Categories
Interviews

‘Marx is eminently worth discovering’

Immanuel Wallerstein is considered one of the greatest living sociologists. He is currently a Senior Research Scholar at Yale University, New Haven – USA. He has authored more than 30 books, which have been translated into several languages. Among them is The Modern World-System, published in four volumes between 1974 and 2011.

Marcello Musto is Associate Professor of Sociological Theory at York University, Toronto – Canada. He has authored and edited several books on Marx, including Karl Marx’s Grundrisse (Routledge, 2008); Marx for Today (Routledge, 2012); Workers Unite! (Bloomsbury, 2014) and the latest Another Marx (Bloomsbury, 2018).

30 years after the end of the so-called ‘actually existing socialism’, there continued to be publications, debates and conferences all around the globe on the contemporary relevance of Karl Marx. Is this surprising? Or do you believe that Marx’s ideas will continue to hold relevance for those who are looking for an alternative to capitalism?

There is an old story about Marx: you throw him out the front door and he sneaks in through the rear window. That is what happened once again. Marx is relevant because we have to deal with issues about which he still has a lot to say and because what he said is different from what most other authors argued about capitalism. Many columnists and scholars – not only myself – find Marx extremely useful and today he is in one of his new popularity phases, despite what was predicted in 1989.

The fall of the Berlin Wall liberated Marx from the chains of an ideology that had little to do with his conception of society. The political landscape following the implosion of the Soviet Union helped to free Marx from the role of figurehead for a state apparatus. What is it about Marx’s interpretation of the world that continues to garner attention?

I believe that when people think of Marx’s interpretation of the world in one concept they think to ‘class struggle’. When I read Marx in light of the present issues, for me class struggle means the necessary struggle of what I call the Global Left – who I believe endeavour to represent the bottom 80 per cent of the world’s population by income – against the Global Right – which represents maybe 1 per cent of the population. The struggle is over the other 19 per cent. It is about how to get them to come onto your side, rather than the other. We live in an era of structural crisis of the world system. The existing capitalist system cannot survive, but nobody can know for sure what will replace it. I am convinced that there are two possibilities: one is what I call the ‘Spirit of Davos’. The goal of the World Economic Forum of Davos is to establish a system that maintains the worst features of capitalism: social hierarchy, exploitation and, above all, polarisation of the wealth. The alternative is a system that must be more democratic and more egalitarian. Class struggle is the fundamental attempt to affect the future of what will replace capitalism.

Your reflection on the middle class reminds me of Antonio Gramsci’s idea of hegemony but I think the point is also to understand how to motivate the mass of people, the 80 per cent you mentioned, to participate in politics. This is particularly urgent in the so-called global South, where the majority of the world’s population is concentrated, and where, in the past decades, despite the dramatic increase of inequalities produced by capitalism, progressive movements have become much weaker than they were previously. In these regions, the opposition to neoliberal globalisation has been channeled into support for religious fundamentalisms and xenophobic parties. We are increasingly seeing this phenomenon arise in Europe as well.

The question is does Marx help us understand this new scenario? Recently published studies have offered new interpretations of Marx that might result in opening of other ‘rear windows’ in the future, to use your expression. They reveal an author who extended his examination of the contradictions of capitalist society beyond the conflict between capital and labour to other domains. In fact, Marx devoted a lot of his time to the study of non-European societies and the destructive role of colonialism on the periphery of capitalism. Consistently, contrary to interpretations that equate Marx’s conception of socialism with the development of productive forces, ecological concerns figured prominently in his work. Finally, he was widely interested in several other topics that scholars often ignore when they talk about Marx. Among them there are the potential of technology, the critique of nationalism, the search for collective forms of ownership uncontrolled by the state and the need for individual freedom in contemporary society: all fundamental issues of our times. But beside these new faces of Marx – which suggest that the renewed interest in his thought is a phenomenon destined to continue in the coming years – could you indicate three of Marx’s most recognised ideas that you believe are worth being reconsidered today?

First of all, Marx explained to us better than anybody else that capitalism is not the natural way of organising society. In ‘The Poverty of Philosophy’, published when he was only 29 years old, he already mocked bourgeois political economists who argued that capitalist relations ‘are natural laws, independent of the influence of time’. Marx wrote that for them “there has been history, since in the institutions of feudalism we find quite different relations of production from those of bourgeois society”, but that they did not apply history to the mode of production they supported; they represented capitalism ‘as natural and eternal’. In my book Historical Capitalism, I tried to make the point that capitalism is what has occurred historically, as opposed to some vague and unclear idea espoused by some political economists. I argued several times that there is no capitalism that is not historical capitalism. It is as simple as that for me and we owe a lot to Marx.

Secondly, I want to stress the importance of the concept of ‘primitive accumulation’, meaning the dispossession of the peasantry from their land which was at the foundation of capitalism. Marx understood very well that it was a key process of constituting the domination of bourgeoisie. It was there at the beginning of capitalism and it still exists today.

