trabalhadores. Das 425 cartas preservadas, 112 são correspondências entre Marx e Engels, enquanto 35 foram escritas por eles para terceiros, e 278 remetidas a eles por terceiros (sendo 227 cartas desse grupo publicadas aqui pela primeira vez). A inclusão das últimas – a diferença mais significante em relação a todas as edições anteriores – constitui um verdadeiro tesouro para o leitor interessado, dado que fornece uma gama de novas informações sobre eventos e teorias que Marx e Engels aprenderam com mulheres e homens com quem compartilhavam um compromisso político.

Como todos os outros volumes de correspondência da MEGA2, esse também termina com um registro de cartas escritas por - ou endereçadas a - Marx e Engels que não deixaram mais do que vestígios atestando sua existência. Elas chegam a um total de 125 cartas, quase um quarto do número que sobreviveu, e incluem 57 escritas por Marx. Nesses casos, mesmo o pesquisador mais exigente nada pode fazer além de especular sobre várias hipóteses conjecturais.

Entre os principais pontos de discussão presentes na correspondência de Marx no começo dos anos 1860 estavam a guerra civil norte-americana, a revolta polonesa contra a ocupação russa, e o nascimento do Partido Social-Democrata da Alemanha inspirado pelos princípios de Ferdinand Lassalle. No entanto, um tema constantemente recorrente era sua luta para progredir na escrita de O capital.

Nesse período, Marx se lançou em uma nova área de pesquisa: as Teorias sobre o mais-valor. Em mais de dez cadernos, ele dissecou minuciosamente a abordagem dos maiores economistas que lhe precederam, sendo sua ideia básica a de que “todos os economistas compartilham o erro de examinar o mais-valor não como tal, não em sua forma pura, mas nas formas particulares do lucro e da renda”[22]. Entrementes, a situação econômica de Marx continuava desesperadora. Em junho de 1862 escreveu a Engels: “Todo dia minha esposa diz desejar que ela e as crianças estivessem seguras em seus túmulos, e realmente não posso culpá-la, pois as humilhações, tormentos e inquietações que se passa em tal situação são, de fato, indescritíveis”. A situação era tão extrema que Jenny decidiu vender alguns livros da biblioteca pessoal de seu marido – ainda que ela não tenha conseguido encontrar ninguém que quisesse comprá-los. Contudo, Marx conseguiu “trabalhar duro” e expressou uma nota de satisfação a Engels: “estranho dizer, mas minha massa cinzenta está funcionando melhor em meio à pobreza circundante do que funcionava há anos”[23]. Em setembro, Marx escreveu a Engels que poderia conseguir um emprego “em um escritório ferroviário” no ano novo[24]. Em dezembro, repetiu a seu amigo Ludwig Kugelmann que as coisas haviam se tornado tão desesperadoras que ele tinha “decidido se tornar um ‘homem prático’”; nada deu certo, no entanto. Marx relatou com seu típico sarcasmo: “Felizmente – ou talvez teria que dizer infelizmente? – não consegui o cargo por conta da minha caligrafia ruim”[25].

Paralelamente às tensões financeiras, Marx sofreu por demais com problemas de saúde. Não obstante, do verão de 1863 a dezembro de 1865, ele embarcou na continuidade da edição das várias partes nas quais ele havia decidido subdividir O capital. Ao fim e ao cabo, ele conseguiu elaborar o primeiro esboço do Livro I; o único manuscrito do Livro III, no qual redigira sua única consideração acerca do processo completo da produção capitalista; e uma versão inicial do Livro II, contendo a primeira apresentação geral do processo de circulação do capital.

O volume II/11 da MEGA2, “Karl Marx, Manuskripte zum zweiten Buch des ‘Kapitals’ 1868 bis 1881”[26], contém todos os manuscritos finais relativos ao Livro II de O capital que Marx esboçou entre 1868 e 1881. Nove desses dez manuscritos não haviam sido publicados até então. Em outubro de 1867, Marx retomou o Livro II de O capital, mas vários problemas de saúde forçaram-no a outra súbita interrupção. Alguns meses depois, quando foi capaz de prosseguir com o trabalho, já haviam se passado cerca de três anos desde a última versão que ele escrevera. Marx finalizou os primeiros dois capítulos durante a primavera de 1868, além de um grupo de manuscritos preparatórios – sobre a relação entre mais-valor e taxa de lucro, a lei da taxa de lucro, e as metamorfoses do capital – que o ocuparam até o fim do ano. A nova versão do terceiro capítulo foi terminada no decurso dos dois anos seguintes. O volume II/11 se encerra com uma série de textos curtos que o já envelhecido Marx escreveu entre fevereiro de 1877 e a primavera de 1881.

Os esboços do Livro II de O capital, que foram deixados inconclusivos, apresentam uma série de problemas teóricos. No entanto, a versão final do Livro II foi publicada por Engels em 1885 e aparece, agora, no volume II/13 da MEGA2 intitulado “Karl Marx, Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Zweiter Band. Herausgegeben von Friedrich Engels. Hamburg 1885”[27].

Por fim, o volume II/4.3, “Karl Marx, Ökonomische Manuskripte 1863-1868. Teil 3”[28], completa a segunda seção da MEGA². Esse volume, que dá sequência aos prévios II/4.1 e II/4.2[29], contém 15 manuscritos concebidos entre o outono de 1867 e o fim de 1868, os quais permaneceram inéditos até então. Sete desses manuscritos são fragmentos de esboços do Livro III de O capital; apresentam um caráter altamente fragmentário e Marx nunca conseguiu atualizá-los de modo a refletir o progresso de sua pesquisa. Outros três manuscritos correspondem ao Livro II, enquanto os cinco remanescentes lidam com questões concernentes à interdependência entre os Livros II e III e incluem excertos comentados retirados das obras de Adam Smith e Thomas Malthus. Os últimos são particularmente instigantes para aqueles economistas interessados na teoria marxiana da taxa de lucro e em suas ideias sobre a teoria do preço. Estudos filológicos ligados à preparação desse volume também mostraram que o manuscrito original do Livro I de O capital (do qual o “Capítulo seis. Resultados do processo imediato de produção” era considerado a única parte preservada) data, na verdade, do período de 1863-1864, e que Marx o cortou e colou na cópia que ele preparava para publicação[30].

Com a publicação do volume II/4.3 da MEGA2 todos os textos complementares relacionados a O capital se tornaram disponíveis: da famosa “Introdução”, escrita em julho de 1857 durante uma das maiores quebras na história do capitalismo, até os últimos fragmentos redigidos na primavera de 1881. Estamos falando de 15 volumes, mais outros tantos tomos vultosos que constituem um formidável aparato crítico para o texto principal. Eles incluem todos os manuscritos do fim dos anos 1850 e início dos 1860, a primeira versão de O capital publicada em 1867 (partes das quais seriam modificadas em edições subsequentes), a tradução francesa revisada por Marx que apareceu entre 1872 e 1875, e todas as alterações feitas por Engels nos manuscritos dos Livros II e III. Junto a isso, a coleção clássica dos três livros de O capital aparece positivamente diminuta. Não é exagero dizer que só agora podemos compreender completamente os méritos, limites e incompletudes da magnum opus de Marx.

O trabalho editorial que Engels levou a cabo após a morte de seu amigo, isto é, o de preparar as partes não terminadas de O capital para publicação, foi extremamente complexo. Os vários manuscritos, esboços e fragmentos dos Livros II e III, escritos entre 1864 e 1881, correspondem a aproximadamente 2.350 páginas da MEGA2. Engels publicou com êxito o Livro II em 1885 e o III, em 1894. Contudo, é preciso ter em mente que esses dois livros surgiram da reconstrução de textos incompletos, frequentemente formados por material heterogêneo. Eles foram escritos em momentos distintos e, assim, incluem versões diferentes, e por vezes contraditórias, das ideias de Marx.

A Internacional, as pesquisas de Marx após O capital, e os trabalhos finais de Engels
Imediatamente após a publicação de O capital, Marx retomou a atividade militante e assumiu um compromisso permanente com o trabalho da Associação Internacional dos Trabalhadores. Essa fase de sua biografia política está documentada no volume I/21, “Karl Marx – Friedrich Engels, Werke, Artikel, Entwürfe. September 1867 bis März 1871”[31], que contém mais de 150 textos e documentos do período de 1867-1871, bem como as atas de 169 reuniões do Conselho Geral em Londres nas quais Marx interveio, atas essas que foram omitidas por todas as edições anteriores dos trabalhos de Marx e Engels[32]. Enquanto tal, esse volume provê material de pesquisa para anos cruciais da vida da Internacional.

Desde os primeiros dias de 1864 as ideias de Proudhon eram hegemônicas na França, na Suíça francófona e na Bélgica e os mutualistas – nome pelo qual seus seguidores eram conhecidos – eram a ala mais moderada da Internacional. Resolutamente hostis à intervenção estatal em qualquer campo, eles se opunham à socialização da terra e dos meios de produção, bem como a qualquer uso do instrumento de greve. Os textos publicados nesse volume mostram como Marx teve um papel central na longa luta para reduzir a influência de Proudhon na Internacional. Eles incluem documentos relacionados à preparação dos congressos de Bruxelas (1868) e da Basileia (1869), onde a Internacional fez seu primeiro pronunciamento explícito sobre a socialização dos meios de produção por autoridades estatais e a favor do direito de abolir a propriedade individual sobre a terra. Isso marcou uma vitória importante para Marx e a primeira aparição de princípios socialistas no programa político de uma importante organização de trabalhadores.

Além do programa político da Associação Internacional dos Trabalhadores, o fim dos anos 1860 e início dos 1870 foram ricos em conflitos sociais. Muitos trabalhadores que participavam de ações de protesto decidiram contactar a Internacional, cuja reputação se espalhava cada vez mais, a fim de pedir apoio a suas lutas. Nesse período surgiram, ainda, algumas seções de trabalhadores irlandeses na Inglaterra. Marx estava preocupado com a divisão que o nacionalismo brutal havia produzido nas fileiras do proletariado e, em um documento que veio a ser conhecido como “Confidential Communication”, ele enfatizou que “a burguesia inglesa não apenas explorou a miséria irlandesa para deteriorar a situação da classe trabalhadora na Inglaterra por meio da imigração forçada de irlandeses pobres”; ela também se provou capaz de dividir os trabalhadores “em dois campos hostis”[33]. No seu modo de entender, “uma nação que escraviza outra forja suas próprias correntes”[34] e a luta de classes não poderia ignorar um assunto tão decisivo. Outro tema importante no volume, tratado com particular atenção nos escritos de Engels para The Pall Mall Gazette, foi a oposição à Guerra Franco-Prussiana de 1870-1871.

O trabalho de Marx na Associação Internacional dos Trabalhadores perdurou entre 1864 e 1872, e o novíssimo volume IV/18, “Karl Marx – Friedrich Engels, Exzerpte und Notizen. Februar 1864 bis Oktober 1868, November 1869, März, April, Juni 1870, Dezember 1872”[35], fornece a parte até então desconhecida dos estudos que ele realizara durante esses anos. A pesquisa de Marx ocorreu tanto próximo à impressão do Livro I de O capital quanto após 1867, enquanto preparava os livros II e III para publicação. Esse volume da MEGA² consiste em cinco livros de excertos e quatro cadernos com resumos de mais de uma centena de obras publicadas, relatórios de debates parlamentares e artigos jornalísticos. A parte mais considerável e teoricamente importante desses materiais envolve a pesquisa de Marx sobre agricultura, sendo, aqui, seus principais interesses a renda da terra, as ciências naturais, as condições agrárias em vários países europeus e nos Estados Unidos, Rússia, Japão e Índia, e os sistemas de posse da terra em sociedades pré-capitalistas.

Marx leu atentamente Die Chemie in ihrer Anwendung auf Agricultur und Physiologie (1843) [A química em sua aplicação na agricultura e fisiologia], um livro escrito pelo cientista alemão Justus von Liebig e que ele considerava essencial, uma vez que permitiu-lhe modificar sua crença de que as descobertas científicas da agricultura moderna haviam resolvido o problema da regeneração do solo. Desde então, ele apresentou um interesse cada vez mais vivo naquilo que hoje chamaríamos de “ecologia”, em particular na erosão do solo e no desmatamento. Dentre os outros livros que impressionaram Marx fortemente nesse período, também deveria ser atribuído um lugar especial à Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorf-, und Stadt-Verfassung und der öffentlichen Gewalt (1854) [Introdução à história da constituição da marca, sítio, povoado e cidade e da autoridade pública], escrito pelo teórico político e historiador jurídico Georg Ludwig von Maurer. Em uma carta a Engels, ele disse que achou os livros de Maurer “extremamente relevantes”, uma vez que eles abordaram de um jeito completamente diferente “não apenas a era primitiva, mas também todo o desenvolvimento posterior das cidades imperiais livres, do privilégio da posse dos proprietários rurais, da autoridade pública, e a luta entre o campesinato livre e a servidão”[36]. Ademais, Marx endossou a demonstração de Maurer de que a propriedade privada da terra pertencia a um período histórico preciso e não poderia ser considerada como uma característica natural da civilização humana. Por fim, Marx estudou em profundidade três obras alemãs escritas por Karl Fraas: Klima und Pflanzenwelt in der Zeit. Ein Beitrag zur Geschichte beider (1847) [Clima e reino vegetal no tempo. Uma contribuição para a história de ambas], Geschichte der Landwirtschaft (1852) [História da agricultura] e Die Natur der Landwirtschaft (1857) [A natureza da agricultura]. Ele achou a primeira dessas obras “muito interessante”, especialmente ao se referir à parte em que Fraas demonstra que o “clima e a flora mudam historicamente”. Marx o descreveu como um “darwinista antes de Darwin”, que admitiu que “mesmo as espécies têm se desenvolvido historicamente”. Ele foi surpreendido, ainda, pelas considerações ecológicas de Fraas e sua preocupação correlata de que “o cultivo – quando prossegue em crescimento natural e não é controlado conscientemente (como um burguês, naturalmente ele não alcança esse ponto) – deixa desertos atrás de si”. Marx poderia detectar nisso tudo “uma tendência socialista inconsciente”[37].

Após a publicação dos assim chamados Cadernos sobre agricultura, pode-se argumentar com maior grau de certeza que, se Marx tivesse tido forças para finalizar os últimos dois livros de O capital, a ecologia teria tido um papel muito mais importante em seu pensamento[38]. Evidentemente, a crítica ecológica de Marx era anticapitalista em seu enfoque e, para além das esperanças que ele colocava no progresso científico, envolvia o questionamento do modo de produção como um todo.

A magnitude dos estudos marxianos sobre as ciências naturais se tornou completamente visível desde a publicação do volume IV/26, “Karl Marx, Exzerpte und Notizen zur Geologie, Mineralogie und Agrikulturchemie. März bis September 1878”[39]. Na primavera e no verão de 1878, a geologia, mineralogia e agroquímica eram mais centrais para os estudos de Marx do que a economia política. Ele compilou estratos de uma série de livros, incluindo The natural history of the raw materials of commerce (1872) [A história natural das matérias-primas do comércio], de John Yeats; Das Buch der Natur (1848) [O livro da natureza], do químico Friedrich Schoedler; e Elements of agricultural chemistry and geology (1858) [Elementos de química agrária e geologia], do químico e mineralogista James Johnston. Entre junho e início de setembro, atracou-se com The student’s manual of geology (1857) [Manual do estudante de geologia] de Joseph Jukes[40], do qual copiou o maior número de estratos. O foco principal desses estratos são questões de metodologia científica, os estágios do desenvolvimento da geologia como disciplina, e sua utilidade para a produção industrial e agrária.

A assimilação de tais questões despertou em Marx a necessidade de desenvolver suas ideias a respeito do lucro, algo com o qual havia se ocupado contínua e intensivamente em meados dos anos 1860, quando escreveu o esboço da parte sobre “A transformação do excedente do lucro em renda da terra”, constituinte do Livro III de O capital. Alguns dos resumos de textos sobre ciências naturais tinham o objetivo de lançar uma luz mais intensa sobre o material em estudo. Mas outros excertos, mais voltados a aspectos teóricos, eram destinados à conclusão do Livro III. Engels recordou mais tarde que Marx “vasculhou (…) a pré-história, agronomia, propriedade russa e americana da terra, geologia etc., para desenvolver a seção sobre a renda da terra no Livro III de O capital em uma profundidade (…) nunca tentada”[41]. Esses volumes da MEGA2 são ainda mais importantes porque servem para desacreditar o mito, repetido em uma série de biografias e estudos sobre Marx, de que após O capital ele havia satisfeito sua curiosidade intelectual e desistido completamente de novos estudos e pesquisas[42].

Por fim, três livros da MEGA2 publicados na última década dizem respeito ao último Engels. O volume I/30, “Friedrich Engels, Werke, Artikel, Entwürfe. Mai 1883 bis September 1886”[43], contém 43 textos escritos por ele nos três anos que se passaram após a morte de Marx. Dos 29 textos mais importantes dentre esses, 17 consistem em peças jornalísticas que apareceram em alguns dos principais jornais da imprensa proletária europeia. Embora nesse período estivesse especialmente absorvido pela edição dos manuscritos incompletos de O capital deixados por Marx, Engels não se furtou de intervir em uma série de questões políticas e teóricas candentes. Lançou, ainda, uma obra polêmica que mirava o reaparecimento do idealismo nos círculos acadêmicos alemães, a saber, Ludwig Feuerbach e o fim da filosofia clássica alemã (1886). Os outros 14 textos, publicados nesse volume como um apêndice, são algumas das traduções do próprio Engels e uma série de artigos assinados por outros autores em colaboração com ele.

A MEGA2 também publicou um novo conjunto de correspondências de Engels. O volume III/30, “Friedrich Engels, Briefwechsel. Oktober 1889 bis November 1890”[44], apresenta 406 cartas preservadas do total de 500 ou mais que ele escreveu entre outubro de 1889 e novembro de 1890. Além do mais, a inclusão inédita de cartas de outros correspondentes possibilita apreciar de modo mais profundo a contribuição de Engels para o crescimento dos partidos proletários na Alemanha, na França e no Reino Unido, no que diz respeito a toda uma gama de questões teóricas e organizacionais. Alguns dos itens em questão se referem ao nascimento da Segunda Internacional, cujo congresso de fundação ocorreu em 14 de julho de 1889, e aos muitos debates nela em curso.

Finalmente, o volume I/32, “Friedrich Engels, Werke, Artikel, Entwürfe. März 1891 bis August 1895”[45], reúne escritos dos últimos quatro anos e meio da vida de Engels. Há uma série de peças jornalísticas escritas para os maiores jornais socialistas da época, incluindo Die Neue Zeit, Le Socialiste e Critica Sociale, bem como prefácios e posfácios a várias reimpressões das obras de Marx e Engels, transcrições de discursos, entrevistas e saudações a congressos partidários, relatos de conversas, documentos esboçados por Engels em colaboração com outros, e uma série de traduções.

Portanto, esses três volumes se revelarão extremamente úteis para um estudo aprofundado das contribuições teóricas e políticas tardias de Engels. As numerosas publicações e conferências internacionais programadas para o bicentenário de seu nascimento (1820-2020) certamente não falharão em sondar esses vinte anos que se passaram após a morte de Marx, período em que dedicou suas energias para a difusão do marxismo.

Outro Marx?
Que Marx emerge da nova edição histórico-crítica de seus trabalhos? Em certos aspectos, ele difere do pensador que muitos discípulos e oponentes apresentaram ao longo dos anos – sem falar das estátuas de pedra encontradas em praças públicas sob regimes não-livres da Europa Oriental, estátuas essas que o representavam apontando para o futuro com imperiosa certeza. Por outro lado, poderia ser enganoso trazer à baila a ideia – como fazem aqueles que, de modo muito entusiástico, saúdam um “Marx desconhecido” após cada novo texto que pela primeira vez surge – de que a pesquisa recente virou do avesso tudo aquilo que já se conhecia sobre ele. O que a MEGA2 fornece é, antes, a base textual para repensar um Marx diferente: diferente não porque a luta de classes abandona seu pensamento (como alguns acadêmicos desejariam, em uma variação do antigo bordão do “Marx economista” contra o “Marx político” que busca, em vão, apresentá-lo como um clássico inócuo); mas radicalmente diferente do autor que foi dogmaticamente convertido em fons et origo [fonte e origem] do “socialismo realmente existente” e supostamente fixado apenas no conflito classista.

Os novos avanços alcançados no âmbito dos estudos marxianos sugerem que a exegese da obra de Marx está novamente se tornando, assim como muitas outras vezes no passado, cada vez mais refinada. Por muito tempo, vários marxistas colocaram os escritos do jovem Marx em primeiro plano, principalmente os Manuscritos econômico-filosóficos de 1844 e A ideologia alemã, enquanto o Manifesto do partido comunista permanecia seu texto mais amplamente lido e citado. Naqueles primeiros escritos, no entanto, são encontradas muitas ideias que foram suplantadas em sua obra tardia. Por muito tempo, a dificuldade em examinar a pesquisa de Marx realizada nas duas últimas décadas de sua vida obstruiu nosso conhecimento acerca de importantes ganhos que ele obteve. Mas é sobretudo em O capital e seus esboços preliminares, bem como nas pesquisas de seus últimos anos, que encontramos as reflexões mais preciosas sobre a crítica da sociedade burguesa. Elas representam as últimas conclusões a que Marx chegou, embora não as definitivas. Se examinadas criticamente à luz das mudanças que o mundo sofreu desde a sua morte, elas ainda podem se mostrar úteis à tarefa de teorizar, após os fracassos do século XX, um modelo socioeconômico alternativo ao capitalismo.

A edição MEGA2 tem desmentido todas as alegações de que Marx seja um pensador sobre quem tudo já foi escrito e dito. Ainda há muito para se aprender com Marx. Hoje, é possível fazer isso estudando não apenas aquilo que ele escreveu em seus trabalhos publicados, mas estudando também as questões e dúvidas contidas em seus manuscritos inacabados.

Referências bibliográficas
ALTHUSSER, L. For Marx. London: Verso, [sem data no original].

LEFEBVRE, H. Dialectical Materialism, London: Cape Editions, 1968.

MARX, K. “Marx’s Economic Manuscript of 1867-68 (Excerpt)”, Historical Materialism, vol. 27, n. 4, 2019, p. 162-192.

MCLELLAN, D. Karl Marx, London: Fontana, 1975.

MOSELEY, F. (ed.). Marx’s Economic Manuscript of 1864-1865, Leiden: Brill, 2015.

MUSTO, M. (ed.). The Marx Revival: Essential Concepts and New Interpretations. Cambridge: Cambridge University Press, 2020.

MUSTO, M. The Last Years of Karl Marx: An Intellectual Biography. Stanford: Stanford University Press, 2020a.

MUSTO, M. O velho Marx: uma biografia de seus últimos anos (1881-1883). Trad. Rubens Enderle. São Paulo: Boitempo, 2018.

MUSTO, M. (ed.), Workers Unite! The International 150 Years Later, New York: Bloomsbury, 2014.

MUSTO, M. (org.). Trabalhadores, uni-vos!: antologia política da I Internacional. Trad, Rubens Enderle. São Paulo: Boitempo, 2014a.

MUSTO, M. “The Rediscovery of Karl Marx”. International Review of Social History, vol. 52, n. 3, 2007, p. 477-498.

RUBEL, M. Marx Life and Works, London: Macmillan, 1980.

SAITO, K. Karl Marx’s Ecosocialism: Capital, Nature and the Unfinished Critique of Political Economy. New York: Monthly Review Press, 2017.

SMITH, D. Marx’s World: Global Society and Capital Accumulation in Marx’s Late Manuscripts. New Haven: Yale University Press, no prelo.

 

Resumo

O artigo apresenta as novas descobertas e possibilidades de interpretações da obra de Marx a partir da retomada da publicação da MEGA2. Argumenta que a nova edição histórico-crítica não revela um Marx desconhecido, mas indica a existência de facetas diferentes em sua obra. O exame das notas e do material não publicado por Marx permite chamar a atenção para seu interesse naquilo que hoje denominamos ecologia e para aspectos de sua crítica à sociedade burguesa que podem nos auxiliar no desenvolvimento de uma perspectiva anticapitalista própria ao século XXI.

Palavras-chave: MEGA2, Marx, materialismo histórico, Internacional

 

Abstract

The article presents the new discoveries and possibilities of interpretations of Marx’s work from the resumption of the publication of MEGA2. He argues that the new historical-critical edition does not reveal an unknown Marx, but indicates the existence of different facets in his work. The examination of notes and material not published by Marx himself allows to draw attention to his interest in what we now call ecology and to aspects of his criticism of bourgeois society that can assist us in the development of an anti-capitalist perspective proper to the 21st century.

Keywords: MEGA2, Marx, historical materialism, International

[1] Os tomos II/4.1 e II/4.2 foram publicados antes da interrupção da MEGA2, enquanto o II/4.3 saiu em 2012. Esse livro em três partes leva a 67 o número total de volumes da MEGA2 publicados desde 1975. No futuro, alguns dos demais volumes serão publicados apenas na forma digital. NT: Os tomos II/4.1 e II/4.2 da MEGA2 se referem aos Manuscritos Econômicos de 1863-1867; o II/4.3, por sua vez, aumenta o recorte temporal anterior em um ano e apresenta os Manuscritos Econômicos de 1863-1868.