Finally, I would invite greater reflection on the subject ‘private property and communism’. In the system established in the Soviet Union – in particular under Stalin – the state-owned the property but it did not mean that people were not being exploited or oppressed. They were. Talking of Socialism in one country, as Stalin did, was also something that never entered anybody’s mind, including Marx, before that period. Public ownership of the means of production is one possibility. They can also be cooperatively owned. But we have to know who is producing and who is receiving the surplus value if we want to establish a better society. That has to be entirely reorganized, compared to capitalism. It is the key question to me.

The year 2018 marks the bicentenary of Marx’s birth and new books and movies have been dedicated to his life. Is there a period of his biography that you find most interesting?

Marx had a very difficult life. He struggled with severe personal poverty and he was lucky to have a comrade like Friedrich Engels who helped him survive. Marx did not have an easy life emotionally too and his persistence in trying to do what he thought of as his life’s work – the understanding of the way in which capitalism operates – was admirable. This is what he saw himself doing. Marx did not want to explain antiquity, nor define what socialism in the future would look like. These were not the tasks he put for himself. He wanted to understand the capitalist world in which he was living.

For all his life, Marx was not merely a scholar isolated among the books of London’s British Museum, but always a militant revolutionary involved in the struggles of his epoch. Due to his activism, he was expelled from France, Belgium and Germany in his youth. He was also forced to go into exile in England when the revolutions of 1848 were defeated. He promoted newspapers and journals and always supported labour movements in all the ways he could. Later, from 1864 to 1872, he became the leader of the International Working Men’s Association, the first transnational organisation of the working class and, in 1871, defended the Paris Commune, the first socialist experiment in history.

Yes, it is true. It is essential to remember Marx’s militancy. As you recently highlighted in the volume Workers Unite, he had an extraordinary role in the International, an organisation of people who were physically distant from each other, at a time when mechanisms of easy communication did not exist. Marx’s political activity also involved journalism. He carried that on through much of his life, as a way of communicating to a larger audience. He worked as a journalist to get an income, but he saw his contributions as a political activity. He had not any sense of being a neutral. He was always a committed journalist.

In 2017, on the occasion of the 100th anniversary of Russian Revolution, some scholars returned to the contrast between Marx and some of his self-styled followers who were in power during the 20th century. What is the main difference between Marx and them?

Marx’s writings are illuminating and much more subtle and variegated than some of the simplistic interpretations of his ideas. It is always good to remember the famous boutade in which Marx said: “If this is Marxism, what is certain is that I am not a Marxist”. Marx was always ready to deal with the reality of the world, not like many others who dogmatically imposed their views. Marx changed his mind often. He was constantly on the search for solutions to the problems he saw that the world was facing. That is why he is still a very helpful and useful guide.

To conclude, what would you like to say to the younger generation who have not yet encountered Marx?

The first thing I have to say to young people is that they have to read him. Do not read about him, but read Marx. Few people – in comparison with the many who talks about him – actually read Marx. That is also true of Adam Smith. Generally, one only reads about these classics. People learn about them through others people’s summary. They want to save time but, actually, that is a waste of time! One must read interesting people and Marx is the most interesting scholar of the 19th and 20th centuries. There is no question about that. No one is equal to him in terms of the number of things he wrote about, nor for the quality of his analysis. So, my message to the new generation is that Marx is eminently worth discovering but you must read, read, read him. Read Karl Marx!

Categories
Journal Articles

A escrita de O Capital

1. Dos Grundrisse à análise crítica das Teorias do mais-valor
Marx somente começou a escrever O capital muitos anos depois de iniciar seus estudos rigorosos de economia política. Desde 1843, ele já trabalhava com grande intensidade em direção àquela que mais tarde ele definiria como sua própria “economia”. Foi a erupção da crise financeira de 1857 que o forçou a começar seu trabalho. Marx estava convencido de que a crise que se desenvolvia em nível internacional criava as condições para um novo período revolucionário em toda a Europa. Ele esperava por esse momento desde as insurreições populares de 1848 e, agora que finalmente parecia ter chegado, não queria que os eventos o pegassem despreparado. Então, decidiu retomar seus estudos econômicos e dar-lhes uma forma acabada.

Este período foi um dos mais fecundos da sua vida: em poucos meses, conseguiu escrever mais do que nos anos precedentes. Em dezembro de 1857, escreveu a Engels: “Estou trabalhando como louco durante toda a noite e todas as noites, reunindo meus estudos econômicos para que eu possa ao menos ter os fundamentos [Grundrisse] claros antes do dilúvio.” (MARX; ENGELS, 2010i, p. 257)3

O trabalho de Marx era agora notável e abrangente. De agosto de 1857 a maio de 1858, ele preencheu os oito cadernos conhecidos como Grundrisse, enquanto, como correspondente do New York Tribune (o jornal de maior circulação nos Estados Unidos da América, com o qual colaborou a partir de 1851), escreveu dezenas de artigos sobre, entre outras coisas, o desenvolvimento da crise na Europa. Por fim, de outubro de 1857 a fevereiro de 1858, compilou três livros de extratos, chamados de Cadernos sobre as crises4. Graças a isso, é possível mudar a imagem convencional de um Marx que estuda a Ciência da lógica de Hegel à procura de inspiração para os Manuscritos de 1857-8, pois, naquela época, ele estava muito mais preocupado com os eventos ligados à maior crise já prevista. Ao contrário dos extratos que havia produzido anteriormente, esses manuscritos não eram compêndios das obras dos economistas, mas consistiam em uma grande quantidade de notas, recolhidas de vários jornais, sobre os principais desenvolvimentos da crise, tendências do mercado de ações, flutuações cambiais e falências importantes na Europa, nos Estados Unidos da América e em outras partes do mundo. Uma carta escrita a Engels em dezembro indica a intensidade de sua atividade:

Estou trabalhando intensamente, como regra, até às quatro horas da manhã. Estou empenhado numa dupla tarefa: 1. Elaborar os fundamentos da economia política. (Para o benefício do público, é absolutamente essencial abordar o assunto a fundo, assim como é, para mim mesmo, individualmente, livrar-me desse pesadelo.) 2. A crise atual. Além dos artigos para o [New York] Tribune, tudo o que faço é manter registros dela, o que, no entanto, leva uma quantidade considerável de tempo. Eu acho que, em algum momento da primavera, devemos fazer juntos um panfleto sobre o assunto. (MARX; ENGELS, 2010i, p. 224)5

Os Grundrisse foram divididos em três partes: uma “Introdução” metodológica, um “Capítulo sobre o dinheiro”, no qual Marx se ocupou do dinheiro e do valor, e um “Capítulo sobre o capital”, centrado no processo de produção e circulação do capital, e que abordou temas-chave, como o conceito de mais-valor e as formações econômicas que precederam o modo de produção capitalista. Contudo, mesmo o imenso esforço de Marx não lhe permitiu completar o trabalho. No final de fevereiro de 1858, ele escreveu a Lassalle:

Na verdade, tenho trabalhado nas etapas finais há alguns meses. Mas a coisa está indo muito devagar porque não se consegue dispor finalmente dos assuntos aos quais se devotou anos de estudo antes que eles comecem a revelar novos aspectos e demandar que se pense mais. (…) O trabalho que atualmente me preocupa é uma Crítica das Categorias Econômicas ou, se quiser, uma exposição crítica do sistema da economia burguesa. É ao mesmo tempo uma exposição e uma crítica do sistema. Eu tenho pouquíssima ideia de a quantas folhas isso vai chegar. (…) Agora que estou finalmente preparado para trabalhar depois de 15 anos de estudo, tenho, no final das contas, uma sensação desconfortável de que os movimentos turbulentos vindos de fora provavelmente interferirão. (MARX; ENGELS, 2010i, pp. 270-1)6

Não havia sinal do tão esperado movimento revolucionário que deveria nascer juntamente com a crise. Marx também abandonou o projeto de escrever um volume sobre a crise atual. Ainda assim, ele não conseguiu terminar o trabalho com o qual lutava havia muitos anos, pois sabia que ainda estava longe de uma conceptualização definitiva dos temas abordados no manuscrito. Portanto, os Grundrisse permaneceram apenas um rascunho, do qual – depois de ter trabalhado cuidadosamente o “Capítulo do dinheiro” –, em 1859, ele publicou um pequeno livro sem repercussão pública: Contribuição para a crítica da economia política.

Em agosto de 1861, Marx voltou a dedicar-se à crítica da economia política, trabalhando com tanta intensidade que, em junho de 1863, havia preenchido 23 cadernos volumosos sobre a transformação do dinheiro em capital, sobre o capital comercial e, acima de tudo, sobre as diversas teorias por meio das quais os economistas tentaram explicar o mais-valor7. Seu objetivo era concluir a Contribuição para a crítica da economia política, que tinha sido designada como a primeira parte do seu plano de trabalho. O livro publicado em 1859 continha um breve primeiro capítulo, “A mercadoria”, diferenciando valor de uso e valor de troca, e um segundo capítulo mais longo, “Dinheiro ou circulação simples”, tratando das teorias do dinheiro como uma unidade de medida. No “Prefácio”, Marx declarou: “Examino o sistema da economia burguesa na seguinte ordem: capital, propriedade da terra, trabalho assalariado, o estado, comércio exterior, mercado mundial.” (MARX; ENGELS, 2010b, p. 261)

Dois anos depois, o plano de Marx não havia mudado: ele ainda pretendia escrever seis livros, cada um dedicado a um dos temas listados por ele em 18598. No entanto, do verão de 1861 a março de 1862, ele trabalhou em um novo capítulo, “O capital em geral”, que pretendia tornar o terceiro capítulo no seu plano de publicação. No manuscrito preparatório contido nos primeiros cinco dos 23 cadernos compilados até o final de 1863, ele se concentrou no processo de produção do capital e, mais especificamente, em: 1) transformação do dinheiro em capital; 2) mais-valor absoluto; e 3) mais-valor relativo9. Alguns desses temas, já abordados nos Grundrisse, foram agora demonstrados com maior riqueza e precisão analítica.