[2] A publicação do volume IV/32 da MEGA2, Karl Marx – Friedrich Engels, Die Bibliotheken von Karl Marx und Friedrich Engels, editado por Hans-Peter Harstick, Richard Sperl e Hanno Strauß, Akademie, Berlin, 1999, foi de particular relevância para o conhecimento do conteúdo da biblioteca de Marx. Ela consiste em um index de 1.450 livros (em 2.100 tomos) – dois terços dos quais pertencentes a Marx e Engels. Essa compilação indica todas as páginas de cada volume nas quais Marx e Engels deixaram anotações e marginálias.

[3] Para uma resenha de todos os 13 volumes da MEGA2 publicados de 1998 – o ano da retomada dessa edição – até 2007, cf.  Musto (2007). Essa resenha crítica cobre os 15 volumes – que somam o total de 20.508 páginas – publicados entre 2008 e 2019.

[4] Karl Marx, “Marx’s Undertaking Not to Publish Anything in Belgium on Current Politics”, Marx-Engels Collected Works [doravante MECW], vol. 4, p. 677. N.T. Para facilitar a leitura, todas as referências a publicações extraídas da MECW e da MEGA2 serão feitas em nota de rodapé.

[5] Karl Marx, “Declaration against Karl Grün”, MECW, vol. 6, p. 72.

[6] Karl Marx para Carl Wilhelm Julius Leske, 1 de agosto de 1846, MECW, vol. 38, p. 50.

[7] Friedrich Engels, Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Philosophy, MECW, vol. 26, p. 519. Na verdade, Engels já usara essa expressão em 1859 em sua resenha de Para a crítica da economia política de Marx, mas o artigo não teve ressonância e o termo só começou a circular após a publicação de seu Ludwig Feuerbach.

[8] MEGA2, vol. I/5, editado por Ulrich Pagel, Gerald Hubmann e Christine Weckwerth, Berlim: De Gruyter, 2017, p. 1.893.

[9] Alguns anos antes da publicação do volume I/5 da MEGA2 e com base na edição alemã de Karl Marx, Friedrich Engels, Joseph Weydemeyer, Die Deutsche Ideologie. Artikel, Druckvorlagen, Entwürfe, Reinschriftenfragmente und Notizen zu ”I. Feuerbach” und “II Sankt Bruno”, que apareceu como uma edição especial do periódico Marx-Engels Jahrbuch em 2003, Terrell Carver e Daniel Blank forneceram uma nova edição no idioma inglês do assim chamado “Capítulo sobre Feuerbach”: Marx and Engels’s “German Ideology” Manuscripts: Presentation and Analysis of the “Feuerbach Chapter”, New York: Palgrave, 2014. Os dois autores defenderam a fidelidade máxima aos originais, criticando, além disso, a edição do Marx-Engels Jahrbuch (agora incorporada ao volume I/5) pelo fato de que ela, alinhada com antigos editores do século XX, organizara os distintos manuscritos como se eles formassem o esboço de uma obra totalmente coesa, ainda que nunca completada.

[10] Karl Marx – Friedrich Engels, The German Ideology, MECW, vol. 5, p. 28.

[11] Karl Marx – Friedrich Engels, Exzerpte und Notizen Juli bis August 1845, MEGA2, vol. IV/4, editado pelo Instituto de Marxismo-Leninismo, Berlim: Dietz, 1988.

[12] MEGA2, vol. IV/5, editado por Georgij Bagaturija, Timm Graßmann, Aleksandr Syrov and Ljudmila Vasina, Berlim: De Gruyter, 2015, p. 650.

[13] MEGA2, vol. I/7, editado por Jürgen Herren and François Melis, Berlim: De Gruyter, 2016, p. 1.774.

[14] Karl Marx, “The Bourgeoisie and the Counter-Revolution”, MECW, vol. 8, p. 178.

[15] Karl Marx, The Class Struggles in France, 1848 to 1850, MECW, vol. 10, p. 134.

[16] MEGA2, I/16, editado por Claudia Rechel e Hanno Strauß, Berlim: De Gruyter, 2018, p. 1.181.

[17] MEGA2, vol. IV/14, editado por Kenji Mori, Rolf Hecker, Izumi Omura e Atsushi Tamaoka, Berlim: De Gruyter, 2017, p. 680.

[18] Karl Marx a Friedrich Engels, 18 de dezembro de 1857, MECW, vol. 40, p. 224.

[19] Karl Marx a Friedrich Engels, 16 de janeiro de 1858, MECW, vol. 40, p. 249.

[20] MEGA2, vol. III/12, editado por Galina Golovina, Tat’jana Gioeva e Rolf Dlubek, Berlim: Akademie, 2013, p. 1.529.

[21] Karl Marx, Theories of Surplus-Value, vol. I, MECW, vol. 30, p. 348.

[22] Karl Marx a Friedrich Engels, 18 de junho de 1862, MECW, vol. 41, p. 380.

[23] Karl Marx a Friedrich Engels, 10 de setembro de 1862, MECW, vol. 41, p. 417.

[24] Karl Marx a Ludwig Kugelmann, 28 de dezembro de 1862, MECW, vol. 41, p. 436.

[25] MEGA2, vol. II/11, editado por Teinosuke Otani, Ljudmila Vasina e Carl-Erich Vollgraf, Berlim: Akademie, 2008, p. 1.850.

[26] MEGA22, vol. II/13, Berlim: Akademie, 2008, p. 800.

[27] MEGA2, vol. II/4.3, editado por Carl-Erich Vollgraf, Berlim: Akademie, 2012, p. 1.065. Uma pequena parte desse texto foi traduzida recentemente para o inglês: Marx (2019).

[28] O volume II/4.2 foi traduzido recentemente para o inglês em Moseley (2015).

[29] Veja Carl-Erich Vollgraf, “Einführung”, em MEGA2, vol. II/4.3, cit., p. 421-74.

[30] MEGA2, vol. I/21, editado por Jürgen Herres, Berlim: Akademie, 2009, p. 2.432.

[31] Algumas delas – como os discursos e resoluções apresentados nos congressos da Internacional – foram, em vez disso, incluídas em uma antologia publicada por ocasião do 150° aniversário dessa organização:  cf. Musto (2014).

[32] Karl Marx, “Confidential Communication”, MECW, vol. 21, p. 120.

[33] Ibid.

[34] MEGA2, vol. IV/18, editado por Teinosuke Otani, Kohei Saito e Timm Graßmann, Berlim: De Gruyter, 2019, p. 1.294.

[35] Karl Marx a Friedrich Engels, 25 de março de 1868, MECW, vol. 42, p. 557.

[36] Ibid., p. 558-559.

[37] Sobre essas questões, veja também o trabalho de um dos editores do volume IV/8 da MEGA2: Saito (2017).

[38] MEGA2, vol. IV/26, editado por Anneliese Griese, Peter Krüger e Richard Sperl, Berlim: Akademie, 2011, p. 1.104.

[39] Ibid., p. 139-679.

[40] Friedrich Engels, “Marx, Heinrich Karl”, MECW, vol. 27, p. 341. O grande interesse de Marx nas ciências naturais, interesse esse que ficou praticamente desconhecido por muito tempo, é evidente também no volume IV/31 da MEGA2, a saber, Karl Marx – Friedrich Engels. Naturwissenschaftliche Exzerpte und Notizen. Mitte 1877 bis Anfang 1883, editado por Annalise Griese, Friederun Fessen, Peter Jäckel e Gerd Pawelzig, Berlim: Akademie, 1999, que apresenta as notas sobre química orgânica e inorgânica tomadas por Marx após 1877.

[41] Veja Musto (2020). Um marco importante para esse tema será a publicação do livro editado por David Smith, pela Yale University Press em 2021, “Marx’s World: Global Society and Capital Accumulation in Marx’s Late Manuscripts”.

[42] MEGA2, vol. I/30, editado por Renate Merkel-Melis, Berlim: Akademie, 2011, p. 1.154.

[43] MEGA2, vol. III/30, editado por Gerd Callesen e Svetlana Gavril’čenko, Berlim: Akademie, 2013, p. 1.512.

[44] MEGA2, vol. I/32, editado por Peer Kösling, Berlim: Akademie, 2010, p. 1.590.

[45] MEGA2, vol. I/32, editado por Peer Kösling, Berlim: Akademie, 2010, p. 1.590.

Categories
Reviews

M. J. Wert, Choice Reviews

Readers are lucky to finally have this English translation of Musto’s intellectual biography of Karl Marx’s later years. First published in Italian in 2016, this concise book offers both a biographical look into Marx’s last years and the changes that occurred in his theoretical views. Musto (sociology, York Univ., Canada) lists the many works that were published in disciplines not typically associated with Marx, for example, anthropology and ethnography, or in fields that he is often accused of misrepresenting, like the economic history of India. Readers learn much about Marx’s intellectual curiosity and interactions with activists and scholars in Russia, which occupied much of his later life study. Along the way, Musto clears up the many misunderstandings of Marx, conveying, for example, that Marx did not believe that interpretive frameworks based on Western European history should be slavishly applied to other contexts, and that he was not an economic determinist. Accusations of Orientalism also miss the mark when looking at Marx’s later writings. To read the Communist Manifesto in college and then readily dismiss Marx is a mistake, and Musto’s book explains why this is true.

Categories
TV

Marx fuori dall’ortodossia (Talk)

Categories
Reviews

Amy E. Wendling, The Review of Politics

This short chronicle of Karl Marx’s life and work during his last three years (1881–1883) sheds light on an unexamined period. Elegantly written, the book has been meticulously researched using the resources of the still emerging Marx Engels Gesamtausgabe, unsent letters, notes, and other materials.
Musto guides the reader through Marx’s continued scholarly work during this period and also through his pains and losses, such as that of his wife and daughter, both named Jenny. Well received in Italy when it first appeared in 2016, the book has been translated into six languages, including the English edition.
Generalists who study social and political life will find the book to be of great interest. This work among others documents a moment when Marx’s reputation is in transition. As Musto writes, “of the classics of political, economic, and philosophical thought, Marx is the author whose profile has changed the most in the opening decades of the twenty-first century” (2).
Scholars now have both better texts and a more open approach to the
figure, newly emergent from the weight of the ideological commitments of editors and, indeed, nation states.
Musto’s book joins other new interpretations of Marx—most notably, those of Kevin Anderson, Michael Heinrich, William Roberts, and Kohei Saito—that look critically at the later years of Marx, albeit with different foci.
While Anderson highlights the anthropological material that Marx studied in this period, and Saito looks at his notebooks on ecology, Heinrich and Roberts study the thought of Capital, in particular.
Musto’s work about the last three years of Marx’s life shows how all of these topics are enduring themes right up until the very end. Marx remained interested in anthropology, including that of non-Western societies, and especially their property and gender relations. He continued his studies of the natural sciences and capital’s propensity to stretch the limits of the earth, and was interested, in 1880, expressly in the use of solar energy and Podolinsky’s claim that it was the form of energy most suited to the socialist political form (117).
Musto also offers a distinctive addition to the debates around Capital. One of the controversies for specialists is whether and how to treat Capital as a work. Famously, da Vinci carried around his paintings from residence to residence for years and sometimes decades, constantly making both large and small additions and modifying details. So too with Marx’s three-volume work Capital, only the first volume of which he finished, though this epithet is really appropriate only in comparison with the other two. In these debates, Musto thus lands firmly on the side of incompletion (78). But however incomplete, this work is not without contours. Musto sketches how Marx himself, dissatisfied with the French translation of Capital, rewrote the translation in 1878,
with additional material and significant modifications, especially regarding capitalist accumulation (93).
The most important contribution of Musto’s study to the ongoing reclamation of Marx as a figure is the discussion of Russia in chapter 2. A society’s conversion into a socialist political form is known in the literature as the transformation problem. Musto argues that in his later years Marx himself understood that this conversion was enormously complex. Marx paid direct attention during this period to the case of Russia, a country which, already in 1881, was experiencing significant political shifts. In the wake of these shifts, Marx corresponded
directly with the leading figures who sought to interpret them. Musto details the correspondence thoroughly.
The picture that emerges is neither that of the fatalist Marx dooming Russia to pass through capitalist development’s worst excesses before a socialist revolution could emerge, nor that of the nostalgic Marx waxing poetic about the natural socialism of the rural commune. Instead, Marx understood that political forms emerged in dialogue with an environment, and he eschewed both the grand philosophies of history and their romantic counterparts. As Musto writes, “Just as
Marx never showed a wish to envisage what socialism should be like, he did not assert in his reflections on capitalism that human society was everywhere destined to follow the same path or to pass through the same stages” (59).
Musto thus makes a strength of what is usually claimed to be a liability of Marx’s theory: that he does not sketch the communist future. Just as capitalism permeates different historical and geographical environments differently and at a different pace, albeit with some common features, Marx’s nimble historical understanding means that we are more likely to confront communist futures rather than a single monolith.
Musto also emphasizes Marx’s insistence on the progressive elements of the capitalist social form itself, especially in its unequaled productive powers (57) and in its advancement of equality in gender relations (58). Of course Marx was capitalism’s greatest critic, but he was also its poet and, in other ways, the first to describe it profoundly. Musto’s account portrays a polymath and polyglot at the end of his life, poised on the edge of a wide readership that would come only in the next century. Some of the popularizations of Marx’s philosophy that had begun
at the end of his life even irked him: he wrote, “What is certain is that I am not a Marxist” (121).
The book is full of other wonderful themes of Marx’s thought, including his continual attention to capitalist crisis (40); his discussion of how the colonial situation allowed savvy capitalists to pit foreign against native labor (89); and, of course, his enduring and unsullied commitment to a politics of antiracism (45). There is no part of the world Marx was not interested in, and during this period his studies included the United States, Ireland, India, and Egypt in addition to Russia. Musto is right, in the conclusion to the book, to highlight the continued relevance and explanatory power of Marx’s key concepts (125).
The book also has wonderful personal touches that make Marx come alive: the renewal he undertook late in life of his studies of chemistry and calculus; the piece of Leibniz’s wall he kept in his study (15); his enduring friendship with Engels; and a hilarious set of observations about the gambling he did while stranded, briefly, in Monte Carlo (113). For this reason, the book can be accessed by a general reader as well as an academic one

Categories
Interviews

Il vecchio Karl Marx

Il lavoro dei suoi ultimi anni di vita, tra il 1881 e il 1883, è uno dei settori meno sviluppati all’interno degli studi su Karl Marx. Questa negligenza è in parte dovuta al fatto che le infermità di Marx in quel periodo gli hanno impedito di scrivere in modo regolare, non ci sono praticamente opere pubblicate risalenti a quella fase.

In mancanza delle pietre miliari che hanno caratterizzato il primo lavoro di Marx, dai suoi primi scritti filosofici ai successivi studi di economia politica, i biografi hanno a lungo considerato quegli ultimi anni come un capitolo minore segnato dal declino della salute e dalla crollo delle capacità intellettuali.

Tuttavia, c’è un numero crescente di ricerche che suggerisce che questa storia non è esaustiva e che gli ultimi anni di Marx potrebbero effettivamente essere una miniera d’oro piena di nuove intuizioni sul suo pensiero. In gran parte contenuti in lettere, quaderni e altri marginalia, gli ultimi scritti di Marx ritraggono un uomo che, lontano da quello che si considerava un declino, ha continuato a lottare con le proprie idee a proposito del capitalismo come modo di produzione globale. Come suggerito dalle sue ultime ricerche sulle cosiddette «società primitive», sulla comune agraria russa del diciannovesimo secolo e sulla «questione nazionale» nelle colonie europee, gli scritti di Marx di quel periodo rivelano in realtà una mente che si interroga sulle implicazioni nel mondo reale e sulla complessità del suo stesso pensiero, in particolare sull’espansione del capitalismo oltre i confini europei.

Il pensiero dell’ultimo Marx è l’oggetto del libro di Marcello Musto L’ultimo Marx. Qui, Musto intreccia magistralmente ricchi dettagli biografici e l’impegno sofisticato con la scrittura matura, spesso auto-interrogativa di Marx.

Il redattore di Jacobin Nicolas Allen ha parlato con Musto della complessità dello studio degli ultimi anni di vita di Marx e del motivo per cui alcuni degli ultimi dubbi e perplessità di Marx ci tornano più utili di alcune delle sue prime affermazioni più sicure.


L’ultimo Marx di cui scrivi, coprendo approssimativamente gli ultimi tre anni della sua vita negli anni Ottanta dell’Ottocento, è spesso trattato come un ripensamento per i marxisti e gli studiosi di Marx. A parte il fatto che Marx non ha pubblicato grandi opere nei suoi ultimi anni, perché pensi che il periodo abbia ricevuto molta meno attenzione?

Tutte le biografie intellettuali di Marx pubblicate fino a oggi hanno dedicato pochissima attenzione all’ultimo decennio della sua vita, dedicando di solito non più di poche pagine alla sua attività dopo lo scioglimento dell’Associazione internazionale dei lavoratori nel 1872. Non a caso, questi studiosi usano quasi sempre il titolo generico «L’ultimo decennio» per queste parti (molto brevi) dei loro libri. Mentre questo interesse limitato è comprensibile per studiosi come Franz Mehring (1846-1919), Karl Vorländer (1860-1928) e David Riazanov (1870-1938), che scrissero biografie di Marx tra le due guerre mondiali e poterono concentrarsi solo su un numero limitato di manoscritti inediti, per chi è venuto dopo quell’epoca turbolenta la questione è più complessa.

Due degli scritti più noti di Marx – i Manoscritti economico-filosofici del 1844 e L’ideologia tedesca (1845-1846), entrambi molto lontani dall’essere completati – furono pubblicati nel 1932 e iniziarono a circolare solo nella seconda metà degli anni Quaranta. Mentre la Seconda guerra mondiale lasciava il posto a un senso di profonda angoscia derivante dalle barbarie del nazismo, in un clima in cui si affermavano filosofie come l’esistenzialismo, il tema della condizione dell’individuo nella società acquisì grande risalto e creò le condizioni perfette per un crescente interesse per le idee filosofiche di Marx, come l’alienazione e l’essere umano. Le biografie di Marx pubblicate in questo periodo, proprio come la maggior parte dei volumi accademici usciti dal mondo accademico, riflettevano questo spirito del tempo e davano un peso eccessivo ai suoi scritti giovanili. Molti dei libri che pretendevano di introdurre i lettori al pensiero di Marx nel suo insieme, negli anni Sessanta e Settanta, erano per lo più incentrati sul periodo 1843-48, quando Marx, al momento della pubblicazione del Manifesto del Partito comunista (1848), aveva solo trent’anni.

In questo contesto, non solo l’ultimo decennio della vita di Marx è stato trattato come un ripensamento, ma lo stesso Capitale è stato relegato in una posizione secondaria. Il sociologo liberale Raymond Aron descrisse perfettamente questo atteggiamento nel libro Marxismi immaginari: da una sacra famiglia all’altra (1969), dove si beffava dei marxisti parigini che passavano frettolosamente al Capitale, suo capolavoro e frutto di molti anni di lavoro, pubblicato nel 1867, e rimase affascinato dall’oscurità e dall’incompletezza dei Manoscritti economico-filosofici del 1844.

Possiamo dire che il mito del «Giovane Marx» – alimentato anche da Louis Althusser e da chi sosteneva che la giovinezza di Marx non poteva essere considerata parte del marxismo – è stato uno dei principali equivoci nella storia degli studi su Marx. Marx non pubblicò opere che avrebbe considerato «maggiori» nella prima metà degli anni Quaranta. Ad esempio, se vogliamo capire il suo pensiero politico, si devono leggere i discorsi e le risoluzioni di Marx per l’Associazione internazionale dei lavoratori, non gli articoli di giornale del 1844 apparsi nell’Annuario franco-tedesco. E anche se analizziamo i suoi manoscritti incompleti, i Grundrisse (1857-58) o le Teorie del plusvalore (1862-1863), questi erano per lui molto più significativi della critica al neo-hegelismo in Germania, «abbandonato al rosicchiare le critiche ai topi» nel 1846. La tendenza a dare eccessiva enfasi ai suoi primi scritti non è cambiata molto dalla caduta del muro di Berlino. Le biografie più recenti — nonostante la pubblicazione di nuovi manoscritti nel Marx-Engels-Gesamtausgabe (Mega), l’edizione storico-critica delle opere complete di Marx e Friedrich Engels (1820-1895) — si affacciano proprio su questo periodo.

Un altro motivo di questa negligenza è l’elevata complessità della maggior parte degli studi condotti da Marx nella fase finale della sua vita. Scrivere del giovane studente della sinistra hegeliana è molto più facile che cercare di superare l’intricato groviglio di manoscritti multilingue e interessi intellettuali dei primi anni Ottanta dell’Ottocento, e questo potrebbe aver ostacolato una comprensione più rigorosa delle importanti conquiste raggiunte da Marx. Pensando erroneamente di aver rinunciato all’idea di continuare il suo lavoro e di rappresentare gli ultimi dieci anni della sua vita come «una lenta agonia», troppi biografi e studiosi di Marx non sono riusciti ad approfondire ciò che effettivamente fece in quel periodo.


Nel recente film Miss Marx, c’è una scena subito dopo il funerale di Marx che mostra Friedrich Engels ed Eleanor, la figlia più giovane di Marx, che setacciano carte e manoscritti nello studio di Marx. Engels esamina un articolo e fa un’osservazione sul tardo interesse di Marx per le equazioni differenziali e la matematica. Gli ultimi anni di Karl Marx sembrano dare l’impressione che, nei suoi ultimi anni, la gamma di interessi di Marx fosse particolarmente ampia. C’era un filo conduttore che teneva insieme questa preoccupazione per argomenti così diversi come l’antropologia, la matematica, la storia antica e il genere?

Poco prima della sua morte, Marx chiese a sua figlia Eleanor di ricordare a Engels di «fare qualcosa» con i suoi manoscritti incompiuti. Come è noto, per i dodici anni in cui sopravvisse a Marx, Engels intraprese l’ardua impresa di mandare in stampa i volumi II e III del Capitale ai quali l’amico aveva lavorato ininterrottamente dalla metà degli anni Sessanta al 1881 ma non era riuscito a portare a termine. Altri testi scritti dallo stesso Engels dopo la morte di Marx nel 1883 compivano indirettamente la sua volontà ed erano strettamente legati alle indagini da lui condotte negli ultimi anni della sua vita. Ad esempio, Le origini della famiglia, della proprietà privata e dello Stato (1884) fu chiamato dal suo autore «l’esecuzione di un lascito» e si ispirò alle ricerche antropologiche di Marx, in particolare ai brani che copiò, nel 1881, dall’Ancient Society di Lewis Henry Morgan (1877) e dai commenti che ha aggiunto ai riassunti di questo libro.

Non c’è solo un filo conduttore negli ultimi anni di ricerca di Marx. Alcuni dei suoi studi nascevano semplicemente da recenti scoperte scientifiche su cui desiderava rimanere aggiornato, o da eventi politici che considerava significativi. Marx aveva già appreso in precedenza che il livello generale di emancipazione in una società dipendeva dal livello di emancipazione delle donne, ma gli studi antropologici condotti negli anni Ottanta dell’Ottocento gli diedero l’opportunità di analizzare in modo più approfondito l’oppressione di genere. Marx ha dedicato molto meno tempo alle questioni ecologiche rispetto ai due decenni precedenti, ma d’altra parte si è nuovamente immerso nei temi storici. Tra l’autunno 1879 e l’estate 1880, ha compilato un taccuino intitolato Notes on Indian History (664-1858), e tra l’autunno 1881 e l’inverno 1882 ha lavorato intensamente sui cosiddetti estratti cronologici, una cronologia anno per anno annotata di 550 pagine scritte con una calligrafia ancora più piccola del solito. Questi includevano riassunti di eventi mondiali, dal I secolo a.C. alla Guerra dei Trent’anni nel 1648, riassumendone le cause e le caratteristiche salienti.

È possibile che Marx volesse verificare se le sue concezioni fossero ben fondate alla luce dei principali sviluppi politici, militari, economici e tecnologici. In ogni caso, bisogna tener presente che, quando Marx intraprese questo lavoro, era ben consapevole che il suo fragile stato di salute gli impediva di compiere un ultimo tentativo per completare il volume II del Capitale. La sua speranza era di apportare tutte le correzioni necessarie per preparare una terza edizione riveduta in tedesco del Volume I, ma alla fine non ebbe nemmeno la forza per farlo.

Tuttavia, non direi che la ricerca che ha condotto negli ultimi anni della sua vita è stata più ampia del solito. Forse l’ampiezza delle sue indagini è più evidente in questo periodo perché non sono state condotte parallelamente alla stesura di alcun libro o manoscritto preparatorio significativo. Ma le diverse migliaia di pagine di brani realizzati da Marx in otto lingue, fin da quando era studente universitario, da opere di filosofia, arte, storia, religione, politica, diritto, letteratura, storia, economia politica, relazioni internazionali, tecnologia, matematica, fisiologia, geologia, mineralogia, agronomia, antropologia, chimica e fisica, testimoniano la sua perpetua fame di conoscenza in una grandissima varietà di discipline. Ciò che può sorprendere è che Marx non è stato in grado di rinunciare a questa abitudine anche quando la sua forza fisica era diminuita considerevolmente. La sua curiosità intellettuale, insieme al suo spirito autocritico, ha prevalso su una gestione più mirata e «oculata» del suo lavoro.