Um alívio momentâneo dos imensos problemas econômicos que o atormentaram por anos permitiu a Marx dedicar mais tempo aos seus estudos e fazer significativos avanços teóricos. No final de outubro de 1861, ele escreveu a Engels que “as circunstâncias [tinham] finalmente se tranquilizado ao ponto que [ele tinha] ao menos um chão firme sob os [seus] pés novamente”. Seu trabalho para a New York Tribune garantia “duas libras por semana” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 323)10. Ele também firmou um contrato com Die Presse. Ao longo do ano anterior, ele havia “penhorado tudo que não estava efetivamente empenhado”, e sua condição deixou sua mulher profundamente deprimida. Mas agora a “dupla ocupação” prometia “colocar um fim à torturante existência levada por [sua] família” e permitir a ele “terminar seu livro”.

Não obstante, em dezembro, ele contou a Engels que foi forçado a deixar notas promissórias no açougue e no armazém e que sua dívida com variados credores chegou a cem libras (MARX; ENGELS, 2010j, p. 332)11. Por conta dessas preocupações, sua pesquisa progredia devagar: “Dadas as circunstâncias, havia de fato uma possibilidade pequena de dar às questões teóricas resoluções rápidas.” Mas ele avisou a Engels que “a coisa está assumindo uma forma muito mais popular, e o método está em menor evidência que na Parte I” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 333)12.

Nesse contexto dramático, Marx tentou pedir dinheiro emprestado à sua mãe, bem como a outros parentes e ao poeta Carl Siebel (1836-68). Em uma carta a Engels do final de dezembro, explicou que estas foram tentativas de evitar “importuná-lo” constantemente. De toda forma, nenhuma surtiu efeito. Nem o contrato com Die Presse estava dando certo, pois eles estavam publicando (e pagando por) somente metade dos artigos submetidos ao jornal. Confidenciou em resposta às mensagens de feliz ano-novo enviadas por seu amigo que se o novo ano mostrasse “qualquer semelhança com o antigo” ele iria “mandar logo ao diabo” (MARX; ENGELS, 2010j, pp. 337-8)13.

As coisas voltaram a piorar quando o New York Tribune, em face das restrições financeiras associadas à Guerra Civil Americana, teve de reduzir o número de seus correspondentes estrangeiros. O último artigo de Marx para o jornal foi publicado em 10 de março de 1862. A partir de então, ele teve de se virar sem aquela que tinha sido sua principal fonte de renda desde o verão de 1851. Naquele mesmo mês, o locador de sua casa ameaçou mover uma ação para recuperar o aluguel atrasado, e em tal caso – como contou a Engels –, ele seria “processado por tudo e por todos” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 344)14. E acrescentou logo em seguida: “Eu não estou indo bem com meu livro, já que o trabalho é frequentemente interrompido, ou seja, suspenso durante semanas a fio por distúrbios domésticos.” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 352)15

Durante esse período, Marx se lançou em uma nova área de pesquisa: Teorias do mais-valor16. Esta foi planejada para ser a quinta e última parte17 do longo terceiro capítulo sobre “O capital em geral”. Em mais de dez cadernos, Marx dissecou minuciosamente a maneira como os principais economistas haviam tratado a questão do mais-valor; sua ideia fundamental era que “todos os economistas compartilham o erro de examinar o mais-valor não como tal, em sua forma pura, mas nas formas particulares do lucro e da renda” (MARX; ENGELS, 2010c, p. 348)18.

No Caderno VI, Marx iniciou pela crítica dos fisiocratas. Em primeiro lugar, ele os reconheceu como os “verdadeiros pais da economia política moderna” (MARX; ENGELS, 2010c, p. 352), já que foram eles que “assentaram as bases para as análises da produção capitalista” e buscaram a origem do mais-valor não na “esfera da circulação” – na produtividade do dinheiro, como pensavam os mercantilistas –, mas na “esfera da produção”. Eles entenderam o “princípio fundamental de que somente aquele trabalho que é produtivo cria mais-valor” (MARX; ENGELS, 2010c, p. 354). Por outro lado, estando erroneamente convencidos de que o “trabalho agrícola” era “o único trabalho produtivo”, concebiam a “renda” como “a única forma de mais-valor” (MARX; ENGELS, 2010c, p. 355). Eles limitaram sua análise à ideia que a produtividade da terra possibilitou ao homem produzir “não mais do que o suficiente para mantê-lo vivo”. De acordo com essa teoria, então, o mais-valor aparecia como “uma dádiva da natureza” (MARX; ENGELS, 2010c, p. 357).

Na segunda metade do Caderno VI, e na maior parte dos Cadernos VII, VIII e IX, Marx se concentrou em Adam Smith, que não compartilhava da falsa ideia dos fisiocratas, para quem “um só tipo definido de trabalho concreto – trabalho agrícola – cria mais-valor” (MARX; ENGELS, 2010c, p. 391). De fato, aos olhos de Marx, um dos grandes méritos de Smith foi ter compreendido que, no processo de trabalho distintivo da sociedade burguesa, o capitalista “se apropria de graça, apropria-se sem pagar por isso, de uma parte do trabalho vivo” (MARX; ENGELS, 2010c, p. 388); ou, novamente, que “mais trabalho é trocado por menos trabalho (do ponto de vista do trabalhador), menos trabalho é trocado por mais trabalho (do ponto de vista do capitalista)”(MARX; ENGELS, 2010c, p. 393). A limitação de Smith, entretanto, foi sua incapacidade de diferenciar o “mais-valor como tal” das “formas específicas que ele assume no lucro e na renda” (MARX; ENGELS, 2010c, p. 389). Ele calculou o mais-valor não em relação à parte do capital do qual se originou, mas como “um excedente sobre o valor total do capital adiantado” (MARX; ENGELS, 2010c, p. 396), incluindo a parte que o capitalista gasta na compra de matérias-primas.

Marx expressou muitos desses pensamentos por escrito durante uma estada de três semanas com Engels em Manchester, em abril de 1862. Ao retornar, relatou a Lassalle:

Quanto ao meu livro, não será concluído por mais dois meses. Durante o ano passado, para evitar morrer de fome, tive de fazer o mais desprezível trabalho por encomenda e, muitas vezes, estive por meses sem poder adicionar uma linha à “coisa”. Além disso, também possuo o hábito de encontrar falhas em qualquer coisa que escrevi e não olhei por um mês, de modo que eu tenho de revisá-la completamente. (MARX; ENGELS, 2010j, p. 356)19

Marx retomou obstinadamente o trabalho e, até o início de junho, estendeu sua pesquisa a outros economistas, como Germain Garnier (1754-1821) e Charles Ganilh (1758-1836). Então, abordou mais profundamente a questão do trabalho produtivo e improdutivo, voltando a concentrar-se, particularmente, em Smith, que, apesar da falta de clareza em alguns aspectos, delineou a distinção entre os dois conceitos. Do ponto de vista capitalista, trabalho produtivo

é um trabalho assalariado que, trocado pela parte do capital que é gasta em salários, reproduz não só esta parte do capital (ou o valor de sua própria capacidade de trabalho), mas também produz mais-valor para o capitalista. É somente assim que a mercadoria ou o dinheiro são transformados em capital, são produzidos como capital. O único trabalho assalariado que é produtivo é aquele que produz capital (MARX; ENGELS, 2010d, p. 8).

O trabalho improdutivo, por outro lado, é “trabalho que não é trocado por capital, mas diretamente por receita, isto é, por salários e lucro” (MARX; ENGELS, 2010d, p. 12). Segundo Smith, a atividade dos soberanos – e dos oficiais jurídicos e militares que os cercam – não produzia valor e, dessa forma, era comparável aos afazeres dos empregados domésticos. Isto, Marx apontou, era a linguagem de uma “burguesia ainda revolucionária”, a qual ainda não havia “subjugado a si própria toda a sociedade, o estado, etc.”,

as profissões ilustres e tradicionalmente honradas – a de soberano, juiz, oficial, sacerdote etc. –, com todas as antigas castas ideológicas a que dão origem, seus homens de letras, seus professores e sacerdotes estão de um ponto de vista econômico no mesmo nível que o enxame de seus próprios lacaios e bobos da corte mantidos pela burguesia e pela riqueza ociosa – a aristocracia fundiária e os capitalistas ociosos (MARX; ENGELS, 2010d, p. 197).

No Caderno X, Marx voltou-se a uma análise rigorosa do Tableau économique de François Quesnay (1694-1774) (MARX; ENGELS, 2010j, p. 381)20. Ele o louvou aos céus, descrevendo-o como “uma concepção extremamente brilhante, incontestavelmente a mais brilhante pela qual a economia política até então seria responsável” (MARX; ENGELS, 2010d, p. 240).

Enquanto isso, as condições econômicas de Marx continuavam desesperadoras. Em meados de junho, ele escreveu a Engels: “Todos os dias, minha esposa diz desejar que ela e as crianças estivessem seguras em seus túmulos, e eu realmente não posso culpá-la, pois as humilhações, tormentos e alarmes pelos quais têm de passar em tal situação são de fato indescritíveis”. Já em abril, a família tivera de penhorar novamente todas as posses que havia recentemente recuperado da casa de penhor. A situação era tão extrema que Jenny decidiu vender alguns livros da biblioteca pessoal do marido – embora não conseguisse encontrar alguém que quisesse comprá-los.