Ma di solito queste idee su «cosa avrebbe dovuto fare Marx» sono il frutto del desiderio contorto di coloro che avrebbero voluto che fosse un individuo che non aveva fatto altro che scrivere Il Capitale, nemmeno per difendersi dalle controversie politiche in cui si trovava invischiato. Anche se una volta si definiva «una macchina, condannata a divorare libri per poi gettarli, in forma mutata, nel letamaio della storia», Marx era un essere umano. Il suo interesse per la matematica e il calcolo differenziale, ad esempio, nasce come stimolo intellettuale alla ricerca di un metodo di analisi sociale, ma diventa uno spazio ludico, un rifugio nei momenti di grande difficoltà personale, «un’occupazione per mantenere la quiete della mente», come diceva a Engels.


Nella misura in cui ci sono stati studi sugli ultimi scritti di Marx, questi tendono a concentrarsi sulla sua ricerca sulle società non europee. Riconoscendo che ci sono vie di sviluppo oltre al «modello occidentale», è giusto dire, come alcuni sostengono, che si trattava del Marx che voltava pagina, cioè un Marx «non eurocentrico»? O è più esatto dire che questa era l’ammissione di Marx che il suo lavoro non doveva mai essere applicato senza prima prestare attenzione alla realtà materiale delle diverse società storiche?

La prima e preminente chiave per comprendere la più ampia varietà di interessi geografici nella ricerca di Marx, durante l’ultimo decennio della sua vita, risiede nel suo progetto di fornire un resoconto più ampio delle dinamiche del modo di produzione capitalistico su scala globale. L’Inghilterra era stata il principale campo di osservazione del Capitale, volume I; dopo la sua pubblicazione, volle ampliare le indagini socioeconomiche per i due volumi del Capitale che restavano da scrivere. Fu per questo che nel 1870 decise di imparare il russo, per questo chiedeva costantemente libri e statistiche sulla Russia e sugli Stati uniti. Riteneva che l’analisi delle trasformazioni economiche di questi paesi sarebbe stata molto utile per comprendere le possibili forme in cui il capitalismo può svilupparsi in periodi e contesti diversi. Questo elemento cruciale è sottovalutato nella letteratura secondaria sul tema oggi di tendenza a proposito di «Marx ed eurocentrismo».

Un’altra questione chiave per la ricerca di Marx sulle società non europee era se il capitalismo fosse un prerequisito necessario per la nascita della società comunista e a quale livello doveva svilupparsi a livello internazionale. La concezione multilineare più marcata che Marx assunse nei suoi ultimi anni lo portò a guardare con maggiore attenzione alle specificità storiche e alle differenze dello sviluppo economico e politico nei diversi paesi e contesti sociali. Marx divenne molto scettico sul trasferimento di categorie interpretative tra contesti storici e geografici completamente diversi e, come scrisse, si rese conto anche che «eventi di sorprendente somiglianza, che si verificano in diversi contesti storici, portano a risultati totalmente disparati». Questo approccio ha certamente aumentato le difficoltà che ha dovuto affrontare nel corso già accidentato del completamento dei volumi incompiuti del Capitale e ha contribuito alla lenta accettazione che la sua opera principale sarebbe rimasta incompleta. Ma certamente ha aperto nuove speranze rivoluzionarie.

Contrariamente a quanto credono ingenuamente alcuni autori, Marx non scoprì improvvisamente di essere stato eurocentrico e dedicò la sua attenzione a nuove materie di studio perché sentiva il bisogno di correggere le sue opinioni politiche. Era sempre stato un «cittadino del mondo», come era solito definirsi, e aveva costantemente cercato di analizzare i cambiamenti economici e sociali nelle loro implicazioni globali. Come si è già sostenuto, Marx, come ogni altro pensatore del suo livello, era consapevole della superiorità dell’Europa moderna sugli altri continenti del mondo, in termini di produzione industriale e di organizzazione sociale, ma non ha mai ritenuto necessario questo fatto contingente o fattore permanente. E, naturalmente, è sempre stato un appassionato nemico del colonialismo. Queste considerazioni sono fin troppo ovvie per chiunque abbia letto Marx.


Uno dei capitoli centrali de L’ultimo Marx tratta del rapporto di Marx con la Russia. Come dimostrerai, Marx intrattenne un dialogo molto intenso con diverse parti della sinistra russa, in particolare intorno alla ricezione del primo volume del Capitale. Quali erano i punti principali di quei dibattiti?

Per molti anni Marx aveva identificato la Russia come uno dei principali ostacoli all’emancipazione della classe operaia. Ha sottolineato più volte che il suo lento sviluppo economico e il suo regime politico dispotico hanno contribuito a fare dell’impero zarista l’avamposto della controrivoluzione. Ma negli ultimi anni di vita, iniziò a guardare alla Russia in modo piuttosto diverso. Riconobbe alcune possibili condizioni per un’importante trasformazione sociale dopo l’abolizione della servitù della gleba nel 1861. La Russia sembrava a Marx più propensa a produrre una rivoluzione rispetto alla Gran Bretagna, dove il capitalismo aveva creato il numero proporzionalmente più grande di operai di fabbrica nel mondo, ma dove il movimento dei lavoratori, godendo di migliori condizioni di vita in parte basate sullo sfruttamento coloniale, si era indebolito e aveva subito l’influenza negativa del riformismo sindacale.

I dialoghi intrapresi da Marx con i rivoluzionari russi erano sia intellettuali che politici. Nella prima metà degli anni Settanta dell’Ottocento acquisì familiarità con la principale letteratura critica sulla società russa e dedicò particolare attenzione all’opera del filosofo socialista Nikolai Chernyshevsky (1828-1889). Riteneva che un dato fenomeno sociale che aveva raggiunto un alto grado di sviluppo nelle nazioni più avanzate potesse diffondersi molto rapidamente tra gli altri popoli e salire da un livello inferiore a uno superiore, passando nei momenti intermedi. Ciò diede a Marx molti spunti di riflessione nel riconsiderare la sua concezione materialistica della storia. Da tempo era consapevole che lo schema di progressione lineare attraverso i modi di produzione asiatico, antico, feudale e borghese moderno, che aveva tracciato nella prefazione a Contributo alla critica dell’economia politica (1859), era del tutto inadeguato per la comprensione del movimento della storia, e che era anzi consigliabile tenersi alla larga da qualsiasi filosofia della storia. Non poteva più concepire la successione dei modi di produzione nel corso della storia come una sequenza fissa di tappe predefinite.

Marx ha anche colto l’occasione per discutere con militanti di varie tendenze rivoluzionarie in Russia. Considerava molto il carattere concreto dell’attività politica del populismo russo – che all’epoca era un movimento anticapitalista di sinistra – soprattutto perché non ricorreva a insensate manifestazioni ultrarivoluzionarie o a generalizzazioni controproducenti. Marx valutava l’importanza delle organizzazioni socialiste esistenti in Russia per il loro carattere pragmatico, non per dichiarazione di fedeltà alle proprie teorie. Infatti, osservò che spesso erano quelli che si dicevano «marxisti» i più dottrinari. La sua esposizione alle teorie e all’attività politica dei populisti russi – come con i comunardi di Parigi un decennio prima – lo ha aiutato a essere più flessibile nell’analizzare l’irruzione degli eventi rivoluzionari e le forze soggettive che li hanno modellati. Lo ha avvicinato a un vero internazionalismo su scala globale.

Il tema centrale dei dialoghi e degli scambi che Marx ebbe con molte figure della sinistra russa era la questione molto complessa dello sviluppo del capitalismo, che aveva implicazioni politiche e teoriche cruciali. La difficoltà di questa discussione è evidenziata anche dalla scelta finale di Marx di non inviare alla rivista Otechestvennye Zapiski una lettera ficcante in cui aveva criticato alcune interpretazioni errate del Capitale, o di rispondere alla «domanda vitale» di Vera Zasulich sul futuro del comune rurale (l’obshchina) con una semplice missiva breve e cauta, e non con un testo più lungo che aveva appassionatamente scritto e riscritto attraverso tre bozze preparatorie.


La corrispondenza di Marx con la socialista russa Vera Zasulich è oggetto di molto interesse oggi. In quell’occasione Marx ha suggerito che la comune rurale russa avrebbe potuto appropriarsi degli ultimi progressi della società capitalista – la tecnologia, in particolare – senza dover subire gli sconvolgimenti sociali che erano così distruttivi per i contadini dell’Europa occidentale. Puoi spiegare un po’ più in dettaglio il pensiero che ha informato queste conclusioni di Marx?

Per una fortuita coincidenza, la lettera di Zasulich giunse a Marx proprio mentre il suo interesse per le forme arcaiche di comunità, già approfondito nel 1879 attraverso lo studio dell’opera del sociologo Maksim Kovalevsky, lo stava portando a prestare maggiore attenzione alle più recenti scoperte degli antropologi del suo tempo. Teoria e pratica lo avevano portato allo stesso punto. Attingendo alle idee suggerite dall’antropologo Morgan, scrisse che il capitalismo poteva essere sostituito da una forma superiore di produzione collettiva arcaica.

Questa ambigua affermazione richiede almeno due precisazioni. Innanzitutto, grazie a ciò che aveva appreso da Chernyshevsky, Marx sosteneva che la Russia non poteva ripetere servilmente tutte le fasi storiche dell’Inghilterra e di altri paesi dell’Europa occidentale. In linea di principio, la trasformazione socialista dell’obshchina sarebbe potuta esserci senza un passaggio attraverso il capitalismo. Ma questo non significa che Marx avesse cambiato il suo giudizio critico sulla comune rurale in Russia, o che credesse che i paesi in cui il capitalismo era ancora sottosviluppato fossero più vicini alla rivoluzione di altri con uno sviluppo produttivo più avanzato. Non si era improvvisamente convinto che le comuni rurali arcaiche fossero un luogo di emancipazione per l’individuo più avanzato delle relazioni sociali esistenti sotto il capitalismo.

In secondo luogo, la sua analisi della possibile trasformazione progressiva dell’obshchina non doveva essere elevata a un modello più generale. Si trattava di un’analisi specifica di una particolare produzione collettiva in un preciso momento storico. In altre parole, Marx dimostrò una la flessibilità teorica e una mancanza di schematismo che molti marxisti dopo di lui non sono riusciti a dimostrare. Alla fine della sua vita, Marx rivelò un’apertura teorica sempre maggiore, che gli consentì di considerare altre possibili strade al socialismo che non aveva mai preso sul serio prima o che prima aveva considerato irraggiungibili.

Il dubbio di Marx fu sostituito dalla convinzione che il capitalismo fosse una tappa inevitabile per lo sviluppo economico in ogni paese e condizione storica. Il nuovo interesse che riemerge oggi per le considerazioni che Marx non ha mai inviato a Zasulich, e per altre idee simili espresse più chiaramente nei suoi ultimi anni, risiede in una concezione della società postcapitalista che è agli antipodi dell’equazione del socialismo con le forze produttive – una concezione dai toni nazionalisti e dalla simpatia per il colonialismo, che si affermò all’interno della Seconda Internazionale e dei partiti socialdemocratici. Le idee di Marx differiscono anche profondamente dal presunto «metodo scientifico» dell’analisi sociale preponderante nell’Unione sovietica e nei suoi satelliti.


Anche se le lotte per la salute di Marx sono ben note, è ancora doloroso leggere il capitolo finale di L‘ultimo Marx, dove si racconta la sua condizione in deterioramento. Le biografie intellettuali di Marx sottolineano giustamente che per coglierlo in pieno si debbano collegare la sua vita e le sue attività politiche con il corpo del suo pensiero; ma che dire di questo periodo successivo, quando Marx era in gran parte inattivo a causa di infermità? Come autore della sua biografia intellettuale, come approcci quel periodo?

Uno dei migliori studiosi di Marx di sempre, Maximilien Rubel (1905–1996), autore del libro Karl Marx. Saggio di biografia intellettuale. Prolegomeni a una sociologia etica (1957), sosteneva che, per poter scrivere di Marx, bisogna essere allo stesso tempo un po’ filosofo, un po’ storico, un po’ economista e un po’ sociologo. Aggiungo che, scrivendo la biografia di Marx, si impara molto anche sulla medicina. Marx ha affrontato durante tutta la sua vita matura una serie di problemi di salute. La più lunga fu una brutta infezione della pelle che lo accompagnò durante tutta la stesura del Capitale e si manifestò con ascessi e foruncoli gravi e debilitanti su varie parti del corpo. Fu per questo motivo che, quando Marx terminò la sua opus magnum, scrisse: «Spero che la borghesia ricordi i miei carbonchi fino all’ultimo giorno!».

Gli ultimi due anni della sua vita furono particolarmente duri. Marx soffrì un dolore atroce per la perdita della moglie e della figlia maggiore, e aveva una bronchite cronica che si trasformò spesso in una grave pleurite. Lottò, invano, per trovare il clima che gli offrisse le condizioni migliori per guarire, e viaggiò, tutto solo, in Inghilterra, Francia e perfino in Algeria, dove intraprese un lungo periodo di complicate cure. L’aspetto più interessante di questa parte della biografia di Marx è la sagacia, sempre accompagnata da autoironia, che ha dimostrato nell’affrontare la fragilità del suo corpo. Le lettere che scriveva alle figlie e a Engels, quando sentiva che era vicino alla fine della strada, rendevano più evidente il suo lato più intimo. Rivelano l’importanza di quello che lui chiamava «il mondo microscopico», a cominciare dalla passione vitale che nutriva per i suoi nipoti. Includono le considerazioni di un uomo che ha attraversato un’esistenza lunga e intensa ed è arrivato a valutarne tutti gli aspetti.

I biografi devono raccontare le sofferenze della sfera privata, soprattutto quando sono rilevanti per comprendere meglio le difficoltà sottese alla scrittura di un libro, o le ragioni per cui un manoscritto è rimasto incompiuto. Ma devono anche sapere dove fermarsi, e devono evitare di guardare indiscretamente le faccende esclusivamente private.


Gran parte del pensiero tardo di Marx è contenuto in lettere e quaderni. Dovremmo accordare a questi scritti lo stesso status dei suoi scritti più compiuti? Quando sostieni che la scrittura di Marx è «essenzialmente incompleta», hai in mente qualcosa del genere?

Il Capitale è rimasto incompiuto a causa della miseria opprimente in cui Marx ha vissuto per due decenni e della sua costante malattia legata alle preoccupazioni quotidiane. Inutile dire che il compito che si era posto — comprendere il modo di produzione capitalistico nella sua media ideale e descriverne le tendenze generali di sviluppo — era straordinariamente difficile da realizzare. Ma non fu l’unico progetto rimasto incompleto. L’autocritica spietata di Marx ha aumentato le difficoltà di più di una delle sue imprese, e la grande quantità di tempo che ha dedicato a molti progetti che voleva pubblicare era dovuta all’estremo rigore a cui ha sottoposto tutto il suo pensiero.

Da giovane, Marx era noto tra i suoi amici universitari per la sua meticolosità. Ci sono storie che lo descrivono come qualcuno che si rifiutava di scrivere una frase se non era in grado di dimostrarla in dieci modi diversi. Ecco perché il giovane studioso più prolifico della sinistra hegeliana pubblicò ancora meno di molti altri. La convinzione di Marx che le sue informazioni fossero insufficienti e i suoi giudizi immaturi, gli impedirono di pubblicare scritti che rimasero in forma di bozze o frammenti. Ma è anche per questo che i suoi appunti sono estremamente utili e dovrebbero essere considerati parte integrante della sua opera. Molte delle sue incessanti fatiche ebbero straordinarie conseguenze teoriche per il futuro.

Ciò non toglie che ai suoi testi incompleti si possa attribuire lo stesso peso di quelli pubblicati. Distinguerei cinque tipi di scritti: opere pubblicate, i rispettivi manoscritti preparatori, articoli giornalistici, lettere e quaderni di appunti. Ma anche all’interno di queste categorie vanno fatte delle distinzioni. Alcuni dei testi pubblicati di Marx non dovrebbero essere considerati come la sua ultima parola sui problemi in questione. Il Manifesto del Partito Comunista, ad esempio, è stato considerato da Engels e Marx come un documento storico della loro giovinezza e non come il testo definitivo in cui si affermavano le loro principali concezioni politiche. Oppure bisogna tenere presente che scritti di propaganda politica e scritti scientifici spesso non sono combinabili.

Purtroppo questo tipo di errori è molto frequente nella letteratura secondaria su Marx. Per non parlare dell’assenza della dimensione cronologica in molte ricostruzioni del suo pensiero. I testi degli anni Quaranta dell’Ottocento non possono essere citati indistintamente accanto a quelli degli anni Sessanta e Settanta dell’Ottocento, poiché non hanno lo stesso peso delle conoscenze scientifiche e dell’esperienza politica. Alcuni manoscritti furono scritti da Marx solo per sé stesso, mentre altri erano veri e propri materiali preparatori per libri da pubblicare. Alcuni sono stati rivisti e spesso aggiornati da Marx, mentre altri sono stati da lui abbandonati senza possibilità di aggiornarli (in questa categoria c’è il volume III del Capitale). Alcuni articoli giornalistici contengono considerazioni che possono essere considerate un completamento delle opere di Marx. Altri, invece, sono stati scritti in fretta per raccogliere fondi per pagare l’affitto. Alcune lettere includono le opinioni autentiche di Marx sulle questioni discusse. Altri contengono solo una versione ammorbidita, perché erano rivolti a persone al di fuori della cerchia di Marx, con le quali a volte era necessario esprimersi diplomaticamente.

Per tutte queste ragioni è evidente che una buona conoscenza della vita di Marx è indispensabile per una corretta comprensione delle sue idee. Vi sono infine gli oltre duecento quaderni contenenti riassunti (e talvolta commentari) di tutti i più importanti libri letti da Marx nel lungo arco temporale che va dal 1838 al 1882. Sono indispensabili per comprendere la genesi della sua teoria e della quegli elementi che non ha saputo sviluppare come avrebbe voluto.

Le idee concepite da Marx durante gli ultimi anni della sua vita sono state raccolte principalmente all’interno di questi quaderni. Sono certamente molto difficili da leggere, ma ci danno accesso a un tesoro molto prezioso: non solo le ricerche compiute da Marx prima della sua morte, ma anche le domande che si poneva. Alcuni dei dubbi che nutriva, oggi possono esserci più utili di alcune delle sue certezze.

Categories
Reviews

गोपाल प्रधान, पहली बार समकालीन सृजन का समवेत स्वर

पूंजी कार्ल मार्क्स द्वारा लिखा गया युगांतकारी ग्रंथ है। इस ग्रंथ को शुरुआत में आलोचनाओं का सामना करना पडा। प्रतिभा से ईर्ष्या कोई नयी बात नहीं। बहरहाल मार्क्स द्वारा रचित इस ग्रंथ में वह बात थी जिससे शीघ्र ही इस ग्रंथ को लोकप्रियता मिलनी शुरु हो गयी। बैक्स ने तो न केवल यह माना कि ‘पूंजी’ इस ‘सदी की सबसे महत्व की किताबों में से एक है’, बल्कि मार्क्स की शैली की भी प्रशंसा की और उसकी तुलना इसके ‘आकर्षण और उमंग’, इसके ‘हास्य’ और इसकी ‘सर्वाधिक अमूर्त सिद्धांतों की अत्यंत बोधगम्य प्रस्तुति’ के लिए शापेनहावर से की। मार्चेलो मुस्तो की किताब ‘मार्क्स के आखिरी दिन’ का प्रवाहपूर्ण अनुवाद किया है प्रख्यात मार्क्सवादी आलोचक गोपाल प्रधान ने। इस किताब का एक महत्त्वपूर्ण अध्याय हम पहली बार के पाठकों के लिए प्रस्तुत कर रहे हैं। तो आइए आज पहली बार पर पढते हैं गोपाल प्रधान का आलेख ‘पूंजी का यूरोप में प्रसार’।

 

गोपाल प्रधान

 

 

बुजुर्ग की मकबूलियत

 

‘पूंजी’ का यूरोप में प्रसार

 

1881 में मार्क्स अंतर्राष्ट्रीय मजदूर आंदोलन के लिए अब भी वैसे सैद्धांतिक संदर्भ नहीं बने थे जिस तरह का संदर्भ वे बीसवीं सदी में बनने वाले थे। 1848 की क्रांतियों की पराजय के बाद बहुत कम राजनीतिक नेता या बुद्धिजीवी उनसे जुड़े रह गए थे। उसके अगले दशक में भी हालात में कोई खास सुधार नहीं आया था।

 

 

कार्ल मार्क्स

 

इंटरनेशनल के विकास और पेरिस कम्यून की यूरोपव्यापी अनुगूंज ने तस्वीर बदल दी थी और उनका नाम फैल गया तथा उनके लेखन का ठीक ठाक प्रसार होने लगा। ‘कैपिटल’ का प्रसार जर्मनी में शुरू हुआ (वहां 1873 में एक नया संस्करण छपा था), रूस (जहां 1872 में इसका अनुवाद छपा) और फ़्रांस (जहां 1872 से 1875 के बीच टुकड़ों में इसका प्रकाशन हुआ) में भी इसकी बिक्री होने लगी। बहरहाल इन जगहों पर भी मार्क्स के विचारों को समकालिक अन्य समाजवादियों के विचारों के साथ अल्पमत में रहते हुए होड़ करनी पड़ती थी।

जर्मनी में मार्क्स से जुड़ी सोशल डेमोक्रेटिक वर्कर’स पार्टी (SDAP) और फ़र्दिनान्द लासाल द्वारा स्थापित जनरल एसोसिएशन आफ़ जर्मन वर्कर्स (ADAV) ने गोथा विलय कांग्रेस के जरिए 1875 में एक ऐसा कार्यक्रम अपनाया जिस पर लासाल के अधिक मजबूत निशान थे। फ़्रांस और बेल्जियम में मजदूर वर्ग के भीतर पियरे-जोसेफ प्रूधों के विचार अधिक प्रभावी थे और मार्क्स के विचारों से प्रेरित समूह संख्या-बल या राजनीतिक पहलकदमी के लिहाजन अगस्त ब्लांकी से प्रभावित समूहों के मुकाबले कुछ खास अधिक न थे। रूस में एक खास जटिलता यह थी कि पूंजीवादी उत्पादन पद्धति की मार्क्सी आलोचना को पिछड़े समाजार्थिक और राजनीतिक माहौल में पढ़ा और व्याख्यायित किया जा रहा था जो पूंजीवादी विकास के पश्चिम यूरोपीय माडल से खासा अलग था। दूसरी ओर ब्रिटेन में मार्क्स लगभग अज्ञात बने हुए थे[1] तथा इटली, स्पेन और स्विट्ज़रलैंड में उनकी रचनाओं के पाठक मुश्किल से मिलते थे क्योंकि वहां 1870 दशक में मिखाइल बाकुनिन का असर गहरा था। अटलांटिक सागर के दूसरे किनारे अमेरिका में बहुत कम लोगों ने उनके बारे में सुना भी था।

इसका एक और कारण यह था कि ‘कैपिटल’ समेत उनका अधिकांश लेखन अपूर्ण था। 1881 में जब उनसे कार्ल काउत्सकी ने पूछा कि आपकी सम्पूर्ण रचनाओं को छापने का समय आ गया है या नहीं तो उन्होंने व्यंग्य से जवाब दिया कि ‘पहले तो उन्हें लिखा जाना होगा’।

हालांकि मार्क्स अपने विचारों के विश्वव्यापी प्रसार को देखने के लिए तो जिंदा नहीं रहे लेकिन जीवन के आखिरी सालों के दौरान यूरोप के अनेक हिस्सों में उनके सिद्धांतों, खासकर उनके महान ग्रंथ में रुचि अधिकाधिक बढ़ती गई। इसके चलते परस्पर विरोधी प्रतिक्रियाओं का जन्म हुआ। 1881 के उत्तरार्ध में कभी एंगेल्स ने एडुआर्ड बर्नस्टाइन (1850-1932) को लिखा कि ‘मार्क्स से ईर्ष्या’ ने भी सिर उठा लिया है। उदाहरण के लिए सोशलिस्ट वर्कर्स’ पार्टी फ़ेडरेशन आफ़ फ़्रांस (FPTSF) के भीतर ही दो धाराओं का टकराव चल रहा था। इस टकराव में एक ओर पूर्व अराजकतावादी पाल ब्रूस (1844-1912) के नेतृत्व में ‘सम्भववादी’ थे तो दूसरी ओर जूल्स गुदे (1845-1922) के नेतृत्व में मार्क्स के विचारों का एक समर्थक समूह था। विभाजन अनिवार्य था जिसके चलते दो नई पार्टियां अस्तित्व में आईं। एक, सुधारवादी सोशलिस्ट वर्कर्स’ फ़ेडरेशन आफ़ फ़्रांस (FTSF) और दूसरी, फ़्रेंच वर्कर्स पार्टी (POF) जो फ़्रांस की पहली ‘मार्क्सवादी’ पार्टी थी। लेकिन इस विभाजन से पहले अंदर ही दोनों समूहों के बीच तीखी वैचारिक लड़ाई होती रही थी। कुछ समय बाद मार्क्स को भी इसमें खींच लिया गया और जून 1880 में गुदे और पाल लाफ़ार्ग के साथ मिल कर उन्होंने फ़्रांस के वाम राजनीतिक मंच, फ़्रेंच वर्कर्स पार्टी का चुनावी कार्यक्रम भी लिखा।

ऐसे माहौल में ब्रूस और कम्यून के योद्धा तथा समाजवादी लेखक बेनोइत मालों (1841-1893) ने मार्क्स के सिद्धांतों को बदनाम करने के लिए हरेक साधन का सहारा लिया। उनका कड़ा जवाब देते हुए एंगेल्स ने खासकर मालों पर आरोप लगाया जो उनके मुताबिक ‘मार्क्स की खोजों का जनक साबित करने के लिए तमाम (लासाल, शाफ़्ले और असल में द पाएपे!) अन्य पूर्वजों को खोजने या थोपने का परिश्रम कर रहे हैं’ । इसके बाद उन्होंने द प्रोलेतारियन नामक साप्ताहिक के संपादकों की खबर ली जिन्होंने गुदे और लाफ़ार्ग पर मार्क्स का ‘भोंपू’ बजाने और ‘बिस्मार्क के हाथ फ़्रांसिसी मजदूरों को बेचने की चाहत’ का आरोप लगाया था। मालों और ब्रूस की शत्रुता को एंगेल्स ने अंध राष्ट्रवाद का लक्षण माना।

 

‘अधिकांश फ़्रांसिसी समाजवादियों के लिए यह अभिशाप है कि जिस देश ने दुनिया भर को फ़्रांसिसी विचारों का वरदान दिया उसे—-और ज्ञानोदय के केंद्र पेरिस को अब अचानक अपने समाजवादी विचार एक जर्मन व्यक्ति, मार्क्स से तैयारशुदा शक्ल में आयातित करने होंगे। लेकिन इस तथ्य से इनकार नहीं किया जा सकता और इससे भी आगे मार्क्स की प्रतिभा, उनके जबर्दस्त वैज्ञानिक परिश्रम और उनके अविश्वसनीय पांडित्य ने उन्हें हम सबसे इतना आगे पहुंचा दिया है कि जो कोई भी उनकी खोजों की आलोचना करने की कोशिश करेगा उसकी उंगली ही सबसे पहले झुलस जाएगी। इस काम को थोड़ा और विकसित युग के लिए छोड़ देना होगा।’

 

एंगेल्स समझ नहीं सके कि ‘कोई प्रतिभा से कैसे ईर्ष्या’ कर सकता है इसलिए आगे कहा: ‘लेकिन छोटे दिमाग वाले छिद्रान्वेषी, जिनका अन्यथा कोई माने मतलब नहीं फिर भी खुद को बेहद महत्वपूर्ण लगाते हैं, उन्हें खासकर इस बात पर गुस्सा आता है कि अपनी सैद्धांतिक और व्यावहारिक उपलब्धियों के चलते मार्क्स को विभिन्न देशों के समस्त मजदूर आंदोलन के सर्वोत्तम लोगों का सच्चा भरोसा हासिल है। संकट की किसी भी स्थिति में वे उनसे ही सलाह मांगते हैं और आम तौर पर उनकी सलाह सर्वोत्तम साबित होती है। उनको यह भरोसा छोटे छोटे देशों की तो जाने दीजिए, जर्मनी में, फ़्रांस में और रूस तक में हासिल है। इसलिए मार्क्स उन पर अपनी राय, मर्जी का तो सवाल ही नहीं, थोपते नहीं हैं, बजाय इसके ये लोग ही उनके पास स्वेच्छा से आते हैं। और ठीक इसी अर्थ में उनका प्रभाव पड़ता है, आंदोलन के लिए इस प्रभाव का महत्व सबसे अधिक होता है।’

ब्रूस और उनके समर्थक जैसा समझते थे उसके विपरीत मार्क्स के मन में उनके प्रति कोई खास दुराव नहीं था। एंगेल्स ने स्पष्ट किया कि ‘फ़्रांसीसियों के प्रति मार्क्स का वही रुख (था) जो अन्य देशों के आंदोलनों के प्रति’ था जिनके साथ उनका ‘निरंतर सम्पर्क था—उस हद तक जिस हद तक उसका कोई मूल्य महत्व होता और जिस हद तक अवसर उपलब्ध होता’ था। निष्कर्ष के रूप में एंगेल्स ने जोर दिया कि ‘लोगों की इच्छा के विपरीत उन्हें प्रभावित करने की चेष्टा से हमें नुकसान (ही) होगा (और) इंटरनेशनल के दिनों से कायम पुराना भरोसा टूटेगा’।

 

गुदे और लाफ़ार्ग से स्वतंत्र भी अनेक फ़्रांसिसी लड़ाकू मार्क्स के सम्पर्क में थे। 1881 के शुरू में उन्होंने अपने दामाद चार्ल्स लांग्वे (1839-1903) को सूचित किया कि उनसे एक समाजवादी योद्धा और प्रकाशक एडुआर्ड फ़ोर्तिन (1854-1947) ने सम्पर्क किया है।

 

‘(उन्होंने) मुझे ढेर सारे पत्र ‘मेरे प्यारे स्वामी’ संबोधन के साथ लिखे हैं। उनकी मांग बेहद ‘साधारण’ है। उनका प्रस्ताव है कि ‘पूंजी’ को पढ़ते हुए वे उसका मासिक सार तैयार करेंगे और जिसे अत्यंत उदारता के साथ उन्होंने मुझे हरेक महीने भेजने का वादा किया है। वे यह भी चाहते हैं कि मैं मासिक दर से उन्हें सुधार दूं ताकि अगर किसी विंदु को उन्होंने गलत समझा हो तो वह स्पष्ट हो जाए। इस चुप्पा तरीके से जब वे आखिरी मासिक किस्त भेज दें और मैं सुधार कर वापस भेज दूं तो उनके पास प्रकाशन योग्य ऐसी पांडुलिपि होगी जिससे, उनके मुताबिक, फ़्रांस प्रकाशवर्षा से नहा उठेगा।’

 

चूंकि वे कुछ और महत्वपूर्ण मामलों में व्यस्त थे इसलिए मार्क्स ने फ़ोर्तिन को सूचित किया कि उनके अनुरोध को स्वीकार करना फिलहाल असम्भव है। लेकिन इस सम्पर्क के चलते एक अन्य बेहतर काम हो गया जब बाद में फ़ोर्तिन ने ‘लुई बोनापार्त की अठारहवीं ब्रूमेर’ का फ़्रांसिसी अनुवाद किया और इसे 1891 में छपवाया।

 

1881 में ‘पूंजी’ का एक लोकप्रिय सारांश डच भाषा में प्रकाशित हुआ। 1873 में जोहान मोस्ट (1846-1906) और 1879 में कार्लो काफ़िरो (1846-1892) वाले सारांशों के छपने के बाद यह तीसरा इस किस्म का प्रकाशन था। इसे लिखने वाले फ़र्दिनांद न्यूवेनहुइस ने परिशिष्ट जोड़ा ‘लेखक इस कृति को अत्यंत विनीत श्रद्धा के प्रतीक के रूप में कार्ल मार्क्स को समर्पित करता है जो गहन चिंतक और मजदूरों के अधिकारों के प्रबल योद्धा हैं’। उन्होंने प्रशंसा के भाव से मार्क्स के काम को मान्यता दी जिसका प्रसार अनेक यूरोपीय देशों में शुरू हो चुका था।

 

फ़रवरी 1881 में आगामी दूसरे संस्करण को ध्यान में रखते हुए मार्क्स ने न्यूवेनहुइस से कहा कि उनकी निगाह में काम बेहतरीन हुआ है और अब वे अपने कुछ सुझाव देना चाहते हैं ‘जिन भी संशोधनों को मैं जरूरी समझ रहा हूं उनका रिश्ता विवरणों से है, प्रमुख चीज, काम की भावना इसमें आ गई है’। इसी पत्र में उन्होंने अपनी एक ऐसी जीवनी का जिक्र किया जो एक उदारपंथी डच पत्रकार आर्नोल्डस केर्दिक (1846-1905) ने ‘मानेन वान बेटीकेनिस’ (हमारे समय के महत्वपूर्ण लोग) नामक एक पुस्तक श्रृंखला के तहत 1879 में छपाई थी। इसके प्रकाशक निकोलस बालसेम (1835-1884) ने उनके जीवन के बारे में सामग्री प्राप्त करने के लिए मार्क्स से सम्पर्क किया था और कहा था कि उनके विचारों से सहमत न होने के बावजूद उनके महत्व को समझता है। मार्क्स ‘ऐसे अनुरोधों को आदतन खारिज कर देते थे’ और बाद में छपे हुए पाठ को पढ़ कर गुस्सा हुए कि उनको ‘जान बूझ कर गलत उद्धृत किया गया’ है। उन्होंने न्यूवेनहुइस को लिखा:

 

‘एक डच पत्रिका ने अपना कालम मेरे (उत्तर के) लिए खोलने का प्रस्ताव किया लेकिन सिद्धांतत: मैं इस तरह के खोद विनोद का जवाब नहीं देता। लंदन में भी कभी मैंने इस तरह की साहित्यिक बकवास पर कभी तनिक भी ध्यान नहीं दिया। कोई भी दूसरा रास्ता अपनाने का मतलब होता कैलिफ़ोर्निया से ले कर मास्को तक हर जगह सुधार संशोधन करने में अपने जीवन का बेहतरीन हिस्सा गंवा देना। जवानी के दिनों में कभी कभी कुछ डंडे चलाए लेकिन उम्र के साथ समझदारी आई कि कम से कम शक्ति का व्यर्थ अपव्यय नहीं करना चाहिए।’

 

कुछ साल पहले मार्क्स ने यह उपरोक्त नतीजा निकाला था। 5 जनवरी 1879 को शिकागो ट्रिब्यून में छपे एक साक्षात्कार में उन्होंने चुटकी ली थी ‘मेरे बारे में जो कुछ कहा और लिखा गया है उन सबका खंडन करना हो तो मुझे बीसियों सचिवों की जरूरत होगी’ । उनके इस कड़े रुख से एंगेल्स भी पूरी तरह सहमत थे। जब मार्क्स ने न्यूवेनहुइस को यह लिखा उसके कुछ ही पहले काउत्सकी को लिखे एक पत्र में एंगेल्स ने मार्क्स के लेखन के सिलसिले में जर्मन अर्थशास्त्री अल्बर्ट शाफ़्ले (1831-1903) और अन्य ‘बैठे ठाले’ समाजवादियों द्वारा प्रदर्शित अनगिनत भूलों और गलतियों का जिक्र किया:

 

‘उदाहरण के लिए अकेले शाफ़्ले ने अपनी मोटी मोटी किताबों में जो भयंकर बकवाद एकत्र कर रखा है उसका खंडन मेरी नजर में समय की बरबादी है। इन सज्जन ने उद्धरण चिन्हों के भीतर पूंजी को ही जितने गलत तरीके से उद्धृत किया है उसे ही सही करने की कोशिश में एक ठीक ठाक किताब तैयार हो जाएगी।’

 

अंत में दबंग तरीके से लिखा कि ‘अपने सवालों का जवाब मांगने से पहले उन्हें पढ़ना और नकल करना सीखना होगा।’

 

दुर्व्याख्या और गलत उद्धरण के अतिरिक्त और उनके साथ ही राजनीतिक बहिष्कार की कोशिश के तहत मार्क्स के लेखन को वास्तविक विध्वंस का भी सामना करना पड़ा। फ़रवरी में निकोलाई डेनिएल्सन का ‘हमारे सुधारोत्तर सामाजिक अर्थतंत्र का खाका’ शीर्षक ‘सच्चे अर्थों में मौलिक’ लेख पढ़कर मार्क्स ने उन्हें पत्र लिखा । इसमें उन्होंने बताया : ‘अगर आप चालू चिंतन के जंजाल को तोड़ देते हैं तो सबसे पहले तय है कि आपका “बहिष्कार” किया जाएगा। असल में ढर्रे पर चलने वालों का यही एकमात्र सुरक्षा उपकरण है जिसका इस्तेमाल किंकर्तव्यविमूढ़ होने पर वे करना जानते हैं। सालों साल जर्मनी में मेरा “बहिष्कार” हुआ और इंग्लैंड में अब भी हो रहा है। समय समय पर मेरे विरुद्ध इतना बेतुका और बेवकूफी भरा हमला बिना किसी रूपभेद के होता है कि उस पर सार्वजनिक तौर पर ध्यान देते भी लज्जा आती है।’

 

बहरहाल जर्मनी में उनके इस विराट ग्रंथ की धीरे धीरे बिक्री हो रही थी। अक्टूबर 1881 में दूसरे संस्करण की प्रतियों के खत्म होने पर प्रकाशक ओट्टो माइजनेर (1819-1902) ने मार्क्स से कहा कि तीसरे संस्करण की तैयारी के लिए जरूरी संशोधन और काट छांट कर दें। दो महीने बाद मार्क्स ने अपने मित्र फ़्रेडरिक जोर्गे (1828-1906) से स्वीकार किया कि ‘यही सबसे सही मौका है’, कुछ ही समय पहले पुत्री जेनी को लिखा था कि वे ‘जितना ही जल्दी फिर से (खुद को) सक्षम महसूस करेंगे, (अपना) सारा समय दूसरे खंड को समाप्त करने में लगाना चाहते हैं’ । डेनिएल्सन से भी यही कहा- ‘जितना जल्दी सम्भव हो—मैं खंड दो खत्म कर देना चाहता हूं’ । साथ ही जोड़ा: अपने संपादक से तय कर लूंगा कि तीसरे संस्करण में अल्पतम सम्भव बदलाव और जोड़ घटाव करूंगा लेकिन वह तीन हजार प्रतियों के प्रकाशन की अपनी इच्छा की बजाए एक हजार प्रतियां ही छापे । जब ये—बिक जाएंगी तो फिर इस समय वांछित बदलाव थोड़ा भिन्न परिस्थितियों में कर लूंगा।’

 

मार्क्स जिस देश में 1849 से रह रहे थे वहां उनके विचारों का प्रसार अन्य जगहों की अपेक्षा थोड़ी धीमी रफ़्तार से सही लेकिन शुरू हो चुका था। 1881 में हिंडमैन ने ‘इंग्लैंड फ़ार आल’ शीर्षक किताब छापी जिसमें डेमोक्रेटिक फ़ेडरेशन बनाने के पीछे के निर्देशक सिद्धांतों का प्रतिपादन हुआ था। इसके आठ अध्यायों में से दो का शीर्षक ‘श्रम’ और ‘पूंजी’ था। इनमें मार्क्स के ग्रंथ का अनुवाद या व्याख्या थी। असल में हिंडमैन 1880 के उत्तरार्ध से ही मेटलैंड पार्क रोड नियमित रूप से आने लगे थे[2] और मार्क्स के सिद्धांतों का सार तैयार कर रहे थे। अपनी किताब में उन्होंने मार्क्स के नाम या उनके ग्रंथ तक का कोई उल्लेख नहीं किया। उन्होंने केवल लिखा कि ‘दूसरे और तीसरे अध्यायों में मौजूद विचार और अधिकांश सामग्री के लिए मैं एक महान चिंतक और मौलिक लेखक की रचना का आभारी हूं जो यकीनन जल्दी ही हमारे अधिकांश देशवासियों को भी उपलब्ध हो जाएगी’।

 

मार्क्स को हिंडमैन के पैम्फलेट की जानकारी उसके छपने के बाद ही हो सकी। देखकर वे दुखी और चकित हुए क्योंकि सब कुछ के अतिरिक्त ‘पूंजी’ के हिस्सों को ‘शेष पाठ से उद्धरण चिन्हों के जरिए अलगाया नहीं गया है, इनमें से ज्यादातर सटीक नहीं हैं और इनसे भ्रम भी पैदा होता है’।[3] इसीलिए जुलाई के शुरू में उनको पत्र लिखा: ‘स्वीकार करने दीजिए कि मुझे अचम्भा हुआ जब पता चला कि लंदन में रहते हुए आपने ‘इंग्लैंड फ़ार आल’ अर्थात फ़ेडरेशन के बुनियादी कार्यक्रम पर अपने लेखन के दूसरे और तीसरे अध्याय के बतौर उन्नीसवीं सदी के खारिज लेख को संशोधित कर के छापने की अपनी परिपक्व और कार्यान्वित योजना को मुझसे छिपा कर रखा।’

 

इस मामले को मार्क्स ने फिर दिसम्बर में जोर्गे को लिखी चिट्ठी में उठाया : ‘जहां तक मेरी बात है उस बेवकूफ ने बहाने भरी तमाम बातें लिखीं मसलन कि ‘अंग्रेजों को विदेशियों की सीख पसंद नहीं आती’, कि ‘मेरे नाम से नफ़रत करते हैं आदि’। इस सबके बावजूद चूंकि उसकी पतली सी किताब में ‘पूंजी’ से चोरी की गई है इसलिए बेहतरीन प्रचार है, हालांकि वह आदमी निहायत ‘कमजोर’ पात्र है और उस धीरज से तो बहुत दूर है, जो कुछ भी सीखने या किसी मामले का गहराई से अध्ययन करने की पहली शर्त होती है’ ।

 

आपसी संबंध टूट जाने के बाद मार्क्स ने हिंडमैन को उन ‘भद्र मध्यवर्गीय लेखकों में’ शामिल माना ‘(जो) किसी भी संयोगवशात उठी अनुकूल लहर के साथ आए किसी भी नए विचार से तत्काल धन या नाम या राजनीतिक पूंजी बनाने की खुजली से ग्रस्त रहते हैं।’[4] मार्क्स के शब्दों की रुखाई का कारण निश्चय ही नाम के साथ आभार प्रदर्शन के अभाव की निराशा न थी। क्योंकि उनका मानना था ‘कि ‘पूंजी’ और इसके लेखक का नाम देना भारी भूल होती। पार्टी कार्यक्रमों को किसी भी लेखक या किताब पर प्रत्यक्ष निर्भरता से मुक्त रखा जाना चाहिए। इसके साथ लेकिन यह भी कहने की अनुमति दीजिए कि इनमें, जिस तरह आपने ‘पूंजी’ से ले लिया है उस तरह, नए वैज्ञानिक विकासों को पेश करना अनुचित होता है। वे बातें कार्यक्रम पर आपकी टिप्पणी के मेल में एकदम नहीं हैं क्योंकि उसके घोषित लक्ष्य के साथ उनका कोई संबंध नहीं है।[5] उनका प्रवेश किसी ऐसे कार्यक्रम की व्याख्या के लिए पूरी तरह उपयुक्त होता जिसे मजदूर वर्ग की स्वतंत्र और अलग पार्टी की स्थापना के लिए तैयार किया गया होता।’

 

हिंडमैन की अशिष्टता के साथ ही मार्क्स के क्रोध का मुख्य कारण उनका यह सरोकार था कि ‘पूंजी’ का उपयोग ऐसी किसी परियोजना के लिए नहीं होना चाहिए जो स्पष्ट रूप से उसमें मौजूद विचारों से कतई मेल नहीं खाती। दोनों व्यक्तियों के बीच का अंतर सचमुच गहरा था। हिंडमैन तो इस विचार को कतई नहीं मानते थे कि सत्ता पर क्रांतिकारी कार्यवाही के जरिए कब्जा करना चाहिए; वे ब्रिटिश सुधारवाद के चरित्र के मुताबिक मानते थे कि बदलाव केवल शांतिपूर्ण साधनों से और क्रमश: हासिल करना चाहिए। फ़रवरी 1880 में उन्होंने मार्क्स से कहा था ‘प्रत्येक अंग्रेज के सामने लक्ष्य होना चाहिए कि वह बिना कठिनाई या खतरनाक टकराव के सामाजिक और राजनीतिक गोलबंदी करने में लगे’।

 

इसके उलट मार्क्स पहले से सोच समझ कर बनाई यांत्रिक योजना का विरोध करते थे। उन्होंने 1880 के उत्तरार्ध में हिंडमैन को जवाब दिया कि उनकी ‘पार्टी इंग्लैंड की क्रांति को अनिवार्य नहीं मानती लेकिन ऐतिहासिक उदाहरणों के मुताबिक सम्भव समझती है।’ सर्वहारा वर्ग के विस्तार ने सामाजिक सवाल के ‘विस्फोट’ को ‘अपरिहार्य’ बना दिया है।

 

‘अगर (यह विस्फोट) क्रांति में बदल जाता है तो यह न केवल शासक वर्गों की बल्कि मजदूर वर्ग की भी गलती होगी। शासक वर्गों से प्रत्येक शांतिपूर्ण रियायत उन पर “बाहरी दबाव” के चलते हासिल की गई है। उनकी कार्यवाही इस दबाव के अनुरूप चलती रही है। अगर मजदूर वर्ग अधिकाधिक कमजोर होता गया है तो केवल इसलिए कि इंग्लैंड का मजदूर वर्ग नहीं जानता कि कानूनी रूप से उन्हें प्राप्त शक्तियों और स्वतंत्रताओं का वह किस तरह इस्तेमाल करे’।

 

इस निर्णय के उपरांत उन्होंने जर्मनी की घटनाओं से तुलना की जहां ‘मजदूर वर्ग अपने आंदोलन की शुरुआत से ही इस बात को पूरी तरह जानता था कि बिना क्रांति के आप सैनिक तानाशाही से छुटकारा नहीं पा सकते। साथ ही उन्होंने यह भी समझा कि इस तरह की क्रांति सफल होने पर भी पहले से अगर संगठन न हो, उसने जानकारी न हासिल कर ली हो, प्रचार न चलाया हो तो आखिरकार उनके विरुद्ध हो जाएगी।—इसीलिए उन्होंने कड़ाई से कानूनी सीमाओं के भीतर ही अपना आंदोलन चलाया। कानून के परे सब कुछ सरकार के पक्ष में था जिसने मजदूरों को ही कानून के बाहर घोषित कर दिया। उनके अपराध उनके काम नहीं थे बल्कि वे विचार थे जिन्हें उनके शासक पसंद नहीं करते थे’।

 

इन बातों से सिद्ध है कि मार्क्स की निगाह में क्रांति महज व्यवस्था का तीव्र उन्मूलन नहीं था बल्कि वह एक लम्बी और जटिल प्रक्रिया थी।[6]

 

हालांकि मार्क्स के विचारों के चलते तीखी बहसें उठीं और वाद विवाद भी हुए लेकिन इंग्लैंड में भी उनका असर पड़ना शुरू हो गया। इसीलिए 1881 के अंत में मार्क्स ने जोर्गे को लिखे पत्र में बताया कि ‘देर से ही सही अंग्रेजों ने भी ‘पूंजी’ पर थोड़ा ज्यादा ही ध्यान देना शुरू कर दिया है’। अक्टूबर में ‘कनटेम्पोरेरी रिव्यू’ ने ‘कार्ल मार्क्स और युवा हेगेलपंथियों का समाजवाद’ शीर्षक एक लेख छापा जिसे मार्क्स ने ‘बेहद अपर्याप्त (और) भूल से भरा’ कहा लेकिन नई रुचि का संकेतक भी माना। कटुता के साथ उन्होंने आगे लिखा कि यह ‘उचित’ था क्योंकि इसके लेखक जान रे (1845-1915) ‘नहीं मानते कि चालीस साल से अपने घातक सिद्धांतों का प्रसार करने में मैं “खराब” इरादों से प्रेरित रहा हूं। मुझे उनकी “महामनस्कता” की दाद देनी चाहिए।’ कुल के बावजूद मार्क्स ने इस तरह के प्रकाशनों के बारे में अपना अभिमत संक्षेप में दर्ज किया ‘अपनी आलोचना के विषय से कम से कम पर्याप्त परिचित होने का औचित्य कलम के ब्रिटिश हम्मालों के लिए बेहद अनजानी चीज प्रतीत होती है।’

 

एक अन्य अंग्रेजी पत्रिका ‘माडर्न थाट’ ने मार्क्स के साथ थोड़ा सम्मानजनक बरताव किया और उनके काम के वैज्ञानिक चरित्र को मानने को तैयार हुई । पत्रकार और वकील अर्नेस्ट बेलफ़ोर्ट बैक्स (1854-1925) ने ‘पूंजी’ को ऐसी किताब कहा जिसमें ‘अर्थतंत्र में एक खास सिद्धांत का नियोजन इस तरह साकार हुआ है कि इसके क्रांतिकारी चरित्र और व्यापक महत्व की तुलना खगोलशास्त्र में कोपर्निकसीय व्यवस्था या आम यांत्रिकी में गुरुत्वाकर्षण के नियम से की जा सकती है।’

 

बैक्स को उम्मीद थी कि इसका अंग्रेजी अनुवाद जल्दी ही आएगा इसलिए उन्होंने न केवल माना कि ‘पूंजी’ इस ‘सदी की सबसे महत्व की किताबों में से एक है’, बल्कि मार्क्स की शैली की भी प्रशंसा की और उसकी तुलना इसके ‘आकर्षण और उमंग’, इसके ‘हास्य’ और इसकी ‘सर्वाधिक अमूर्त सिद्धांतों की अत्यंत बोधगम्य प्रस्तुति’ के लिए शापेनहावर से की।

 

मार्क्स इस ‘पहले ऐसे अंग्रेजी प्रकाशन’ से खुश हुए ‘जिसमें नए विचारों के प्रति असली उत्साह की व्याप्ति है और यह ब्रिटिश अनपढ़पन के विरोध में मजबूती से खड़ा है’। उन्होंने ध्यान दिया कि ‘मेरे आर्थिक सिद्धांतों की व्याख्या में और (‘पूंजी’ के उद्धरणों के) सही अनुवाद में—बहुत गड़बड़ी और भ्रम हैं’ लेकिन लेखक की कोशिशों के लिए उसकी प्रशंसा की और खुश हुए कि ‘इस लेख के प्रकाशन की घोषणा लंदन के वेस्ट एन्ड की दीवारों पर बड़े अक्षरों में प्लेकार्ड लगा कर की गई थी इसलिए बड़ी उत्तेजना पैदा हुई ।’

 

 

मार्क्स के विचारों का व्यापक प्रसार 1870 दशक से ही नजर आने लगा था। नए दशक के आरम्भ में भी यह प्रसार जारी रहा। बहरहाल अब उनका प्रसार अनुयायियों और राजनीतिक कार्यकर्ताओं के छोटे घेरे तक ही सीमित नहीं रहा बल्कि उन्हें व्यापक पाठक समुदाय मिलना शुरू हुआ। मार्क्स में रुचि अब केवल उनके राजनीतिक लेखन, मसलन कम्युनिस्ट पार्टी का घोषणापत्र और इंटरनेशनल के प्रस्तावों तक ही सीमित नहीं रह गई, बल्कि उसका विस्तार उनके प्रमुख सैद्धांतिक योगदान, राजनीतिक अर्थशास्त्र की आलोचना, तक भी हुआ। ‘पूंजी’ में निहित सिद्धांतों की चर्चा और प्रशंसा विभिन्न यूरोपीय देशों में शुरू हो गई और कुछ ही सालों बाद, आगामी दिनों में मशहूर होने वाले उद्धरण की शब्दावली में, एंगेल्स ने अपने मित्र के इस ग्रंथ को बिना किसी संकोच के ‘मजदूर वर्ग की बाइबल’ कहा। कौन जानता है कि पवित्र ग्रंथों के प्रचंड विरोधी मार्क्स ने इस बात का बुरा न माना होता!

जीवन का दंगल

जून 1881 के पहले दो हफ़्तों में जेनी फ़ान वेस्टफालेन की सेहत और बुरी हो गई। उनके ‘वजन और ताकत में लगातार और बढ़ती हुई गिरावट’ चिंताजनक थी तथा दवा का कोई असर भी नहीं हो रहा था। डाक्टर द्वोर्किन ने उन्हें लंदन की जलवायु से दूर जाने को प्रेरित किया। उम्मीद थी कि इससे उनकी सेहत इतनी स्थिर हो जाएगी कि पुत्री जेनी तथा प्यारे नाती-नतिनी से पेरिस में मिलने की पूर्वनिर्धारित यात्रा कर सकें। इसलिए मार्क्स और उनकी पत्नी ने कुछ समय समुद्री खाड़ी में ईस्टबोर्न में बिताने का फैसला किया।

 

उस समय मार्क्स की सेहत भी ठीक नहीं थी और उम्मीद थी कि कुछ समय के समुद्री संसर्ग के चलते वे न केवल, जैसा चाहते थे, पत्नी के साथ समय गुजारने को मिल जाता बल्कि उनकी सेहत के लिए भी लाभप्रद होता। एंगेल्स ने जेनी लांग्वे को महीने के दूसरे पखवारे में सूचित किया कि ‘यह बदलाव मूर के लिए भी समान रूप से लाभप्रद (होगा)’।[7] ‘वे भी थोड़ी स्फूर्ति चाहते हैं, एक और बात है कि अब रात को उनको उतनी बुरी तरह खांसी नहीं आती और बेहतर नींद सोते हैं।’ मार्क्स ने अपने कष्ट के बारे में जोर्गे को बताया। 20 जून को माना कि वे ‘लगातार 6 महीनों से अधिक समय से खांसी, जुकाम, गले की सूजन और गठिया की तकलीफ उठा रहे हैं। इसके चलते वे शायद ही कभी बाहर निकले हों और समाज से लगभग बाहर रहे हैं।’

 

महीने के अंत में मार्क्स और उनकी पत्नी ईस्टबोर्न के लिए निकले और वहां लगभग तीन हफ़्ते रहे। इस यात्रा और डाक्टरों की जरूरी सलाह का खर्च एंगेल्स ने उठाया। जुलाई में उन्होंने इस दोस्त को चिंतामुक्त किया ‘आपको सौ से एक सौ बीस पौंड तक मिल सकते हैं। सवाल सिर्फ़ यह है कि ये सारा धन आप एक बार में ही चाहते हैं या कितना वहां भेजूं और कितना यहां के लिए रखूं।’

 

लौरा और एलीनोर बारी बारी से माता पिता के साथ कुछ समय तक रहे और उनकी सेवा की। लेकिन जेनी फ़ान वेस्टफालेन की सेहत में सुधार नहीं आया। लौरा को उन्होंने लिखा ‘अनुकूल परिस्थितियों के बावजूद मुझे बेहतर नहीं महसूस हो रहा और—कुर्सी से चिपक कर रह गई हूं। तुम तो जानती हो पैदल चलने में मेरा कोई जोड़ नहीं था इसलिए अपनी ऐसी हालत को कुछ ही महीने पहले तक अपने सम्मान के विपरीत माना होता।’

 

लौट कर लंदन आने पर जेनी की हालत डाक्टर को कुछ बेहतर महसूस हुई और उन्होंने पांच महीने या उससे भी अधिक समय बाद पहली बार पेरिस जाकर पुत्री और नाती-नतिनियों से मिलने की उनकी इच्छा मंजूर कर ली। मार्क्स ने पांच पौंड पुत्री जेनी को भेजा ताकि ‘नकद चुका कर वह बिस्तर, रजाई आदि भाड़े पर ला सके’। उन्होंने कहा कि अगर हम दोनों को तुम्हारे घर आ कर रहना है तो इतना तो जरूरी होगा। इसके साथ ही लिखा ‘शेष धन आएंगे तो चुका देंगे’।

 

26 जुलाई को मार्क्स और उनकी पत्नी, हेलेन देमुथ को साथ लेकर फ़्रांस पहुंचे । फ़्रांस पहुंच कर पेरिस के उपनगर अर्जेंत्यूल तक की यात्रा करनी पड़ी जहां जेनी लांग्वे अपने पति के साथ रह रही थी। मार्क्स तत्काल ही पारिवारिक डाक्टर गुस्ताव दाउर्लेन (?) से मिलना चाहते थे जिन्होंने जेनी फ़ान वेस्टफालेन की देखभाल का आश्वासन दिया था। उन्होंने एंगेल्स को लिखा कि मुलाकात के पहले दिन ही ‘छोटे बच्चों ने ठीक ही अपना दावा’ ‘बुजुर्ग निक’ पर ठोंक दिया है। क्रूर निहितार्थ के साथ मार्क्स के लिए यह नाम परिवार में ‘मूर’ के विकल्प के रूप में चल पड़ा था। खासकर अपने जीवन के आखिरी कुछ सालों में वे अक्सर पुत्रियों, एंगेल्स और पाल लाफ़ार्ग को लिखे पत्रों में इस नाम का उपयोग करते और अपने इस यशस्वी समनाम का आनंद और मजा लेते।[8]

 

फ़्रांस में मार्क्स की वापसी हालांकि नितांत निजी कारणों से हुई थी फिर भी उससे थोड़ी सनसनी फैलनी तय थी। लांग्वे का अनुमान था कि जैसे ही उन्हें इसके बारे में पता चलेगा ‘अराजकतावादी लोग (मार्क्स पर)’ आगामी चुनावों में ‘वोट इधर उधर करने की दुरभि मंशा का आरोप मढ़ (देंगे)’ लेकिन फिर उन्हें अपने मित्र क्लीमेंस्यू से पता चला कि मार्क्स को ‘पुलिस से डरने की कोई जरूरत नहीं है’ । वैसे एलीनोर मार्क्स ने जर्मन सोशल डेमोक्रेटिक प्रेस के पेरिस संवाददाता कार्ल हिर्श (1841-1900) को पहले ही अपने माता पिता के आगमन की सूचना दे दी थी इसलिए ही मार्क्स ने मजाक किया कि उनकी यह उपस्थिति ‘एक खुला रहस्य’ बन कर रह गई।

 

एंगेल्स एक पखवारे तक बर्लिंगटन, यार्कशायर रहे थे और उनके मित्र ने जो बताया उससे प्रसन्न तथा निश्चिंत हुए। उन्होंने सामान्य चिंता के साथ जवाब दिया- ‘मेरे पास कुछ चेक पड़े हुए हैं। इसलिए भी अगर आपको कोई जरूरत हो तो बिना किसी संकोच के बताइए कि लगभग कितना चाहिए। आपकी पत्नी को किसी चीज का अभाव न तो होना चाहिए, न होने दीजिएगा। इसलिए अगर उन्हें कोई चीज पसंद आए या आपको पता हो कि इससे उनको खुशी होगी तो उनके लिए जरूर ले लीजिएगा।’ साथ ही उन्होंने मार्क्स को अपनी जिंदगी के उत्तम आनंद की भी सूचना दी ‘यहां जर्मन बीयर के बिना भी मजा लिया जा सकता है क्योंकि घाट पर जो छोटा सा कैफ़े है उसमें मिलने वाली कड़वी एल भी जबर्दस्त है और जर्मन बीयर की तरह ही उसमें भी तरंग आती है।’

 

समुद्र के दूसरे छोर पर मार्क्स का वक्त इतना बेहतरीन नहीं बीत रहा था। उन्होंने मदद के लिए एंगेल्स को धन्यवाद दिया ‘आपके खजाने से इतनी भारी रकम निकालना मेरे लिए बड़ी लज्जा की बात है, लेकिन पिछले दो सालों से घर चलाने के मामले में अराजकता ने बहुत तकलीफ दी है और उसके चलते तमाम तरह का बकाया बढ़ता जा रहा है। यह हालत काफी समय से मेरे लिए उत्पीड़नकारी बनी हुई है’।[9] इसके बाद उन्होंने पत्नी का हालचाल बताया ‘प्रतिदिन हमें चढ़ाव उतार के उसी अनुभव से गुजरना पड़ रहा है जैसा ईस्टबोर्न में हो रहा था। अंतर केवल इतना आया है कि, जैसे कल हुआ, कभी-कभी दर्द के औचक तथा भयानक दौरे पड़ते हैं’। ऐसे मौकों पर डाक्टर दुर्लेन अफीम देने को तैयार रहते। मार्क्स ने अपना भय जाहिर किया ‘सेहत में अस्थायी “सुधारों” से बीमारी की स्वाभाविक गति में कोई रुकावट नहीं आ रही। लेकिन इनसे मेरी पत्नी को धोखा होता है और मेरी फटकार के बावजूद जेनी (लांग्वे) इस विश्वास पर अड़ी हुई है कि अर्जेंत्यूल में हमारे रुकने की अवधि जितना सम्भव हो उतनी लम्बी होनी चाहिए’।

 

उम्मीद और आशंका के बीच इस तरह लगातार दोलायमान रहना खुद उनकी सेहत के लिए एकदम ठीक नहीं था और उनका आराम हराम होता जा रहा था ‘पिछली रात असल में पहला मौका था जब मुझे ठीक से नींद आई। दिमाग इस कदर निर्जीव और सुस्त हो गया है मानो सिर में मिल की कोई चक्की चल रही हो’। इसीलिए वे अब तक ‘न तो पेरिस जा सके’ और न ही राजधानी के साथियों को बेटी के घर बुलाने के लिए ‘एक लाइन लिख सके’।[10] पहली बार पेरिस शहर के मुख्य भाग में उनका जाना 7 अगस्त को दिन में ही हो सका और जेनी फ़ान वेस्टफालेन को इससे बेहद आनंद आया। मार्क्स तो 1849 के बाद कभी आए ही नहीं थे इसलिए उनको शहर ‘लगातार जारी मेले की तस्वीर’ महसूस हुआ।

 

अर्जेंत्यूल वापस लौटने पर मार्क्स को आशंका हुई कि उनकी पत्नी की सेहत अचानक बिगड़ सकती है इसलिए एंगेल्स को पत्र में बताया कि लंदन लौटने के लिए उन्हें प्रेरित करने की चेष्टा मार्क्स ने की। बहरहाल उनकी मातृसुलभ भावना मजबूत साबित हुई और उन्होंने कहा कि वे अपनी पुत्री जेनी के साथ जब तक सम्भव है रुकना चाहती हैं। इसके लिए उन्होंने पहले ही ‘चालाकी का काम किया—और इतने कपड़े धोने के लिए भेज दिए’ कि वे अब अगले सप्ताह के आरम्भ में ही धुल कर वापस आएंगे।[11] पत्र को खत्म करने से पहले कुछेक पंक्तियों में अपना हाल लिखा ‘विचित्र बात है कि हालांकि रात में बहुत कम सोने को मिलता है और दिन भर चिंता खाए रहती है फिर भी हरेक व्यक्ति कहता रहता है कि मेरी हालत अच्छी है और सचाई भी यही है’।

 

अंत में एक और दर्दनाक घटना के चलते उन्हें आनन फानन में फ़्रांस छोड़ना पड़ा। 16 अगस्त को उन्हें सूचना मिली कि उनकी तीसरी पुत्री एलिनोर गम्भीर रूप से बीमार है। वे तुरंत लंदन के लिए चल पड़े। थोड़े दिन बाद उनकी पत्नी और हेलेन देमुथ भी आ गए। जल्दी ही साफ हो गया कि टूसी (एलिनोर का घर का नाम) घनघोर अवसाद की हालत में है।[12] चिंतित हो कर कि उसने ‘हफ़्तों से सचमुच कुछ भी नहीं खाया’ और ‘पीली तथा क्षीणकाय दीख’ रही है, मार्क्स ने अपनी दूसरी पुत्री जेनी का रुख किया और उसे सूचित किया कि तुम्हारी बहन ‘लगातार अनिद्रा, हाथों की कंपकंपी, चेहरे पर स्नायविक झटकों आदि’ से पीड़ित है और ‘अगर अधिक देरी की गई’ तो ‘उसको गम्भीर खतरा’ हो सकता है।[13] सौभाग्य की बात थी कि इस संकट में सम्बल देने के लिए कुछ ही समय पहले बीते मधुर सप्ताहों की याद थी। कुल के बावजूद अर्जेंत्यूल में ‘तुम्हारे और प्यारे बच्चों के साथ रहने की खुशी ने इतना भरपूर संतोष प्रदान किया है कि उतना अधिक संतोष मुझे शायद ही कहीं और मिला होता’।

 

महज दो दिन बाद अर्जेंत्यूल से खबर आई कि ‘लांग्वे और छोटा हैरी’ दोनों ‘बहुत बीमार’ हैं। मार्क्स ने एंगेल्स को बताया ‘इस समय परिवार में और कुछ नहीं दुर्भाग्य टूट पड़ा है’। दुखों और परेशानियों का कोई पार नहीं सूझ रहा था।

पत्नी का देहांत और फिर से इतिहास का अध्ययन

एलिनोर की देखभाल का काम परेशान करने वाला था और इसमें वे शेष आधी गरमी डूबे रहे । साथ ही जेनी फ़ान वेस्टफालेन की बीमारी भी बढ़ रही थी जो ‘दिन प्रतिदिन अपने अंतिम मुकाम की ओर बढ़ रही थी’। इन दोनों चीजों के चलते मार्क्स परिवार सामाजिक रिश्तों से कटा हुआ था। महीने के आरम्भ में उन्होंने पूर्व अभिनेत्री और सामाजिक रूप से प्रतिबद्ध उपन्यासों की लेखिका मिन्ना काउत्सकी (1837-1912) को पत्र लिख कर माफ़ी मांगी कि वे उन्हें लंदन में घर नहीं बुला सकते क्योंकि उनकी पत्नी की ‘दुखद और (डर है) घातक बीमारी’ ने ‘बाहरी दुनिया के साथ (उनकी) अंत:क्रिया को रोक दिया है’। मिन्ना के पुत्र काउत्सकी को उन्होंने उसी दिन लिखा कि वे ‘बीमार नर्स’ हो गए हैं।

 

इस दौरान मार्क्स ने गणित का अध्ययन फिर से शुरू किया। पाल लाफ़ार्ग ने बाद में इस विषय के प्रति अपने ससुर के अति विशेष रुख को याद किया : ‘कवियों और उपन्यासकारों को पढ़ने के अलावे मार्क्स का बौद्धिक आराम का एक उल्लेखनीय तरीका, गणित था जिससे उनको खास लगाव था। बीजगणित से भी उनको नैतिक आश्वासन मिलता था और इसमें वे घटनाओं से भरे अपने जीवन के सर्वाधिक तनाव के क्षणों में राहत पाते थे। अपनी पत्नी की अंतिम बीमारी के दौरान वे अपने सामान्य वैज्ञानिक काम करने में परेशानी महसूस करने लगे और पत्नी की तकलीफ़ से पैदा उत्पीड़न को परे करने का एकमात्र रास्ता उन्हें गणित में डूब जाना सूझा। नैतिक पीड़ा के उस दौर में उन्होंने अत्यणुकलन पर एक किताब ही तैयार कर दी।—उच्च गणित में उन्हें द्वंद्वात्मक गति का सबसे तार्किक और उसके साथ ही सरलतम रूप दिखाई पड़ा । उनका विचार था कि विज्ञान तब तक सचमुच विकसित नहीं हो सकता जब तक वह गणित का उपयोग करना सीख नहीं जाता।’

 

अक्टूबर मध्य में मार्क्स की सेहत, जो पारिवारिक घटनाओं का बोझ महसूस कर रही थी, एक बार फिर से गड़बड़ाई जब ब्रोंकाइटिस के चलते फेफड़ों में गम्भीर रूप से पानी भरने लगा। इस समय एलिनोर हर समय पिता के बिस्तर से लगी रही और न्यूमोनिया के खतरे से दूर रखने में उनकी मदद करती रही। सहायता के लिए अर्जेन्त्यूल से बड़ी बहन आना चाहती थी लेकिन उसे रोक दिया।[14]

 

चिंताकुल एंगेल्स ने 25 अक्टूबर को बर्नस्टाइन को लिखा ‘पिछले 12 दिनों से वे ब्रोंकाइटिस और तमाम किस्म की दिक्कतों के चलते बिस्तर पर थे लेकिन आवश्यक सावधानियां बरतने के चलते रविवार के बाद से खतरे से बाहर हैं। आपसे बता सकता हूं कि मुझे बड़ी चिंता हो गई थी’।[15] कुछ दिनों बाद दीर्घकालीन कामरेड जोहान्न बेकर (1809-1886) को भी उन्होंने सूचित किया ‘जीवन के इस दौर में और उनकी आम सेहत को देखते हुए (ब्रोंकाइटिस और फेफड़ों की सूजन) काम करना कोई हंसी खेल नहीं है। सौभाग्य से बुरे दिन बीत गए हैं और जहां तक मार्क्स का सवाल है सभी तरह के खतरे फिलहाल दूर हो गए हैं हालांकि दिन के अधिकतर समय वे लेटे रहते हैं और बेहद कमजोर हो गए हैं’।

 

नवम्बर अंत में एंगेल्स ने फिर से बर्नस्टाइन को सेहत का ताजा हाल लिखा ‘मार्क्स की हालत अब भी बेहद खराब है। उन्हें कमरे से बाहर निकलने या किसी गम्भीर काम को शुरू करने की इजाजत नहीं है। लेकिन उनका वजन बढ़ रहा है’। इसके बावजूद ‘इस बीच अगर किसी एक बाहरी घटना के चलते उनका दिमाग फिर से कमोबेश दुरुस्त होने की ओर है तो वह है चुनाव’। 27 अक्टूबर 1881 को नई जर्मन संसद के चुनाव में सामाजिक जनवादियों ने तीन लाख से अधिक वोट पाये। यूरोप के लिए यह संख्या विस्मयकारी थी।[16]

 

जेनी फ़ान वेस्टफालेन भी इस नतीजे से बेहद खुश हुईं लेकिन यह उनके जीवन की लगभग आखिरी खुशी थी। आगामी हफ़्तों में उनकी अवस्था भयप्रद होती गई। डाक्टर द्वोर्किन ने कहा कि ‘उनको थोड़ा बदलाव देने के लिए’ एलिनोर और अन्य सहायक ‘उन्हें चादर समेत बिस्तर से उठाएं और कुर्सी पर बिठाएं’ तथा वापस बिस्तर पर लिटा दें। उनको होने वाले भयानक दर्द से थोड़ी राहत देने के लिए उन्हें मार्फीन की सुई लगातर लगाई जा रही थी। एलिनोर ने बाद में याद किया : ‘हमारी मां सामने वाले बड़े कमरे में पड़ी थी, मूर पीछे वाले छोटे कमरे में थे।—वह सुबह मुझे कभी नहीं भूलेगी जब उन्हें इतनी ताकत महसूस हुई कि मां के कमरे में जा सकें। जब दोनों साथ हुए तो जैसे दोनों जवान हो गए। मां प्यारी लड़की में बदल गई, पिता युवा प्रेमी हो गए जो जीवन की दहलीज पर खड़े थे। पिता बीमारी से त्रस्त बूढ़े नहीं रह गए, मां भी मरणासन्न बुढ़िया नहीं रह गईं जिन्हें एक दूसरे से जुदा होना है।’[17]

 

2 दिसम्बर 1881 को जेनी फ़ान वेस्टफालेन लीवर के कैंसर से मर गईं। वे वह औरत थीं जो मार्क्स के साथ खड़ी रही थीं। उनकी तकलीफों और राजनीतिक आवेगों की साझीदार रही थीं। इस नुकसान की भरपाई सम्भव नहीं थी। सिर्फ़ अठारह साल की उम्र में 1836 में जब वे उनके प्यार में पड़े थे उसके बाद पहली बार उन्होंने खुद को अकेला पाया। उनकी ‘सबसे बड़ी निधि’ छिन गई थी। अब वह ‘चेहरा नहीं रह गया (जो उनके) जीवन की सबसे उदात्त और मधुरतम यादों को फिर से जगा सके’।

 

पहले से ही अपनी जर्जर अवस्था को और अधिक खराब होने से बचाने के लिए पत्नी के अंतिम संस्कार में शामिल भी न हो सके। दुखी मन से उन्होंने पुत्री जेनी को लिखा ‘डाक्टर की पाबंदी की बात बोलने का कोई फायदा नहीं’। उनकी पत्नी ने मृत्यु से कुछ ही देर पहले किसी औपचारिकता की अनदेखी पर नर्स से जो कहा था, ‘हम लोग ऐसे दिखावटी नहीं’, उन शब्दों के बारे में सोचने लगे। बहरहाल एंगेल्स ताबूत गाड़ने के क्रियाकर्म में शामिल रहे। उनके बारे में एलिनोर ने कहा था कि ‘उनकी सहृदयता और समर्पण बयान से परे है’। कब्र पर अपने वक्तव्य में उन्होंने याद किया ‘अगर कभी कोई स्त्री रही हो जिसकी सबसे बड़ी खुशी दूसरों को खुश रखने में थी तो वह यही स्त्री थी’।

 

मार्क्स के लिए शारीरिक तकलीफ के चलते इस क्षति का हृदय विदारक कष्ट और बढ़ गया। उनका जो इलाज चल रहा था वह अत्यंत पीड़ादायक था फिर भी उन्होंने थोड़ा उदासीन भाव से उसका सामना किया। अपनी पुत्री जेनी को लिखा : ‘अब भी मुझे छाती, गर्दन आदि पर आयोडीन का लेप लगाना पड़ता है और जब बार-बार ऐसा किया जाता है तो त्वचा थकाऊ और दर्दनाक तरीके से सूज जाती है। यह पूरी कार्यवाही महज इसलिए की जा रही है ताकि आरोग्य लाभ के दौरान बीमारी वापस न लौटे (अब यह सामान्य खांसी से एकदम अलग की चीज हो गई है) और फिलहाल मेरी वास्तविक सेवा कर रही है। मानसिक वेदना का केवल एक प्रभावी प्रतिरोध है और वह है शारीरिक दर्द। किसी भी आदमी की समूची दुनिया लूट लीजिए बस उसे दांत दर्द से छुटकारा दिला दीजिए।’

 

उनकी सेहत इतनी संकटग्रस्त हो गई थी कि उन्होंने एक समय डैनिएल्सन को लिखा कि वे ‘यह बुरी दुनिया छोड़ने के बहुत करीब आ गए थे’। आगे लिखा ‘डाक्टर मुझे फ़्रांस के दक्षिण या अल्जीरिया तक भेजना चाहते’ हैं। एकाधिक हफ़्तों तक उन्हें बिस्तर पर लेटे रहने को मजबूर होना पड़ा। जोर्गे को एक पत्र में लिखा कि ‘घर में कैद रहना पड़ा’ और ‘समय का कुछ हिस्सा (मेरी) सेहत को दुरुस्त रखने की योजनाओं में चला जाता है’।

 

बहरहाल इन सबके बावजूद 1881 के वसंत से लेकर 1882 की सर्दियों के बीच का मार्क्स की बौद्धिक ऊर्जा का बड़ा हिस्सा ऐतिहासिक अध्ययन में बीता। उन्होंने पहली सदी ईसा पूर्व से साल दर साल की समय सारिणी बनानी शुरू की और उसमें प्रमुख घटनाओं को दर्ज करने के साथ उनके कारणों और मुख्य विशेषताओं को संक्षेप में लिखना शुरू किया। यह वही पद्धति थी जिसका इस्तेमाल उन्होंने 1879 के वसंत और 1880 की गर्मियों के बीच में ‘नोट्स आन इंडियन हिस्ट्री (664-1858)’ को तैयार करने में आजमाया था। यह काम उन्होंने राबर्ट सीवेल (1845-1925) की किताब ‘द एनालीटिकल हिस्ट्री आफ़ इंडिया’ के आधार पर किया था। इस बार भी उनका मकसद मनुष्यता के वास्तविक अतीत के परिप्रेक्ष्य में अपने विचारों की गुणवत्ता की परीक्षा करना था। इसमें उन्होंने केवल उत्पादन में होने वाले बदलावों पर ही ध्यान नहीं दिया, बल्कि किसी भी आर्थिक निर्धारणवाद के परे आधुनिक राज्य के विकास के बेहद जरूरी सवाल पर गहराई से ध्यान दिया।[18]

 

इन नोटों में कुछ बेहद मामूली स्रोतों का उल्लेख नहीं किया गया है। उनके अलावे दो प्रमुख किताबों का सहारा इस नई अनुक्रमणिका में लिया गया है। इनमें पहली थी इतालवी इतिहासकार कार्लो बोत्ता (1766-1835) की ‘हिस्ट्री आफ़ द पीपुल’स आफ़ इटली’ (1825) जो मूल रूप से तीन खंडों में फ़्रांसिसी भाषा में छपी थी क्योंकि लेखक को 1814 में सेवोयार्द सरकार के उत्पीड़न से बचने के लिए तूरिन छोड़ कर भागना पड़ा था (नेपोलियन बोनापर्त की पराजय के बाद ही वे पीदमांट लौट सके थे)। दूसरी थी फ़्रेडरिक श्लोजेर (1776-1861) की बहुपठित और प्रशंसित ‘वर्ल्ड हिस्ट्री फ़ार द जर्मन पीपुल’। इन दोनों किताबों के आधार पर मार्क्स ने चार नोटबुकें भर डालीं। उन्होंने जर्मन, अंग्रेजी और फ़्रांसिसी में सार लिखे और कभी-कभी संक्षिप्त आलोचनात्मक टिप्पणियां भी दर्ज कीं।[19]

 

इनमें से पहली नोटबुक में उन्होंने कालानुक्रमिक तरीके से कुल 143 लिखित पृष्ठों में 91 ईसा पूर्व से ले कर 1370 ईसवी तक घटी कुछ प्रमुख घटनाओं की सूची बनाई । प्राचीन रोम से शुरू कर के आगे रोमन साम्राज्य के पतन पर उन्होंने विचार किया, शार्लमान (742-814) के ऐतिहासिक महत्व पर ध्यान दिया, बैजंतिया और इटली के समुद्री गणतंत्रों की भूमिका को उजागर किया, सामंतवाद के विकास, क्रूसेडों (धर्मयुद्धों) तथा बगदाद और मोसुल के खिलाफ़तों का उल्लेख किया। दूसरी नोटबुक के 145 पृष्ठों में 1308 से ले कर 1469 ईसवी तक के कालखंड पर नोट हैं। इसके मुख्य विषय इटली की आर्थिक प्रगति तथा चौदहवीं और पंद्रहवीं शताब्दियों में जर्मनी की आर्थिक और राजनीतिक स्थिति हैं। तीसरी नोटबुक के 141 पृष्ठों में 1470 से लेकर 1580 ईसवी तक के समय को दर्ज किया गया है। इसमें फ़्रांस और स्पेन के बीच की लड़ाई, जिरोलामो सावोनारोला (1452-1498) के समय के फ़्लोरेंस के गणतंत्र तथा मार्टिन लूथर (1483-1546) के प्रोटेस्टैन्ट सुधार पर विचार किया गया है। आखिरी चौथी नोटबुक के 117 पृष्ठों में यूरोप के 1577 से 1648 ईसवी तक के असंख्य धार्मिक टकरावों को दर्ज किया गया है।

 

बोत्ता और श्लोजेर की किताबों के उद्धरणों से भरी चार नोटबुकों के अलावा मार्क्स ने एक और नोटबुक तैयार की। उसमें अपने समय की घटनाओं को दर्ज किया गया था और उद्धरण भी समकालीनों के थे। जिनो कपोनी (1792-1876) की ‘हिस्ट्री आफ़ द रिपब्लिक आफ़ फ़्लोरेन्स’ (1875) के नोटों में 1135 से 1433 तक का प्रकरण था जबकि 449 से 1485 तक का कालखंड एक नए हिस्से के बतौर तैयार किया गया जिसका आधार जान ग्रीन (1837-1883) की किताब ‘हिस्ट्री आफ़ द इंग्लिश पीपुल’ (1877) थी। सेहत में आने वाले उतार चढ़ाव ने उन्हें इसके बाद का काम करने की इजाजत नहीं दी। उनके नोट पीस आफ़ वेस्टफालिया, जिससे 1648 में तीस साला लड़ाई का अंत हुआ था, के विवरण के साथ समाप्त हो जाते हैं।

 

जब मार्क्स की चिकित्सकीय अवस्था में सुधार आया तो जरूरत थी कि वे ‘वापसी के खतरे’ को दूर रखने की हर सम्भव कोशिश करें। अपनी पुत्री एलिनोर के साथ वे 29 दिसम्बर 1881 को वाइट द्वीप पर, जहां पहले भी एकाध बार वे गए थे और जहां फिर से जाने की सलाह दी जा रही थी वहीं वेंटनोर चले गए। उम्मीद थी कि ‘गर्म जलवायु और शुष्क हवा से उनकी अवस्था में सुधार तेजी से’ पूरा होगा। वहां जाने से पहले उन्होंने जेनी को लिखा ‘मेरी प्यारी बच्ची, इस समय मेरी सबसे बेहतर जो सेवा तुम कर सकती हो वह यह कि हौसला बनाए रखो! मुझे आशा है कि तुम्हारे साथ और भी खुशनुमा दिन गुजार सकूंगा और नाना की जिम्मेदारियों को योग्यतापूर्वक निभाऊंगा’।

 

1882 के पहले दो हफ़्ते उन्होंने वेंटनोर में गुजारे। बिना किसी खास दिक्कत के टहलने के लिए और ‘मौसम की मनमानी पर कम निर्भर रहने के लिए’ उन्हें ‘औचक की जरूरत के लिए’ एक कृत्रिम श्वास नलिका पहननी पड़ती थी जो बहुत कुछ ‘थूथन’ की तरह दिखाई देती थी। इन कठिन परिस्थितियों में भी मार्क्स कभी अपना विडम्बना वाला भाव नहीं भूले और लौरा को लिखा कि ‘जिस उत्साह के साथ जर्मनी में बुर्जुआ अखबारों ने या तो (मेरे) निधन या फिर उसकी आसन्न अनिवार्यता की घोषणा की’ उससे ‘(मुझे) काफी गुदगुदी हुई’।

 

मार्क्स ने एलिनोर के साथ जो दिन गुजारे वे बहुत आसान नहीं थे। अपनी आस्तित्विक समस्याओं में डूबी होने के कारण वह अब भी गहरे अस्थिर थी। सो नहीं पाती थी और डरी रहती थी कि उसका स्नायविक संकट अचानक बढ़ जा सकता है। उनके बीच आपसी लगाव जितना भी मजबूत महसूस होता रहा हो आपस में संवाद बहुत मुश्किल हो गया था। मार्क्स ‘गुस्से और चिंता से भरे’ थे तथा एलिनोर को ‘अप्रिय और असंतुष्ट’ समझते थे।[20]

 

मार्क्स अब भी समकालीन प्रमुख राजनीतिक घटनाओं से बाखबर बने हुए थे। जब जर्मनी के चांसलर संसद में बोलते हुए सरकारी नीति के प्रति जर्मन मजदूरों में मौजूद भारी अविश्वास की उपेक्षा नहीं कर सके तो उन्होंने एंगेल्स को लिखा ‘मैं इसे बड़ी जीत मानता हूं, न केवल जर्मनी के लिए बल्कि उसके बरक्स व्यापक बाहरी दुनिया के लिए कि बिस्मार्क ने राइखस्टाग में माना कि उनके राजकीय समाजवाद के प्रति कुछ हद तक जर्मन मजदूरों ने “नाकामयाबी का इजहार किया” है’।

 

मार्क्स का ब्रोंकाइटिस असाध्य होता जा रहा था। बहरहाल उनकी लंदन वापसी के बाद डाक्टर द्वोर्किन के साथ परिवार के सदस्यों ने विस्तार से उनकी बेहतरी के लिए सर्वाधिक मुफ़ीद मौसम को ले कर सलाह मशविरा किया। पूरी तरह से ठीक होने के लिए गरम इलाके में आराम उचित लग रहा था लेकिन वाइट द्वीप से कोई फायदा हुआ नहीं था। जिब्राल्टर का विकल्प खारिज हो गया क्योंकि उस इलाके में प्रवेश के लिए मार्क्स को पासपोर्ट की जरूरत पड़ती। राज्यविहीन मनुष्य होने के नाते उनके पास पासपोर्ट नहीं था। बिस्मार्की साम्राज्य बर्फ से ढका हुआ था और वैसे भी उनके लिए वह प्रतिबंधित था। इटली का तो सवाल ही नहीं था क्योंकि जैसा एंगेल्स ने बताया ‘शुभेच्छुओं के मन में पहली चिंता यह थी कि पुलिस की ओर से कोई उत्पीड़न नहीं होना चाहिए’।

 

डाक्टर द्वोर्किन और मार्क्स के दामाद पाल लाफ़ार्ग की मदद से एंगेल्स ने मार्क्स को अल्जीयर्स जाने के लिए राजी कर लिया। उस समय अंग्रेजों में उस जगह की प्रतिष्ठा यह थी कि अगर धन हो तो ठंड की दिक्कतों से बचने के लिए वहां जाना सही है। मार्क्स की पुत्री एलिनोर ने बाद में याद किया कि मार्क्स को यह असामान्य यात्रा करने के लिए ‘पूंजी’ को पूरा करने के उनके पुराने सपने ने मजबूर कर दिया।

 

‘उनकी सामान्य अवस्था खराब होती जा रही थी। अगर उनके भीतर थोड़ा अधिक अहं होता तो उन्होंने चीजों को उनकी स्वाभाविक गति से जाने दिया होता। लेकिन उनके लिए एक चीज सब कुछ के ऊपर थी और वह थी लक्ष्य के प्रति समर्पण। वे अपने इस विशाल ग्रंथ को समाप्त करना चाहते थे और इसीलिए सेहत में सुधार हेतु एक और यात्रा करने को राजी हो गए।’

 

9 फ़रवरी को मार्क्स भूमध्य सागर की ओर चले। रास्ते में अर्जेंत्यूल में रुके। यह पेरिस का एक उपनगर था जहां उनकी सबसे बड़ी बेटी जेनी रहती थी। जब उनकी सेहत में सुधार नहीं आया तो मुश्किल से एक हफ़्ते बाद ही अकेले मार्सेलीज जाने का फैसला किया। एलिनोर को समझा दिया कि उसका साथ आना जरूरी नहीं है। एंगेल्स को राज बताया ‘दुनिया में चाहे जो कुछ हो जाए मैं उस लड़की को यह सोचने नहीं दूंगा कि परिवार की बलिवेदी पर एक बूढ़े आदमी की “नर्स” के रूप में उसे अपना जीवन होम करना है’।

 

समूचे फ़्रांस को ट्रेन से पार करने के बाद वे 17 फ़रवरी को प्रोवेन्साल के विशाल बंदरगाह पर पहुंचे। तुरंत उन्होंने अफ़्रीका जाने वाले पहले जहाज का टिकट हासिल किया। दूसरे ही दिन ठंडी तेज हवा में शाम को जहाज पर चढ़ने के लिए बंदरगाह पर अन्य यात्रियों के साथ कतार में लग लिए। उनके पास कुछेक सूटकेस थे जिनमें ठूंस कर भारी कपड़े, किताबें और दवाइयां भरी थीं। 5 बजे शाम को ‘सइद’ नामक स्टीमर अल्जीरिया के लिए चल पड़ा। वहां मार्क्स को 72 दिन ठहरना था। जीवन में केवल एक बार ही यूरोप के बाहर उनको यह समय बिताना था।

संदर्भ

[1] हेनरी हिंडमैन ने बाद में बताया है कि ‘1880 में यह कहना शायद मुश्किल ही था कि अंग्रेज जनता के लिए क्रांति के खतरनाक और उन्मादी वकील के अतिरिक्त किसी और रूप में मार्क्स जाने जाते थे। इंटरनेशनल का उनका संगठन भयावह पेरिस कम्यून का कारण बताया जाता था। उसके नाम से सभ्य और सम्मानित लोग कांपते थे और डर कर बात करते थे’।

[2] मार्क्स के पत्रों में हिंडमैन का संबंधों के खत्म होने से पहले और उसके बाद एकाधिक बार जिक्र आया है। इनसे पता चलता है कि उनके प्रति मार्क्स का रुख हमेशा ही आलोचनात्मक रहा । 11 अप्रैल 1881 को उन्होंने जेनी लांग्वे को लिखा ‘परसों ही—हम पर हिंडमैन और उनकी पत्नी का हमला हुआ । उन दोनों में ही धैर्य बहुत है। मुझे उनकी पत्नी खासा पसंद आईं क्योंकि उनके सोचने और बोलने का तरीका अशिष्ट, विद्रोही और निश्चयी था । लेकिन सबसे मजेदार यह देखना था कि वे अपने आत्मतुष्ट बड़बोले पति के होठों से प्रशंसापूर्वक लगी जा रही थीं’ । अंतिम आपसी लड़ाई के कुछ महीने बाद 15 दिसम्बर 1881 को उन्होंने जोर्गे को लिखा ‘इस आदमी ने मुझे बाहर ले जाने और आसानी से सीखने के नाम पर ढेर सारी शामें लूट लीं’।

 

[3] हेनरी हिंडमैन को कार्ल मार्क्स का 2 जुलाई 1881 का पत्र । इस पत्र के मसौदे को मार्क्स ने अपने कागजों में संभालकर रखा था । हिंडमैन ने मनुष्य के बतौर अपने छिछलेपन और बचकाने स्वभाव का सबूत देते हुए कहा कि उसने ‘दुर्भाग्य से झगड़े के बाद मार्क्स के अधिकतर पत्रों को जला दिया’। जेनी फ़ान वेस्टफालेन को सब कुछ का अनुमान था । उन्होंने 2 जुलाई 1881 को ईस्टबोर्न से अपनी पुत्री लौरा लाफ़ार्ग को लिखा ‘शनिवार को पीली आंखों वाले उस हिंडमैन के सिर पर मुक्का पड़ा है। शायद वह चश्मे के सामने भी इस पत्र को नहीं रख सकेगा हालांकि अपनी कुल कटुता के बावजूद उसे इतना मनोरंजक शब्दों में पिरोया गया है कि क्रोध मुश्किल से प्रकट होता है। मुझे लगता है मूर अपनी रचना से प्रसन्न हैं’।

 

[4] बाद में हिंडमैन ने एंगेल्स से भी सम्पर्क किया। एंगेल्स ने लिखा ‘आपसे निजी रूप से मिलकर मुझे बड़ी खुशी होगी, बस आप मेरे मित्र मार्क्स के साथ मामला सुलटा लीजिए क्योंकि मुझे नजर आ रहा है कि अब तो आप उन्हें उद्धृत भी करने लगे हैं’। मार्क्स ने टिप्पणी की ‘बच्चे को आपने सही सीख दी है। आपके पत्र से उसे गुस्सा आया होगा। मेरे साथ तो वह यह सब इसलिए कर लेता है क्योंकि उसे “बदनामी के डर से” सार्वजनिक रूप से झगड़ा करने की मेरी अक्षमता पर भरोसा है’।

 

[5] एमिली बोतिगेली का कहना है ‘इस झगड़े का कारण व्यक्तिगत या किसी कुंठित लेखक की आकांक्षा से जुड़ा हुआ नहीं था।—यह सैद्धांतिक मामला था जिसमें मार्क्स ने डेमोक्रेटिक फ़ेडरेशन और उनके एक प्रमुख संस्थापक को घोषित किया कि उनका इस पहलकदमी से कोई लेना देना नहीं है’।

 

[6] 1879 के शुरू में मोंटस्टुअर्ट एलफिंस्टन की एक मुलाकात मार्क्स से हुई। अंग्रेज महोदय ने उनसे एक भड़काऊ सवाल पूछा ‘मैंने कहा, मान लीजिए आपकी वाली क्रांति हो जाती है और आपकी वाली गणतांत्रिक सरकार भी बन जाती है। तब भी आपके और हमारे दोस्तों के खास विचारों को साकार करने की राह में काफी लम्बा चलना होगा । उन्होंने जवाब दिया कि निश्चय ही सभी बड़े आंदोलनों की रफ़्तार धीमी होती है। बेहतर चीजों की ओर सिर्फ़ यह एक कदम होगा जैसे 1688 की आपकी क्रांति राह पर एक चरण ही तो थी’।

 

[7] मार्क्स को परिवार और नजदीकी दोस्तों में ‘मूर’ के नाम से पुकारा जाता था । एंगेल्स ने बताया कि ‘उनको कभी मार्क्स या कार्ल भी कह कर नहीं बुलाया जाता था । बस मूर ही कहा जाता वैसे ही जैसे हम सब उनको पुकारने के नाम से बुलाते। असल में जब पुकारने का नाम खत्म हो जाता है तो उसके साथ नजदीकी भी चली जाती है। विश्वविद्यालय के दिनों से ही उनका पुकारने का नाम मूर था और न्यू राइनिशे जाइटुंग में भी उन्हें हमेशा मूर कहा जाता। अगर मैं उनको किसी भी अन्य तरीके से संबोधित करता तो उन्हें लगता कि कुछ गड़बड़ हो गई है जिसे दुरुस्त करने की जरूरत है’। इसी तरह अगस्त बेबेल ने भी बाद में लिखा ‘मार्क्स को हमेशा उनकी पत्नी और पुत्रियां “मूर” कहती थीं मानो उनका कोई और नाम न हो। पुकारने का यह नाम उनको आबनूसी काले बालों और दाढ़ी के कारण मिला था जो उनकी मूछों के विपरीत सफेद हो गए थे’। बर्नस्टाइन को भी याद था ‘मैं विदा बोल कर जाना चाहता था लेकिन एंगेल्स बोले “ना, ना, मेरे साथ मूर के पास चलो”। मैंने पूछा “मूर के पास? ये मूर कौन है?” एंगेल्स ने जवाब दिया “मार्क्स, और कौन” मानो पूछने वाले को जानना चाहिए कि वे किसकी बात कर रहे हैं’।

 

[8] इस नाम से पहली बार उन्होंने ‘पूंजी’ के छपने के साल पत्र पर दस्तखत किया था । मार्क्स के बारे में जो तमाम ओछी बातें बोली गईं उनमें अधिकतर सामी विरोध या नस्लवाद का तड़का है। उनमें सबसे खराब बात में कहा गया कि ‘दुनिया के बारे में उनका नजरिया शैतानी था, उनका अंहकार भी शैतानी था । कभी कभी लगता है वे जानते थे कि वे उसका पापकर्म पूरा कर रहे हैं’ । मार्क्स ने अपना ‘बुजुर्ग’ नाम थोड़ा मजाहिया अंदाज में रखा था । उदाहरण के लिए उन्होंने लौरा लाफ़ार्ग को लिखा ‘मुझे दुख है कि मैं अपनी प्यारी पुतली का जन्मदिन घर पर नहीं मना पाऊंगा लेकिन इस बुजुर्ग का मन तुम्हारे पास लगा हुआ है। तुम तो मेरे दिल में बसे हुए हो’ । लौरा ने जब पुत्र को जन्म दिया तो उन्होंने पाल लाफ़ार्ग को लिखा ‘छोटे बुतरू को मेरी ओर से गले लगाना और कहना कि यह बुजुर्ग अपने दो वारिसों को पाकर खुश है’।

 

[9] हमेशा की तरह उदारता के साथ एंगेल्स ने तत्काल जवाब दिया ‘जहां तक इस तीस पौंड का सवाल है तो इस पर अपने बाल सफेद न कीजिए ।—-बहरहाल अगर और जरूरत हो तो बताइए, चेक की यह रकम बढ़ा दी जाएगी’।

[10] मार्क्स ने उनको जीवन के संकेत कुछ दिन बाद ही दिए ‘लगभग एक पखवारे से मैं यहां पड़ा हुआ हूं। न तो पेरिस और न ही किसी परिचित के पास गया । मेरी पत्नी की हालत ने तो मुझे न यह करने दिया न वह’।

 

[11] मार्क्स ने यही बात लौरा को लंदन में लिखी ‘बढ़ती कमजोरी के कारण मां की हालत गम्भीर है। इसलिए मेरा इरादा था (क्योंकि हम इस बार आराम से ही यात्रा कर सकेंगे) कि हफ़्ते के अंत तक किसी भी हाल में निकल चला जाए और बीमार को भी यह बता दिया था। बहरहाल कल धोने के लिए कपड़े भेजकर उन्होंने मेरी योजना पर पानी फेर दिया’।

[12] एलिनोर की जीवनी लेखिका योने काप का कहना है कि एलिनोर की ‘समस्या दोहरी और विकट थी’। वह लिसागरी के साथ अपना गोपनीय संबंध तोड़ना चाहती थी जिन्हें परिवार ने कभी स्वीकार नहीं किया और उसी समय ‘नाटकों के क्षेत्र में अपना कैरियर बनाना चाहती थी’।

 

[13] एंगेल्स को उन्होंने लिखा कि डाक्टर डोंकिन को ‘अचरज है—कि इस तरह का झमेला पहले क्यों नहीं हुआ’।

[14] ‘तुम्हें बच्चों को नहीं छोड़ना चाहिए। यह सीधे पागलपन होगा और पापा को तुम्हारे मौजूद होने से जितनी खुशी या आराम होगा उससे अधिक चिंता होगी। वैसे हम सब चाहते तो हैं कि तुम यहां रहो’।

 

[15] मार्क्स ने खुद बेकर को दिसम्बर में लिखा ‘फेफड़ों की सूजन के साथ मिलकर ब्रोंकाइटिस ने मुझे ऐसा जकड़ा कि एक समय बहुत दिनों तक डाक्टरों को इससे मेरे पार पाने में संदेह रहा’।

 

[16] एंगेल्स भी खुश थे ‘सर्वहारा ने कभी अपने आपको इतने शानदार तरीके से प्रकट नहीं किया था। इंग्लैंड में 1848 की पराजय के बाद उदासीनता का आलम छा गया था और आखिरकार बुर्जुआ शोषण के समक्ष इस प्रावधान के साथ कि ट्रेड यूनियनें ऊंचे वेतन के लिए व्यक्तिगत लड़ाई लड़ेंगी, समर्पण कर दिया गया था’।

 

[17] मार्क्स ने बाद में डैनिएल्सन को लिखा कि कितनी बुरी बात थी कि ‘पत्नी के जीवन के आखिरी छह हफ़्तों में से तीन हफ़्तों के दौरान’ वे उन्हें देख भी नहीं सके थे’ हालांकि वे ‘एक दूसरे से सटे हुए कमरों में ही थे’ ।

 

[18] माइकेल क्राट्के का कहना है कि मार्क्स इस प्रक्रिया को ‘व्यापार, कृषि, खनन उद्योग, टैक्स प्रणाली और अधिसंरचना की समग्र विकास प्रक्रिया’ के बतौर समझते थे। उनके अनुसार मार्क्स ने ये नोट इस दीर्घकालीन यकीन के साथ एकत्र किये कि ‘राजनीतिक दर्शन की जगह वे समाजवादी आंदोलन के लिए ठोस सामाजिक-वैज्ञानिक बुनियाद तैयार कर रहे हैं’।

 

[19] मार्क्स की चिट्ठी पत्री में इस अध्ययन का कोई उल्लेख नहीं मिलता इसलिए इनकी तिथि निश्चित करना बेहद मुश्किल है। समग्र लेखन के संपादकों ने अस्थायी रूप से इन उद्धरणों को ‘1881 के उत्तरार्ध से 1882 के उत्तरार्ध तक’ का माना है जबकि मैक्समिलियन रूबल के मुताबिक ‘बिना शक’ वे 1881 के उत्तरार्ध के बाद के हैं। पहली परिकल्पना कुछ ज्यादा ही सामान्य है जबकि दूसरी वाली सही नहीं लगती क्योंकि मार्क्स ने अधिकतर काम 1881 में किया लेकिन ज्यादा सम्भावना है कि इस काम को वे 1882 तक भी खींच ले गये थे। इसे हम पांडुलिपियों को भिन्न किस्म से रेखांकित किये जाने के सहारे समझ सकते हैं और 23 दिसम्बर 1882 को अपनी पुत्री एलिनोर को लिखे उनके पत्र से भी। इसलिए कहा जा सकता है कि ये नोटबुकें उनके जीवन के आखिरी अठारह महीनों में उनकी बौद्धिक गतिविधि के दो दौरों से जुड़ी हुई हैं जब वे लंदन और वाइट द्वीप के बीच आते जाते रहे थे अर्थात 1881 के पतझड़ से 9 फ़रवरी 1882 तक और अक्टूबर 1882 के आरम्भ से 12 जनवरी 1883 तक । एक बात तय है कि इस ऐतिहासिक कालानुक्रम पर वे 1882 के आठ महीनों में काम नहीं कर सके थे जब वे फ़्रांस, अल्जीरिया और स्विट्ज़रलैंड में थे।

 

[20] 4 जनवरी 1882 को मार्क्स ने लौरा को लिखा ‘मेरी संगिनी कुछ भी नहीं खा रही हैं, स्नायविक तनाव से बुरी तरह परेशान हैं तथा दिन भर पढ़ती-लिखती रहती हैं।—लगता है वे मेरे साथ केवल आत्मोत्सर्ग करने वाले शहीद की तरह कर्तव्य भावना से जीवित बची हुई हैं’।

 

Categories
Reviews

Davide Bondì, Sinistra X Milano

QUALE MARX? AMBIENTALISMO, ASSOCIAZIONISMO E ANTICOLONIALISMO

Il 14 marzo 1883, Friedrich Engels bussò al n. 41 di Maitland Park Road, nella zona nord di Londra, intorno alle 14,30. La casa era in lacrime, Karl Marx era vicino alla fine. Lenchen (Helene Demuth, governante e parte integrante della famiglia) era discesa dal piano superiore e, dopo aver fatto attendere l’ospite alcuni minuti, lo aveva finalmente invitato a salire nella stanza in cui il “Moro” si era assopito. Una volta giunto, Engels si avvide che Marx, sì, giaceva «ma per non svegliarsi mai più. Non c’erano più né polso né respiro. In due minuti era spirato serenamente e senza dolore». Erano le 14,45.
Il libro di Marcello Musto (Karl Marx. 1857-1883, Torino, Einaudi, 2018) è una documentata ricostruzione della biografia politico-intellettuale di Marx dagli anni della maturità al commosso racconto della morte, che l’autore trae da una lettera di Engels a Friedrich Sorge. Per lungo tempo, gli studiosi hanno privilegiato le opere giovanili di Marx (i Manoscritti economico-filosofici del 1844 e l’Ideologia tedesca del 1845-46), dove più evidente è l’itinerario del filosofo che si districa dall’abbraccio hegeliano e pone al centro della riflessione il problema dei bisogni e della praxis. Mentre il Marx maturo rimaneva in sordina e sbiadiva nell’immagine statica dello scenziato sociale costruita nella prima metà del Novecento. Musto mostra invece l’intimità del nesso esistente tra rivoluzione filosofica e pensiero sociale, teoria e indagine sperimentale negli scritti della maturità. Si pone così sulla linea della solida interpretazione che Antonio Labriola diede del materialismo storico in tre saggi di fine Ottocento, che bisognerebbe rileggere da capo (o forse leggere per la prima volta) per rintracciare il nòcciolo della «conversione totale dello spirito filosofico» promossa da Marx nella sua stessa, multiforme, opera piuttosto che in Hegel, in Spencer, in Freud o in Nietzsche (lascio al lettore il privilegio di dare un nome a queste combinazioni).
Nella prima parte, l’autore compulsa le acquisizioni testuali dell’ultima edizione critica in tedesco delle opere di Marx ed Engels (MEGA2). Individua così la genesi immediata dei tre libri del Capitale nei ricchissimi appunti consegnati ai Grundrisse (Lineamenti fondamentali, 1857-1858). Riallaccia quindi le pagine dei Grundrisse e degli altri quaderni vergati tra il 1858 e il 1867 (data di pubblicazione del primo libro) agli interventi giornalistici, senza separare lo svolgimento intellettuale dalle vicende dolorose della vita domestica e dall’impegno nella sfera politica. Sono pagine capaci di mettere in luce lo sforzo interpretativo del presente che sta a monte di una veduta critica.
La seconda parte del libro mira alla ricostruzione del ruolo di Marx nella prima Internazionale dei lavoratori. Annunciata nell’assemblea tenutasi nella sala del St Martin’s Hall di Londra il 28 settembre del 1864, essa perse mordente con il trasferimento del suo Consiglio generale negli Stati Uniti d’America sancito dal Congresso dell’Aia (2-7 settembre 1872). Affiora così, tra le pieghe di un libro il cui fascino sembra in larga parte discendere dalla classicità dello stile espositivo e dall’accuratezza della ricostruzione, un’immagine di Marx per alcuni aspetti nuova. L’autore infatti ricorda che nel corso del terzo congresso, organizzato a Bruxelles tra il 6 e il 13 settembre del 1868, Marx dettò una risoluzione inerente al problema ambientale. «Considerando» – vi si legge – «che l’abbandono delle foreste a individui privati causerebbe la distruzione dei boschi necessari alla conservazione delle fonti e, di conseguenza, alla buona qualità del terreno e così anche della salute e della vita delle popolazioni, il Congresso ritiene che le foreste debbano restare proprietà della società» (p. 130). La questione ambientale era pertanto connessa alla teoria della socializzazione dei mezzi di produzione, fatta valere contro i mutualisti di Pierre-Joseph Proudhon (che volevano associazioni private di produttori sostenute dal credito elargito dalle banche popolari) e contro coloro che, seguendo Ferdinand Lassalle, si aspettavano la soluzione della questione operaia per intervento dello Stato (prussiano, per di più!). Marx riteneva necessario combattere perché la socializzazione delle più importanti produzioni fosse affidata a un potere pubblico capace di garantire un costo dei beni comuni accessibile a tutti e vicino alle spese di gestione. Possiamo ancora considerare valida, mi sembra, questa indicazione ad accostare ecologia e lavoro, prendendo atto della difficoltà di salvare l’ambiente senza emancipare il lavoro e viceversa. Difficile, verrebbe da dire, «dare l’assalto al cielo» solo a metà!
Ma che significa emancipare il lavoro o conferirgli forma sociale? La risposta si evince dall’ultima parte del libro dedicata all’analisi del capitalismo e al profilo dell’organizzazione comunista. Marx non ispirò un credo politico dogmatico né intese elargire formule o ricette dell’avvenire. Indicò gli strumenti critici per liberare dalla vecchia società gli elementi della nuova di cui è gravida. Concepì l’autogoverno dei produttori come uno strumento per garantire il «pieno e libero sviluppo di ogni individuo» (p. 294) assicurando a ciascuno una maggiore quantità di tempo da dedicare alla realizzazione personale. Il suo comunismo mirava a una più equa distribuzione della ricchezza, e non alla miseria generalizzata e livellante realizzata da quei regimi dispotici e burocratici che, «dichiarando di agire in suo nome, perpetrarono, invece, crimini ed efferatezze» (p. 288). «L’idea di società di Marx è dunque l’antitesi dei totalitarismi sorti in suo nome nel XX secolo» (p. 294). Essa richiede la cornice di un cosmopolitismo dei diritti sociali e individuali dal cui grembo emergano libere associazioni di produttori capaci di garantire beni comuni sufficienti alla realizzazione e al benessere di ciascuno.
Al centro della sua interpretazione del presente non può essere posta, infine, una teoria storico-filosofica della marcia universale di tutti i popoli, come i nouveau philosophe alla Jean-François Lyotard hanno fatto credere per molti anni universalizzando le prese di posizione colonialistiche di alcune personalità di spicco della Seconda Internazionale. In diversi brani della sua opera, Marx ha rivendicato la necessità dello sviluppo del capitalismo industriale per la formazione di un proletariato capace di liberare l’umanità dalla lotta di classe, ma non ha mai concepito questo processo quale struttura fissa da raccomandare per l’evoluzione dei paesi extra-europei. Se qualche marxista lo ha fatto per supportare ideologicamente il colonialismo, e lo ha fatto in questi termini, non parlava in nome di Marx ma di un manichino su cui adagiare una veste d’altri. Ne sono conferma gli scritti sulla proprietà comune in India e in Russia, presi in considerazione nella parte del libro dedicata alle ricerche dell’ultimo decennio. Il procedimento critico applicato da Marx poggia qui sull’esame concreto e circostanziato di ogni realtà che conduce a individuare diverse vie da seguire per l’emancipazione sociale e scalza pertanto ogni possibilità di una utilizzazione strumentale della teoria del conflitto di classe. A chi ancora ama dilettarsi con l’immagine di un Marx eurocentrico e colonialista val la pena ricordare l’adattamento del verso dantesco (Purg., V, 13) consegnato all’ultima riga della prefazione del Libro primo del Capitale: «Segui il tuo corso, e lascia dir le genti!»

Davide Bondì

Categories
Past talks

Retornar a Marx

Categories
Interviews

Merayakan Marx Tua: Wawancara Marcello Musto (Bagian II)

TAHUN-TAHUN terakhir kehidupan Karl Marx seringkali diabaikan karena dianggap sebagai periode kemunduran fisik dan intelektual. Namun sejatinya, pemikiran Marx tetaplah hidup hingga akhir hayat karena tanggapan-tanggapannya atas berbagai persoalan politik masih relevan bagi kita hingga hari ini.

Pemikiran Marx tua adalah tema dari karya Marcello Musto yang baru terbit, The Last Years of Karl Marx. Di dalam buku itu, Musto dengan handal merajut detail biografis yang kaya pembacaan seksama atas tulisan-tulisan Marx tua yang seringkali diliputi nada keraguan. Editor Jacobin, Nicolas Allen, bercakap-cakap dengan Musto mengenai kompleksitas studi atas tahun-tahun terakhir kehidupan Marx, tentang mengapa keraguan-keraguan Marx tua lebih bermanfaat bagi kita hari ini alih-alih klaim-klaim penuh keyakinan yang ia buat semasa muda. Perbincangan ini adalah bagian pamungkas dari dua wawancara. Bagian pertama dapat dilihat di sini.

 

SALAH satu bab yang sentral dalam The Last Years of Karl Marx membahas tentang hubungan Marx dengan Rusia. Seperti Anda tunjukkan, Marx terlibat dalam dialog yang sangat intens dengan beberapa kalangan kiri Rusia, khususnya seputar penerimaan mereka atas volume pertama Capital. Apakah yang menjadi poin-poin utama dalam perdebatan tersebut?

Selama bertahun-tahun, Marx menilai Rusia sebagai salah satu hambatan emansipasi kelas pekerja. Beberapa kali ia menekankan bahwa perkembangan ekonomi Rusia yang lambat dan rezim politiknya yang despotik menjadikan kekuasaan tsar benteng terdepan kontra-revolusi. Namun dalam tahun-tahun terakhir hidupnya, Marx mulai melihat Rusia secara berbeda. Ia menangkap beberapa kondisi yang memungkinkan terjadinya transformasi sosial yang besar setelah penghapusan perhambaan pada 1861. Rusia di mata Marx lebih mungkin melahirkan revolusi ketimbang Inggris. Di Inggris, kapitalisme telah melahirkan buruh pabrik dalam jumlah terbesar di dunia. Di sisi lain, gerakan buruh menikmati kondisi hidup yang lebih baik karena kecipratan hasil eksploitasi kolonial sehingga makin lemah dan terkena pengaruh buruk dari reformisme ala serikat buruh.

Dialog-dialog antara Marx dan kaum revolusioner Rusia berciri intelektual dan juga politis. Pada paruh pertama dekade 1870-an, ia mengakrabkan diri dengan literatur-literatur kritis utama tentang masyarakat Rusia dan menaruh perhatian khusus pada karya filsuf sosialis Nikolai Chernyshevsky (1828-1889). Ia percaya fenomena sosial yang telah mencapai tingkat perkembangan yang tinggi di negara-negara termaju dapat menyebar sangat cepat ke bangsa-bangsa lain dan membuat lonjakan dari tingkat yang lebih rendah menjadi lebih tinggi, melompati fase-fase perantara. Gagasan ini memberikan Marx bahan-bahan pemikiran untuk mempertimbangkan kembali konsepsi materialistiknya tentang sejarah.

Untuk sekian lama, Marx telah menyadari bahwa skema kemajuan linear yang melewati fase corak produksi Asiatik, kuno, feodal, dan borjuis modern, sebagaimana ia jabarkan dalam pengantar untuk A Contribution to the Critique of Political Economy (1859) sangat tidak memadai untuk memahami pergerakan sejarah. Ia paham pentingnya membersihkan diri dari filsafat sejarah. Ia tidak lagi memahami pergantian corak produksi dalam lintasan sejarah sebagai urutan yang pasti.

Marx juga berkesempatan untuk berdiskusi dengan kaum militan dari berbagai tendensi revolusioner di Rusia. Ia mengagumi karakter membumi dari aktivitas politik populisme Rusia – yang pada waktu itu merupakan gerakan sayap kiri anti-kapitalis – khususnya karena mereka tidak jatuh ke dalam sikap ultra-revolusioner yang tak masuk akal ataupun generalisasi-generalisasi yang kontra-produktif. Marx menilai relevansi organisasi-organisasi sosialis yang ada di Rusia dari karakter pragmatis mereka, bukan deklarasi kesetiaan pada teori-teorinya. Bahkan, ia mengamati bahwa seringkali mereka yang mengaku “Marxis” justru adalah pihak yang paling doktriner. Perjumpaannya dengan teori-teori dan aktivitas politik kaum populis Rusia – sama seperti pertemuannya dengan para pejuang Komune Paris satu dekade sebelumnya – mendorong Marx menjadi lebih fleksibel dalam menganalisis peristiwa-peristiwa revolusioner dan kekuatan-kekuatan subjektif pembentuknya. Ini mendekatkan Marx kepada internasionalisme sejati berskala global.

Tema sentral dialog dan pertukaran gagasan antara Marx dan banyak figur kiri Rusia adalah seputar isu kompleks tentang perkembangan kapitalisme, yang jelas mengandung implikasi-implikasi teoretik dan politis. Kerumitan diskusi ini juga terbukti dengan keputusan final Marx untuk tidak jadi mengirimkan suratnya yang berisi kritik atas kesalahan-kesalahan tafsir atas Capital ke jurnal Otechestvennye Zapiski, ataupun merespons “pertanyaan hidup-mati” Vera Zasulich (1849-1919) mengenai masa depan komune pedesaan (obshchina) hanya dengan surat pendek yang penuh kehati-hatian, bukan dengan tulisan panjang yang telah ia siapkan dengan penuh semangat lewat tiga naskah persiapan.


Korespondensi Marx dengan tokoh sosialis Rusia Vera Zasulich adalah topik yang banyak diminati hari ini. Marx menunjukkan komune pedesaan Rusia berpotensi untuk mengadopsi kemajuan-kemajuan terkini masyarakat kapitalis – teknologi, khususnya – tanpa harus melalui pergolakan sosial yang teramat destruktif bagi kaum petani Eropa Barat. Dapatkah Anda menjelaskan dengan lebih detail pemikiran yang mendasari kesimpulan-kesimpulan Marx?

Lewat kebetulan belaka, surat Zasulich tiba di tangan Marx persis ketika minatnya pada bentuk-bentuk masyarakat purba, membuatnya menaruh perhatian lebih seksama pada penemuan-penemuan terbaru para antropolog di masanya. Sebelumnya, minat ini makin dalam pada 1879 lewat studi atas karya sosiolog Maksim Kovalevsky (1851-1916). Teori dan praktik juga menuntunnya ke posisi tersebut. Mengikuti ide-ide yang digagas oleh antropolog Morgan, Marx menulis bahwa kapitalisme dapat digantikan dengan bentuk yang lebih maju dari cara produksi kolektif zaman kuno.

Pernyataan ambigu ini membutuhkan paling tidak dua klarifikasi. Pertama, berbekal apa yang ia pelajari dari Chernyshevsky, Marx berargumen bahwa Rusia tidak bisa mengulangi begitu saja setiap tahapan sejarah Inggris dan negara-negara Eropa Barat lainnya. Pada prinsipnya, transformasi sosialis obshchina dapat terjadi tanpa harus melalui kapitalisme. Namun ini bukan berarti bahwa Marx mengubah pandangan kritisnya tentang komune pedesaan di Rusia, atau bahwa ia percaya bahwa negara-negara yang kapitalismenya masih kurang berkembang sejatinya lebih dekat pada revolusi daripada negara-negara dengan perkembangan kapasitas produktif yang lebih maju. Ia tak sekonyong-koyong meyakini bahwa komune-komune tua di pedesaan merupakan tempat yang lebih mendukung emansipasi individu daripada relasi sosial yang berada di bawah kapitalisme. Kedua, analisisnya mengenai kemungkinan transformasi progresif obshchina tidak dimaksudkan untuk diangkat ke model yang lebih umum. Ini merupakan analisis spesifik atas corak produksi kolektif tertentu pada momen historis tertentu. Dengan kata lain, Marx menunjukkan fleksibilitas teoretik dan kelenturan skema yang gagal diperlihatkan banyak pemikir Marxis setelahnya. Pada akhir hidupnya, Marx menunjukkan keterbukaan teoretik yang lebih luas lagi, yang memungkinkannya mempertimbangkan jalur-jalur alternatif menuju sosialisme yang sebelumnya tidak ia pikirkan secara serius atau yang dianggapnya tidak mungkin berhasil.

Keraguan Marx berubah menjadi keyakinan bahwa kapitalisme merupakan tahap yang tak terelakkan bagi perkembangan ekonomi di setiap negara dan kondisi sejarah. Minat baru ini—yang muncul hari ini terhadap pertimbangan-pertimbangan yang Marx tidak pernah kirimkan kepada Zasulich dan dalam ide-ide serupa yang terekspresikan dengan lebih jelas dalam tahun-tahun terakhir hidup Marx—dimotori oleh konsepsi mengenai masyarakat pasca-kapitalis yang amat jauh dari pemahaman tentang sosialisme berkekuatan produksi—konsepsi yang mengandung nada nasionalis dan simpati pada kolonialisme, yang memengaruhi Internasional Kedua dan partai-partai sosial-demokratik. Ide-ide Marx juga sangat berbeda dengan “metode ilmiah” tentang analisis sosial yang berkembang di Uni Soviet dan satelit-satelitnya.


Meskipun kondisi kesehatan Marx yang buruk sudah menjadi pengetahuan umum, tetap menyakitkan rasanya waktu membaca bab terakhir The Last Years of Karl Marx di mana Anda menceritakan kondisinya yang memburuk. Biografi-biografi intelektual tentang Marx perlu menghubungkan kehidupan dan aktivitas politiknya dengan pemikirannya; namun bagaimana dengan periode belakangan ketika Marx makin tidak aktif karena kondisinya melemah? Bagaimana Anda mendekati periode tersebut sebagai seseorang yang menulis biografi intelektual?

Salah satu pakar Marx terbaik dari yang pernah ada, Maximilien Rubel (1905-1996), pengarang buku Karl Marx: essai de biographie intellectuelle (1957), berargumen bahwa untuk bisa menulis tentang Marx, seseorang harus sedikit menjadi filsuf, sejarawan, ekonom, dan sosiolog pada saat yang sama. Saya mau menambahkan bahwa dengan menulis biografi Marx, seseorang belajar banyak tentang ilmu kedokteran juga. Sepanjang kehidupan dewasanya, Marx berurusan dengan sejumlah masalah kesehatan. Yang paling lama adalah infeksi di kulit yang menemaninya selama penulisan Capital dan termanifestasi dalam nanah dan bisul pada berbagai bagian tubuhnya. Karena alasan inilah, ketika Marx menyelesaikan magnum opus-nya, ia menulis: “Saya harap kaum borjuasi akan mengingat bisul-bisulku hingga akhir hayat mereka!”

Dua tahun terakhir kehidupannya terbilang sulit. Marx amat berduka karena kehilangan istri dan putri sulungnya. Ia juga mengalami radang tenggorokan kronis yang seringkali berkembang menjadi radang paru-paru. Ia berusaha—dan berakhir dengan kesia-siaan—menemukan tempat dengan iklim cocok agar kondisinya membaik. Ia bahkan menjelajahi Inggris seorang sendiri, ke Prancis, dan bahkan ke Aljazair, di mana ia memulai satu periode panjang pengobatan. Aspek paling menarik dari bagian biografi Marx ini adalah kebijaksanaannya, selalu diikuti dengan ironi, yang ia demonstrasikan sewaktu menghadapi kerapuhan tubuhnya. Surat-surat yang ia tuliskan pada putri-putrinya dan kepada Engels, ketika ia merasa bahwa ia telah mencapai ujung jalan kehidupan, menunjukkan sisi intimnya. Surat-surat ini menunjukkan nilai penting apa yang ia sebut sebagai “dunia mikroskopik”, yang dimulai dengan perhatian mendalam Marx terhadap cucu-cucunya. Dunia mikroskopik ini juga menunjukkan seseorang yang telah lama dan intens mengarungi kehidupan dan kini mengevaluasi segala aspeknya.

Para penulis biografi harus memperhitungkan penderitaan-penderitaan Marx di ranah privat, khususnya ketika perihal ini relevan untuk memahami lebih baik lagi kesulitan-kesulitan di balik penulisan buku, atau alasan-alasan mengapa suatu naskah tidak selesai. Namun, para penulis juga harus tahu pada titik mana mereka harus berhenti dan mengabaikan pandangan yang secara khusus tertuju pada urusan-urusan pribadi Marx.


Ada begitu banyak isi pemikiran Marx yang termuat dalam surat-surat dan naskah-naskah yang tak selesai. Haruskah kita memberikan status yang sama pada tulisan-tulisan ini dengan tulisan-tulisan lain Marx yang lebih mapan? Ketika Anda berargumen bahwa tulisan Marx “secara esensial belum tuntas”, apakah Anda punya bayangan seperti ini?

Capital tetaplah tidak tuntas karena kemiskinan yang menggerogoti Marx selama dua dekade kehidupannya dan karena kondisi kesehatannya yang buruk terkait kecemasan sehari-hari. Jelas bahwa tugas yang ia bebankan pada dirinya sendiri – memahami corak produksi kapitalis dalam keadaan idealnya dan mendeskripsikan kecenderungan-kecenderungan umum perkembangannya – luar biasa sulit untuk dicapai. Namun Capital bukanlah satu-satunya proyek yang tidak tuntas. Kritik tanpa ampun yang Marx terapkan pada dirinya sendiri menambahkan kesulita, dan lamanya waktu yang ia habiskan untuk banyak proyek yang hendak ia terbitkan disebabkan oleh ketelitian ekstrem yang ia terapkan pada seluruh pemikirannya.

Ketika Marx masih muda, ia dikenal di antara teman-teman kampusnya karena kecermatannya. Ada kisah-kisah yang menggambarkannya sebagai sosok yang menolak untuk menuliskan sebuah kalimat jika ia tidak mampu membuktikannya dengan sepuluh cara yang berbeda. Inilah alasan mengapa intelektual muda yang sebenarnya paling produktif di kalangan Hegelian Kiri ini menerbitkan lebih sedikit karya dibandingkan banyak anggota lainnya. Keyakinan Marx bahwa informasi yang dimilikinya masih belum cukup, dan penilaiannya belum masak, menghalanginya untuk menerbitkan tulisan-tulisan yang berakhir sebagai catatan garis besar atau fragmen-fragmen. Namun ini juga menjadi alasan mengapa catatan-catatannya sangatlah bermanfaat dan patut dipertimbangkan sebagai bagian integral dari karya lengkapnya. Hasil jerih lelahnya ini memiliki banyak dampak teoretik yang luar biasa di kemudian hari.

Ini bukan berarti bahwa tulisan-tulisannya yang belum kelar tersebut memiliki bobot yang sama dengan yang telah diterbitkan. Saya akan membedakan lima tipe tulisannya: karya yang telah terbit, naskah-naskah persiapan, artikel-artikel jurnalistik, surat-surat, dan buku-buku catatan. Namun ada pembedaan juga yang harus diterapkan pada kategori-kategori ini. Beberapa tulisan Marx yang diterbitkan tidak boleh dianggap sebagai representasi pandangan finalnya mengenai isu yang dibahas. Misalnya, Manifesto of the Communist Party dianggap Engels dan Marx sebagai dokumen sejarah dari masa muda mereka, dan bukan sebagai naskah definitif yang memuat konsepsi-konsepsi politik utama mereka. Perlu diingat juga bahwa tulisan-tulisan propaganda politik dan saintifik seringkali tidak dapat digabungkan. Sayangnya, kesalahan-kesalahan semacam ini sangat sering muncul dalam literatur sekunder tentang Marx. Belum lagi absennya dimensi kronologis dalam banyak upaya merekonstruksi pemikirannya. Tulisan-tulisan dari 1840an tidak dapat dikutip begitu saja bersama dengan tulisan-tulisan dari 1860an dan 1870an, karena mereka tidak mengandung bobot pengetahuan ilmiah dan pengalaman politik yang sama. Beberapa naskah ditulis oleh Marx hanya untuk dirinya sendiri, sementara naskah-naskah lain adalah materi-materi persiapan untuk buku-buku yang hendak diterbitkan. Beberapa di antaranya direvisi dan diperbarui oleh Marx, sementara yang lainnya ditinggal begitu saja (dalam kategori ini ada jilid III Capital). Beberapa artikel jurnalistik mengandung pertimbangan-pertimbangan yang dapat dianggap sebagai karya final Marx. Namun beberapa yang lainnya ditulis secara tergesa-gesa demi mendapatkan uang untuk membayar sewa tempat tinggal. Beberapa surat mencakup pandangan-pandangan otentik Marx mengenai isu-isu yang didiskusikan. Beberapa yang lainnya hanya mengandung versi yang diperhalus, karena ditujukan pada orang-orang di luar lingkaran pergaulannya, sehingga penting untuk mengekspresikan pandangannya secara diplomatis. Karena semua alasan ini, menjadi jelas bahwa pemahaman yang baik mengenai kehidupan Marx amatlah krusial dalam upaya untuk memahami gagasan-gagasannya secara tepat. Akhirnya, ada lebih dari 200 buku catatan yang mengandung rangkuman-rangkuman (dan kadang-kadang komentar) dari buku-buku terpenting yang dibaca Marx sepanjang 1838 hingga 1882. Buku-buku catatan ini penting untuk memahami asal-usul kelahiran teorinya dan unsur-unsur yang tidak mampu atau belum sempat ia kembangkan.

Ide-ide yang dipikirkan oleh Marx dalam tahun-tahun terakhir kehidupannya ini terutama termuat dalam buku-buku catatan ini. Buku-buku catatan tersebut memang sulit sekali untuk dibaca, namun mereka memberikan kepada kita akses pada harta karun yang amat berharga: bukan hanya penelitian yang Marx tuntaskan sebelum kematiannya, namun juga pertanyaan-pertanyaan yang ia ajukan pada dirinya sendiri. Beberapa keraguannya mungkin malah lebih bermanfaat bagi kita hari ini daripada keyakinannya.

 

Categories
Reviews

Michael Schauerte, Marx and Philosophy. Review of Books

Marx’s Capital After 150 Years is collection of seventeen papers presented at an international conference of the same name hosted by York University in Toronto in 2017. A number of the presentations can be viewed on the YouTube channel Marx Collegium, along with presentations by other conference participants whose papers were not included in the book.

Immanuel Wallerstein, who is among the latter, began his talk on the contemporary relevance of Marx by noting that the presenters at the conference could be roughly divided into two groups: those who point out an overlooked idea of Marx and ‘berate others for not having noticed’ and those who point out that Marx himself had neglected something and ‘should be somewhat revised to improve that’. Such arguments, he observes, could go on ad infinitum, whereas it is a desire to know ‘what to do now about the bad state of the world’ that really draws people to Marx today.

Borrowing those two broad categories of the ‘misunderstood Marx’ and the ‘mistaken Marx’ seems a useful way to organise this review of a book that contains such wide-ranging content related to Marx by so many authors. The book itself is organised into three parts (I. ‘Capitalism, Past and Present’; II. ‘Extending the Critique of Capital’; III. ‘The Politics of Capital’), but the content of the chapters does not fit very neatly under those headings.

The highly readable and informative introduction by Marcello Musto that opens the book shows how different the real Karl Marx was from the dogmatic image presented by his ‘adversaries and self-styled disciples’ by tracing the evolution of his critique of political economy from the 1857–58 notebooks (later published as Grundrisse) to the publication of the first volume of Capital and the writing of the drafts for the other two volumes. The story of Marx’s continual struggle to refine his understanding of capitalism is skillfully interwoven with scenes of his personal battles to survive amidst constant health and financial problems.

An outstanding contribution that also examines an overlooked aspect of Marx’s thought is Bob Jessop’s chapter on how the discoveries in cell biology in the nineteenth century influenced the decision to begin Capital with the analysis of the commodity, which is described as the ‘economic cell-form’ of the capitalist mode of production. Jessop explores this analogy and its limitations, as part of a consideration of Marx’s method of analysis and presentation in Capital.

Pietro Basso, in the chapter titled ‘Had Capital been written today’, also considers the starting point of Capital, but argues that Marx made the book unnecessarily difficult by beginning with the commodity as the elementary form of capitalist wealth, which presents the reader with a challenge compared to scaling a ‘seventh-grade mountain face, with no warming-up in advance’. Basso sees the choice of such a difficult beginning as Marx’s attempt to ‘settle accounts once and for all both with previous economic theories and with the last great production of philosophy, the rational kernel of Hegel’s logic, by incorporating their highest achievements in a dialectical exposition of the material of economics’ (209). A more reader-friendly approach, Basso argues, would have been to position the historical passage on the primitive accumulation of capital as the opening chapter.

Another would-be editor of Capital, but one who demands even more of the reader than Marx himself did, is Bertell Ollman, who regrets that Marx downplayed his dialectical method and theory of alienation in order popularise his presentation in Capital. In his chapter, with the twisted tongue-in-cheek title ‘Toward a Marxist revision of Marx’s revision of Marxism in Capital’, Ollman explores the resulting gap between ‘what Marx came to believe’ about capitalism ‘and how much of it he chose – for largely tactical reasons – to present to the public’ (277).

Leo Panitch, in ‘The Challenge of Transcending Capital’, critiques Engels’ description of capitalism as a ‘mere passing stage in the economic history of mankind’ (83) and ponders ‘how Marx’s Capital needs to be transcending in order to help figure out how to eventually transcend capital itself’ (88). More specifically, Panitch suggests the need to supplement Capital with a ‘further development of [an] historical materialist theory of the capitalist state’ (89), stressing the ‘importance of a socialist strategy for entering the state to the end of transforming’ (90) it. Setting aside the feasibility of this gradualist strategy for socialism, it seems worth pointing out that Marx had in fact planned to write a separate book on the state as part of his critique of political economy, so that the absence of an elaboration of the subject in Capital was certainly not an oversight on his part.

Gary Teeple, in ‘The Neglected Chapters on Wages in Capital’, considers the centrality to Capital of the ‘dynamic and contradictory relation’ (232) between surplus-value and variable capital by examining the chapters dealing with wages and wage forms, countering the view of Capital as concerning ‘the political economy of capital alone as if separate from a consideration of labour’. From this perspective, he dismisses as ‘difficult to fathom’ the suggestion of Michael Lebowitz that there is a ‘missing book on wage-labour,’ (234) which Marx had originally planned to write. There does seem to be evidence in the pages of Capital itself, however, that the analysis of wage labour was only to the extent necessary to elucidate ‘capital in general,’ such as the passage at the beginning of the chapter on time-wages where Marx notes that he will only briefly describe the two fundamental forms of wages because an ‘exposition’ of all the different forms belongs to the special study of wage labour. In any case, Teeple calls for a reading of Capital that unravels the wage form that ‘obscures the real relations of production’ and the various forms of wages that are employed to ‘defraud the workers of the value of their labour-power’, against the backdrop of capital’s ceaseless effort to ‘maximize the surplus extracted at the expense of wages,’ which the author sees as the ‘main thread of the argument of Capital’ (241).

William Clare Roberts, in ‘Reading Capital as Political Theory’, distinguishes three ‘different registers’ of Capital as a ‘critique of political economy’: as internal critique of political economy, a historical or historicizing critique, and as a political critique. In focusing on the third type of critique, which ‘rarely gets the attention it deserves’, Roberts shows how it differs from the historicizing critique to which it is often identified or reduced, insofar as a political critique reveals how ‘political economy justifies relations of domination by making them out to be relations of freedom’ (219).

Kevin Anderson, in ‘Five Explicit and Implicit Notions of Revolution in Capital’, examines different passages in the first volume of Capital that present different conceptions of revolution, revealing both the diversity of Marx’s conceptions of revolution, which center on ‘capital and labour’ but do not adopt a ‘reductionist manner that excludes factors like race, ethnicity, colonialism, the state and the relationship of non-capitalist social structures to modern capitalist ones’ (206).

Richard Wolff, professor emeritus at the University of Massachusetts Amherst and YouTuber extraordinaire, discusses ‘Marx’s new concept of class,’ centered on the concept of ‘surplus’ (rather than surplus value) that he inherits from Paul Sweezy. Wolff argues that pre-Marxian concepts of class had centered on property or power relations instead of defining it in terms of the relationship to surplus production. Wolff says that Marx’s ‘new notion of class as a particular social process that occurs together with the physical labour process within the activity known as production’ (110) is identified ‘early in Capital, Volume 1’, but the chapter does not quote any specific passages from that work so it is difficult to know precisely what the author is referring to.

Kohei Saito and John Bellamy Foster, in separate papers, examine the largely overlooked ecological dimension of Marx’s critique of political economy. Saito, for his part, looks at differences between the ecological viewpoints of Marx and Engels, while Foster points to how Marx’s ‘ecological critique of political economy’ points the way to a ‘new conception of socialism as a society of substantive equality and ecological sustainability’ (193).

Another topic addressed in the book by multiple authors is gender. Both Silvia Federici and Himani Bannerji point to the limitations of Marx’s understanding of the sexual division of labour of his own time. As she has presented at length in her books and articles, Federici points to the ‘under-theorization’ of reproduction which was centered narrowly on waged industrial workers at the expense of considering household labour. Bannerji, similarly, takes Marx to task for a view of ‘women as essentially reproducers rather than producers’, as compared to men who ‘transform themselves and nature, develop productive forces and revolutionize society’ (154).

Étienne Balibar, in his chapter, considers the famous line in Capital about the ‘expropriation of the expropriators’, describing as one of the ‘great puzzles in the history of modern socialism’ that this ‘“revolutionary conclusion” which marks the ‘achievement’ of Marx’s argument is ‘not at the end of the book’ (41). Balibar speculates that it may have been concealed in the penultimate chapter as a way of not drawing the attention of government censors. Neatly summarizing his entire chapter, which aims to subject the famous passage in Capital to ‘an exegesis at the same time literary, philological, philosophical, political and even theological’ (39), is unfortunately beyond the allotted space of the present review.

In a chapter on ‘the persistence of Marx’s humanism,’ Mauro Buccheri adopts a similar free-ranging style as Balibar, but with rather less stylistic success, it seems to me, as a snippet of the opening 12-line sentence may demonstrate: ‘In the ubiquitous swamp of Neoliberal capitalism, a time of pestilence and plagues, of zombies, vampires and other monsters of the market, of fuzziness and uncertainty, of religious fundamentalisms and solitary atheism, of violence and repressive tolerance, of Empire and Multitude, of globalization and right-wing populism, of culture wars, and abject poverty, failed and failing states’ (247). Epic list-making seems best left to the masters of the genre such as Henry Miller and Walt Whitman.

In considering the book as a whole, my own preferences as reader and reviewer was for the chapters that set out to examine a clearly defined aspect of Capital, as Marx in that work was nothing if not scrupulous in the way that he posed his theoretical questions. Before raising the question of what Marx should have done, certainly one needs to first be sure that what he actually did is adequately understood. Yet some chapters grouped here under the ‘mistaken Marx’ category did not seem to take Marx to task without always clarifying the exact theoretical question at issue or dealing with too many different questions at the same time.

Categories
Reviews

Felice Di Maro, Goodreads

C’è una svolta ed è importante negli studi su Marx e riguarda i ripensamenti su alcune tematiche delle sue opere composte dal 1857 in poi. Hanno ricevuto nuove analisi in relazione ai materiali di preparazione e successivi, inediti s’intende, di Marx stesso che sono stati raccolti in circa 200 quaderni di appunti che comprendono compendi di libri letti da Marx e le riflessioni che da essi hanno preso origine.

Anche la sua biografia si è maggiormente illuminata con l’analisi della sua corrispondenza con Engels e con altri. Al riguardo, Marcello Musto, che è l’Autore dell’opera ha ricordato (p. X) quanto scrisse Maximilien Rubel, comunista militante e studioso del pensiero di Marx, che una «biografia monumentale» di Marx doveva essere ancora scritta ed era il 1957 (Karl Marx, “Saggio di biografia intellettuale” in Prolegomeni a una sociologia etica, Cooperativa Colibrì, 2001p.3).

Fino ad oggi, non è stata ancora scritta però penso che con la pubblicazione di quest’opera si è incominciato ad analizzare la biografia di Marx e le sue opere insieme, cioè con processi unitari di studi.

«Karl Marx» è il titolo di quest’opera ed ha per sottotitolo: “Biografia intellettuale e politica 1857-1883”, pp. XIV – 400 (Einaudi). È un libro innovativo che rivela un Marx, pensatore e rivoluzionario, molto diverso da quello che è stato raffigurato, per lungo tempo, da tanti suoi critici e marxisti correnti.

Biografia soltanto? L’interrogativo è d’obbligo, ovviamente dobbiamo intenderci perché, confessiamolo, siamo abituati  ad analizzare in prevalenza la “Vita di Marx” di Franz Mehring pubblicata nel 1918 che è stato all’epoca un lavoro certo non facile ma realizzato dal fondatore del partito comunista tedesco che pur conoscendo analiticamente la produzione di Marx pubblicò questo libro utilizzando le documentazioni disponibili di allora e chiaramente, oggi, con quest’opera, che qua si presenta umilmente una recensione, è stata realizzata da uno studioso che è professore associato di sociologia teorica presso la York University di Toronto che utilizza fonti di archivio come quello di Amsterdam e di Mosca.

Vengono presentati presentati i nuovi processi di ricerca e gli aspetti biografici sono non separati da quelli delle opere e dei ripensamenti e ci fanno conoscere un Marx diverso senza modificarne il profilo. Marx è stato e rimane un rivoluzionario contro il capitalismo.

Attenzione. L’opera merita di essere letta perché oltre ad essere stata scritta con un linguaggio accessibile presenta il risultato di ricerche che sono ancora all’inizio come dichiara l’Autore: “Il frutto di questo lavoro è ancora incompleto e parziale”, p. IX. In pratica siamo ad una svolta negli studi di Marx.

 

Quindi Marx ha ancora tanto da offrire? Penso proprio di sì, al riguardo qualche osservazione, e a frontiera con il quadro del libro, potrà essere d’aiuto anche per una lettura più in profondità di questo libro.

Una premessa importante è che Marx e le sue opere, sono state approfondite nel tempo da studiosi che hanno pubblicato contributi, come dire, scientifici, i quali vengono continuamente studiati dai cultori e amanti di Marx. Da alcuni anni ci sono persone che studiano Marx, anche pubblicando saggi interessanti, ma non sono né filosofi e né storici e non è che siano impegnati nei partiti comunisti e posso assicurare che non è che siano comunisti, ovviamente che si presentino come tali, e che conoscano a fondo le opere di Marx. Sia chiaro Marx rimane il riferimento teorico dei comunisti e dei socialisti chiaramente non riformisti e di sinistra e di quanti lottano per un’alternativa al capitalismo ma che non si dichiarino di essere di destra o liberisti.

Si tenga però in conto che la classe operaia di oggi è in parte, s’intende, rappresentata da profili come quelli del fattorino di Amazon e del rider di Deliveroo che non hanno in comune niente con gli operai rivoluzionari dell’Ottocento che avevano come riferimenti il quadro degli obiettivi presentati dalle note opere del “Manifesto” e del “Capitale” di abbattere il capitalismo e costruire una nuova società. Sia chiaro, la fase che stiamo attraversando è molto complessa ed è progressivamente sempre più liberista, al riguardo sarebbe importante fare una riflessione su cosa sia la classe operaia oggi, e soprattutto cosa vuole fare per abbattere il capitalismo, e naturalmente capire se lo vuole abbattere s’intende.

 

C’è da dire anche che Marx, e le sue opere, sono all’attenzione di persone che sono cultori di Marx, ma che non desiderano per niente la fine del capitalismo. Sembra strano ma è un fenomeno che ho colto e che ho cercato di comprenderne le motivazioni e sono in ricerca, ma è chiaro che si voglia o no, Marx non appartiene soltanto ai comunisti e ai socialisti e a quelli che vogliono la fine del capitalismo, ma appartiene all’umanità e quindi le tematiche in generale o alcuni tratti delle sue opere che sono noti perché le sue opere essendo in Rete accessibili a tutti sono all’attenzione di chiunque e sono nati e si sono evoluti nel tempo processi di conoscenza che sono diventati culturali sulle opere di Marx e anche sulla sua biografia. Non è questa la sede per approfondire e ritornerò su questi temi.

Quest’opera si posiziona in questi processi, appena parzialmente descritti e promuoverà nel tempo nuove operazioni di conoscenza. Il libro sollecita nuove ricerche perché presenta una serie di tematiche lasciate ai margini dagli studiosi di Marx e delinea in parte anche un nuovo profilo di Marx con sfumature fino ad oggi sconosciute. Rappresenta il risultato anche storiografico di una reinterpretazione complessiva dell’opera di Marx iniziata nel 1998 con la pubblicazione della “Marx-Engels-Gesamtausgabe (acronimo utilizzato nel libro, MEGA; Gesamtausgabe = edizione completa) che è l’edizione storico-critica delle opere complete di Marx ed Engels: 26 volumi fino ad oggi e 40 sono stati pubblicati dal 1975 al 1989.

Un grazie speciale lo si deve all’Autore, Marcello Musto, che ci ha fatto conoscere con questo libro il cantiere di lavoro di Marx e ci ha mostrato come analizzò accuratamente temi cruciali del suo tempo come quelli delle società extraeuropee e come fu animato da un notevole interesse per le forme di proprietà collettiva non controllate dallo Stato. Importante è come Musto ha presentato un tema che non è stato analizzato in profondità e che riguarda la nota associazione dei lavoratori (1aInternazionale) che in una società comunista non si doveva limitare la libertà dei singoli individui.

 

Oltre alla prefazione che presenta in sintesi il quadro unitario delle ricerche il libro si suddivide in quattro parti. La prima: “La critica dell’economia politica” è dedicata all’elaborazione e stesura del Capitale e al carattere incompiuto dell’opera. La seconda: “La militanza politica” tratta il tema della partecipazione di Marx all’Associazione internazionale dei lavoratori e si mette in evidenza che non fu una sua creazione esclusiva. La terza: “Le ricerche dell’ultimo decennio” propone una disamina della corrispondenza e dei manoscritti, alcuni ancora inediti, degli ultimi anni di vita di Marx. La quarta: “La teoria politica” esamina le concezioni di Marx a riguardo del modo di produzione capitalistico e al profilo che avrebbe potuto assumere la società comunista.

Segue l’apparato delle note che non sono nel testo, la bibliografia, suddivisa in scritti di Karl Marx (Marx Engels Opere, edizioni singole in italiano, Marx Engels Gesamtausgabe, Marx-Engels Werke, Marx Engels Collected Works, Edizioni singole in altre lingue, Manoscritti inediti) scritti di altri autori, e un ottimo indice dei nomi, davvero prezioso per chi voglia approfondire il quadro delle relazioni di Marx e le sue opere e con i vari personaggi citati nel testo.

 

La terza parte penso che rispetto al quadro generale del libro abbia un carico d’innovazione maggiore, come io ho letto e interpretato s’intende. Si compone di due Capitoli: VII e VIII, pp.181-249. Nel primo “Studi teorici e lotta politica si utilizza la corrispondenza con Engels e altri e si coglie il contesto della deriva socialdemocratica che Marx aveva cercato di ostacolare e il quadro delle battaglie politiche a livello internazionale; segue la preparazione del secondo libro del Capitale e i nuovi orizzonti ricerca; si conclude con “Dagli Urali alla California”. Nel secondo c’è proprio l’altro Marx con lo studio dell’antropologia, ma anche gli anni senza sua moglie Jenny e il viaggio tra Algeria e Francia e gli ultimi mesi.

Si è avviata una fase di studi che permetterà di avere un profilo biografico completo di Marx relazionato con l’insieme delle sue opere e si potranno meglio conoscere le motivazioni per le quali vari suoi lavori sono stati pubblicati dopo la sua morte.

Categories
Reviews

Josep Huguet, NacióDigital

“L’últim Marx. Una biografia política” de Marcello Musto i editat per Tigre de Paper ha estat una lectura d’estiu. N’hi ha que de joves vam assumir l’autoformació en el marxisme, el vam respirar en algunes assignatures de la Facultat d’Història i, fins i tot, vam militar durant un període en un partit leninista. Després, aplicant la màxima marxista de partir de la realitat concreta i complexa, vam adonar-nos que algunes previsions no es complien o que d’altres concrecions polítiques no conduïen cap a la societat socialista ideal.

I en alguns casos, comprovàrem, estupefactes, com el comunisme havia estat la via més lenta d’arribar al capitalisme més descarnat, com deia un acudit popular. Moltes previsions de Marx, i encara més de molts seguidors seus, van anar fallant. Ni els estadis més avançats del capitalisme han conduït a la seva alternativa, ni la permanència del comunisme en alguns estats no ha estat altra cosa que l’aparició d’un híbrid de règim dictatorial comunista amb sistema econòmic capitalista, sense drets per a les persones, siguin considerades com a ciutadans o com a treballadors.

Però no és sols el marxisme qui es va equivocar. Tant des del relat del capitalisme creixent, com del liberalisme progressista, com del moviment socialista, amb visions i objectius no compartits als segles XIX i XX, s’ha mantingut una fe quasi cega en què el destí del món estava determinat: els uns creient que s’assoliria una pròspera societat capitalista on el mercat, suposadament lliure, resoldria tots els problemes i els altres pensant que el desenvolupament capitalista conduiria inexorablement al seu esclat i el pas cap al socialisme.

Aquest historicisme unidireccional, aquesta fletxa única del progrés d’aparença científica, no va ser mai abonada per Marx, si més no pel darrer Marx. Aquest també va abjurar del determinisme econòmic que, des d’escoles liberal-capitalistes o socialistes, afirmava una relació causal rígida entre canvis econòmics i models socials. Marx va remarcar la multiplicitat de factors influents: condicions històriques, temps i moments dels esdeveniments i capacitat de la intervenció humana per modular la realitat. Les hipòtesis sobre el possible curs de la història no s’haurien de basar per se en lleis abstractes, sinó que sempre haurien de ser proporcionals amb la diversitat dels contextos existents.

Arribats a aquest punt de la lectura em començo a plantejar que moltes d’aquestes reflexions són vàlides per a qualsevol projecte polític i social, sigui per detonar la contrarevolució o sigui per una revolució social o política, com la de la independència. Així que el determinisme lineal d’algunes no-estratègies independentistes seria tan erroni com el d’altres moviments polítics.

Marx excel·leix molt més en les diagnosis de les estructures del poder o dels moviments socials i polítics i de les contradiccions entre classes o al si de les classes populars que són perfectament actuals. Per exemple quan defineix la naturalesa de classe de l’estat: “l’estat està construït sobre les classes, i les pressuposa”; i la individualitat en aquestes societats és una individualitat de classe. Aquest principi, que és de sempre el que m’ha quedat més clavat al cap i que es confirma en cada anàlisi de la realitat concreta, no hauria de ser mai menystingut pels projectes polítics transformadors. És més habitual, en canvi, que els defensors de l’ordre existent l’amaguin sota les banderes nacionalistes.

Vistes les evolucions de comunisme i capitalisme no hom espera un futur sense classes. Però tenim dret a aspirar i lluitar per una societat representada per una piràmide plana i truncada i que s’allunyi de les piràmides senceres i altes. Una societat on el ciment social es basi en la meritocràcia i l’ascensor social i no en la corrupció i el clientelisme. Aquesta tria és la que a molts ens referma en l’opció per una República catalana, perquè l’estat espanyol és en el marc europeu un dels pitjors models d’Estat de classe: piramidal d’altura, oligàrquic, extractiu i lluny de la meritocràcia.

Però aquesta realitat de classe es vol camuflar com un enfrontament entre pobles. En el cas del relat dominant negant fins i tot l’existència de més subjectes polítics que el propi. I en alguns casos dels relats de resposta, atribuint al conjunt de la població de la nació dominant la responsabilitat de la dominació.

Un altre paràgraf del llibre sobre Marx que pot interessar és aquell en què renega de qualsevol fórmula prescrita per fer qualsevol revolució. No cal fer gaires prediccions de com serà la societat lliure, deia, sinó que cal centrar-se en les condicions que la faran possible: “l’anticipació doctrinària i necessàriament fantasiosa del programa d’acció d’una revolució futura només serveix per distreure de la lluita present”. I encara més el preocupaven “les expressions ultrarevolucionàries, que sempre havia considerat com a ínfules; una especialitat que la nostra gent faria bé de deixar per als anomenats anarquistes que són, de fet, suports de l’ordre existent i no pas creadors del desordre”. En comptes d’anarquista s’hi pot posar qualsevol opció ultrainsurreccionalista o hiperventilada que diríem ara.

El llibre El darrer Marx conté d’altres aspectes d’interès que desborden el marc d’aquest article. En cito tres. Un, la discriminació masclista i la lluita emancipadora de les dones. Dos, la constatació del xoc inter-obrer entre autòctons i migrats: “els socialistes han intentat propiciar una entesa entre els treballadors dels diferents països, que va esdevenir cada vegada més necessària a mesura que els capitalistes es van anar tornant més cosmopolites a l’hora de llogar mà d’obra, posant la mà d’obra estrangera en contra de l’autòctona…”. Tres, la intuïció sobre alguna de les derivades negatives del turisme quan encara era d’elit: “m’he passat un mes vagant en aquest cau de desvagats o aventurers aristocràtics (…) no hi ha masses plebees aquí, a part dels cambrers de l’hotel i el cafè, i els que es dediquen als serveis domèstics que pertanyen al Lumpenproletariat”.

Marx es va interessar per les teories de Vorontsov que sostenia que les nacions “que són les darreres a arribar a l’arena de la història” es beneficien de “l’experiència històrica acumulada dels altres pisos” sense “anar a les palpentes a les fosques, sinó sabent què cal evitar”. A Catalunya ens podríem aplicar el principi i ser capaços d’aprofitar els diversos retards per trobar vies pròpies per avançar.

Finalment, de la meva lectura particular d’estiu d’aquest darrer Marx em quedo amb la necessitat de desideologitzar els conflictes per a trobar solucions i vies compartides. Si anem en sentit contrari, el d’ideologitzar des del minut zero, passarem a les lluites creixentment descompartides en el feminisme, l’ecologisme, la justícia social o l’independentisme. El dogmatisme i els apriorismes són mals companys de viatge. L’últim Marx mostra un Marx menys dogmàtic que molts dels seus seguidors que pretenien seguir l’ortodòxia d’una ideologia més que seguir un mètode. En el llibre s’explica com en una carta a Bernstein, Engels recordava l’anècdota de Marx criticant als qui es deien deixebles seus: “ce qu’il y a de certain c’est que moi, je ne suis pas Marxiste” . “El que és segur és que jo no soc marxista”.