Marx, no entanto, conseguiu “trabalhar duro” e, em meados de junho, manifestou sua satisfação a Engels: “estranho dizer, mas minha massa cinzenta está funcionando melhor em meio à pobreza circundante do que funcionou por anos” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 380)21. Continuando sua pesquisa, ele compilou os Cadernos XI, XII e XIII no decorrer do verão; eles se concentravam na teoria da renda, que ele decidiu incluir como “um capítulo extra” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 394)22 ao texto que estava preparando para publicação. Marx examinou criticamente as ideias de Johann Rodbertus (1805-75) e então passou a uma extensa análise das doutrinas de David Ricardo (1772-1823)23. Negando a existência da renda absoluta, Ricardo admitia um lugar somente para a renda diferencial relativa à fertilidade e à localização da terra. Nessa teoria, a renda era um excesso: não poderia ser mais nada, porque isso contradiria seu “conceito de valor como sendo igual a certa quantidade de tempo de trabalho” (MARX; ENGELS, 2010d, p. 359); ele teria de admitir que o produto agrícola era constantemente vendido acima do preço de custo, o qual calculou como a soma do capital adiantado e do lucro médio (MARX; ENGELS, 2010j, p. 396)24. A concepção marxiana de renda absoluta, em contrapartida, estipulava que “sob certas circunstâncias históricas (…) a propriedade fundiária de fato aumenta os preços das matérias-primas” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 398)25.

Na mesma carta dirigida a Engels, Marx escreveu ser “um verdadeiro milagre” que ele “tenha sido capaz de continuar [seu] escrito teórico a tal ponto” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 394). Seu locador tinha novamente ameaçado enviar os oficiais de justiça, enquanto os comerciantes com quem estava em débito falavam da retenção de suas provisões na fonte e em mover ação judicial contra ele. Mais uma vez, teve de recorrer a Engels para ajudá-lo, confidenciando que, não fossem sua esposa e filhos, ele “preferiria mudar para um abrigo a estar constantemente apertando [sua] carteira” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 399)26.

Em setembro, Marx escreveu a Engels que poderia conseguir um emprego “em um escritório ferroviário” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 417)27 no ano seguinte. Em dezembro, repetiu para Ludwig Kugelmann (1828-1902) que as coisas se tornaram tão desesperadoras que “decidiu tornar-se um ‘homem prático’”; no entanto, essa ideia não vingou. Marx relatou com seu típico sarcasmo: “Por sorte – ou talvez devesse dizer azar? – não consegui o emprego por causa da minha má caligrafia.” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 436)28 Enquanto isso, no início de novembro, ele confidenciou a Ferdinand Lassalle (1825-64) que havia sido forçado a suspender o trabalho “por cerca de seis semanas”, mas que estava “progredindo (…) com interrupções”. “No entanto”, acrescentou, “isso certamente será concluído logo mais.” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 426)29

Durante esse período, Marx completou mais dois cadernos, o XIV e o XV, com extensa análise crítica de vários teóricos da economia. Ele observou que Thomas Robert Malthus (1766 -1834), para quem o mais-valor decorria “do fato de que o vendedor vende a mercadoria acima do seu valor” (MARX; ENGELS, 2010e, p. 215), representava um retorno ao passado na teoria econômica, já que ele derivava o lucro da troca de mercadorias (MARX; ENGELS, 2010e, p. 215). Marx acusou James Mill (1773-1836) de compreender mal as categorias do mais-valor e do lucro; destacou a confusão produzida por Samuel Bailey (1791-1870), que falhou em distinguir a imanente medida do valor do próprio valor da mercadoria; e argumentou que John Stuart Mill (1806-73) não percebeu que “a taxa de mais-valor e a taxa de lucro” (MARX; ENGELS, 2010e, p. 373)30 eram duas grandezas diferentes, sendo esta última determinada não somente pelo nível dos salários, mas também por outras causas não diretamente atribuíveis a ele.

Marx também prestou especial atenção em vários economistas que se opuseram à teoria ricardiana, como o socialista Thomas Hodgskin (1787-1869). Finalmente, tratou do texto apócrifo Receita e suas fontes – em sua visão, um exemplo perfeito de “economia vulgar”, que traduzia em linguagem “doutrinária”, mas “apologética”, o “ponto de vista do setor dominante, isto é, dos capitalistas” (MARX; ENGELS, 2010e, p. 450). Com o estudo deste livro, Marx concluiu sua análise das teorias do mais-valor apresentadas pelos principais economistas do passado e começou a examinar o capital comercial, ou o capital que não criou, mas distribuiu o mais-valor31. Sua polêmica contra o “capital portador de juros” talvez “desfilasse como socialismo”, contudo, Marx não tinha tempo para tal “zelo reformista”, que não “tocava na verdadeira produção capitalista”, mas “apenas atacava uma de suas consequências”. Para Marx, pelo contrário:

A completa objetivação, inversão e destruição do capital como capital portador de juros – na qual, no entanto, a natureza interior da produção capitalista, [seu] distanciamento, simplesmente aparece em sua forma mais palpável – é o capital que produz “juros compostos”. Parece com um Moloch exigindo o mundo inteiro como um sacrifício que pertence a ele por direito, cujas demandas legítimas, decorrentes de sua própria natureza, nunca são cumpridas e sempre são frustradas por um destino misterioso. (MARX; ENGELS, 2010e, p. 453)

Marx continuou, no mesmo espírito:

Assim, são os juros, não o lucro, que parecem ser a criação de valor decorrente do capital como tal [… e], consequentemente, são considerados a receita específica criada pelo capital. Esta é também a forma como são concebidos pelos economistas vulgares. (…) Todas as conexões intermediárias são obliteradas, e a face fetichista do capital, como também o conceito de capital-fetiche, está completa. Esta forma surge necessariamente porque o aspecto jurídico da propriedade é separado do seu aspecto econômico e uma parte do lucro sob o nome de juros decorre do capital por si só, o qual está completamente separado do processo de produção ou do proprietário desse capital. Para o economista vulgar que deseja representar o capital como uma fonte de valor independente, uma fonte que cria valor, esta é, naturalmente, uma dádiva de Deus, uma forma na qual a fonte de lucro não é mais reconhecível, e o resultado do processo capitalista – separado do próprio processo – adquire uma existência independente. Em D-M-D’, uma conexão intermediária ainda é mantida. Em D-D’ temos a forma incompreensível de capital, a inversão e a materialização mais extremas das relações de produção. (MARX; ENGELS, 2010e, p. 458)

Seguindo os estudos sobre o capital comercial, Marx prosseguiu para aquela que pode ser considerada uma terceira fase dos manuscritos econômicos de 1861-3. Isso começou em dezembro de 1862, com a seção sobre “capital e lucro” no Caderno XVI, que indicou como sendo o “terceiro capítulo” (MARX, 1980, pp. 1.598-1.675). Nela, apresentou um esboço da distinção entre o mais-valor e o lucro. No Caderno XVII, também compilado em dezembro, voltou à questão do capital comercial (seguindo as reflexões do Caderno XV [cf. MARX, 1980, pp. 1.682-773]) e ao refluxo do dinheiro na reprodução capitalista. No final desse ano, Marx apresentou a Kugelmann um relatório do seu progresso, informando-lhe que “a segunda parte”, ou a “continuação da primeira parcela”, um manuscrito equivalente a “cerca de 30 folhas impressas”, estava “agora finalmente terminada”. Quatro anos após o primeiro esquema, presente na Contribuição para a crítica da economia política, Marx agora revisava a estrutura do seu plano de trabalho. Ele disse a Kugelmann que havia se decidido por um novo título, utilizando O capital pela primeira vez, e que o nome com o qual operou em 1859 seria “apenas o subtítulo” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 435)32. Fora isso, continuava trabalhando de acordo com o plano original. O que pretendia escrever seria “o terceiro capítulo da primeira parte, a saber, o capital em geral”33. O volume nas últimas etapas de preparação conteria “o que os ingleses chamam de ‘princípios da economia política’”. Juntamente com o que já havia escrito na edição de 1859, esse volume compreenderia a “quintessência” de sua teoria econômica. Com base nos elementos que estava preparando para tornar públicos, ele disse a Kugelmann, uma futura “sequência (com exceção, talvez, da relação entre as várias formas de estado e as várias estruturas econômicas da sociedade) poderia ser facilmente perseguida por outros”.

Marx pensou que seria capaz de produzir uma “cópia final” do manuscrito no novo ano, em seguida, planejava levá-la pessoalmente para a Alemanha. Então ele pretendia “concluir a apresentação de capital, concorrência e crédito” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 435)34. Na mesma carta a Kugelmann, comparou os estilos de escrita no texto publicado em 1859 e no trabalho que estava então preparando: “Na primeira parte, o modo de exposição adotado estava certamente longe de ser popular. Isto se deveu em certa medida à natureza abstrata do assunto (…). A presente parte é mais fácil de entender porque trata de condições mais concretas”. Para explicar a diferença, praticamente se justificando, ele acrescentou:

As tentativas científicas de revolucionar uma ciência nunca podem ser realmente populares. Mas, uma vez que as bases científicas são assentadas, a popularização é fácil. Novamente, se os tempos se tornarem mais turbulentos, pode-se selecionar as cores e nuances exigidas para uma apresentação popular desses assuntos específicos. (MARX; ENGELS, 2010j, p. 436)35

Poucos dias depois, no início do novo ano, Marx enumerou em mais detalhes as partes que conformariam seu trabalho. Em um esquema no Caderno XVIII, indicou que a “primeira seção [Abschnitt]”, “O processo de produção do capital”, seria dividida da seguinte forma:

1) Introdução. Mercadoria. Dinheiro. 2) Transformação de dinheiro em capital. 3) Mais-valor absoluto. (…) 4) Mais-valor relativo. (…) 5) Combinação do mais-valor absoluto e relativo. (…) 6) Reconversão do mais-valor em capital. Acumulação primitiva. A teoria da colonização de Wakefield. 7) Resultado do processo de produção. (…) 8) Teorias do mais-valor. 9) Teorias do trabalho produtivo e improdutivo. (MARX; ENGELS, 2010e, p. 347)

Marx não se limitou ao primeiro volume, mas também esboçou um esquema do que se destinava a ser a “terceira seção” de seu trabalho: “Capital e lucro”. Essa parte, que já indicava temas que estariam incluídos em O capital, Volume III, foi dividida da seguinte forma:

1) Conversão do mais-valor em lucro. Taxa de lucro como distinta da taxa de mais-valor. 2) Conversão de lucro em lucro médio. (…) 3) As teorias de Adam Smith e Ricardo sobre lucro e preços de produção. 4) Renda. (…) 5) História da chamada lei ricardiana da renda. 6) Lei da queda da taxa de lucro. 7) Teorias do lucro. (…) 8) Divisão do lucro em lucro industrial e juro. (…) 9) Receita e suas fontes. (…) 10) Movimentos de refluxo de dinheiro no processo de produção capitalista como um todo. 11) Economia vulgar. 12) Conclusão. Capital e trabalho assalariado. (MARX; ENGELS, 2010e, pp. 346-7)36

No Caderno XVIII, composto em janeiro de 1863, Marx continuou sua análise do capital mercantil. Avaliando George Ramsay (1855-1935), Antoine-Elisée Cherbuliez (1797-1869) e Richard Jones (1790-1855), ele inseriu alguns adendos ao estudo do modo como vários economistas haviam explicado o mais-valor.

As dificuldades financeiras de Marx persistiram durante esse período e, em verdade, começaram a piorar no começo de 1863. Ele escreveu a Engels que suas “tentativas de levantar dinheiro na França e na Alemanha [não deram] em nada”, que ninguém lhe forneceria alimentos a crédito e que “as crianças não [tinham] roupas ou sapatos para sair” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 442)37. Duas semanas depois, ele estava à beira do abismo. Em outra carta a Engels, confidenciou que havia proposto à sua companheira de vida o que agora parecia inevitável:

Minhas duas filhas mais velhas serão empregadas como governantas pela família Cunningham. Lenchen deve começar o serviço em outro lugar, e eu, juntamente com minha esposa e o pequeno Tussy, devemos morar no mesmo abrigo municipal onde Red Wolff já residiu com sua família. (MARX; ENGELS, 2010j, p. 445)38

Ao mesmo tempo, surgiram novos problemas de saúde. Nas primeiras duas semanas de fevereiro, Marx estava “estritamente proibido de qualquer leitura, escrita e também de fumar”. Sofria de “algum tipo de inflamação ocular, combinada com a mais desagradável crise nervosa”. Ele só pôde retornar aos seus livros na metade do mês, quando confessou a Engels que, durante os longos dias ociosos, esteve tão alarmado que “se entregou a todas as formas de fantasias psicológicas sobre como seria estar cego ou demente” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 453)39. Em pouco mais de uma semana, tendo se recuperado dos problemas oculares, desenvolveu um novo distúrbio hepático destinado a persegui-lo por muito tempo. Visto que o Dr. Allen, seu médico, teria imposto um “longo tratamento”, que significaria interromper todo o seu trabalho, ele pediu a Engels que conseguisse com o Dr. Eduard Gumpert que recomendasse um “remédio caseiro” mais simples (MARX; ENGELS, 2010j, p. 460)40.

Durante esse período, afora os breves momentos em que estudou maquinaria, Marx teve de suspender seus estudos econômicos mais abrangentes. Em março, no entanto, ele resolveu “compensar o tempo perdido com trabalho duro” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 461)41. Compilou dois cadernos, o XX e o XXI, que tratavam da acumulação, da subsunção real e formal do trabalho ao capital e da produtividade do capital e do trabalho. Seus argumentos estavam correlacionados ao tema principal de sua pesquisa no momento: o mais-valor.

No final de maio, escreveu a Engels que, nas semanas anteriores, também estudou a questão polonesa42 no Museu Britânico: “O que eu fiz, por um lado, foi preencher as lacunas do meu conhecimento (diplomático e histórico) acerca do caso russo-prussiano-polonês e, por outro lado, ler e anotar excertos de todo tipo de literatura anterior sobre a parte da economia política que eu elaborei.” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 474)43 Essas notas de trabalho, escritas em maio e junho, foram reunidas em oito cadernos adicionais, que vão do A ao H, os quais continham centenas de outras páginas resumindo os estudos econômicos dos séculos XVIII e XIX44.

Marx também informou a Engels que, sentindo-se “mais ou menos capaz de trabalhar novamente”, estava determinado a “tirar o peso de seus ombros” e que, portanto, pretendia “fazer uma cópia final da economia política para impressão (e dar a ela um acabamento final)”. Contudo, continuava sofrendo com um “fígado muito inchado” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 474)45, e na metade de junho, apesar do “enxofre devastador”, ainda “não estava em forma” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 479)46. Em todo caso, voltou ao Museu Britânico e, em meados de julho, informou a Engels que estava mais uma vez dedicando “dez horas por dia ao trabalho sobre economia”. Esses foram precisamente os dias em que, ao analisar a reconversão do mais-valor em capital, ele preparou no Caderno XXII uma reformulação do Tableau économique de Quesnay (MARX; ENGELS, 2010j, p. 485)47. Em seguida, compilou o último caderno da série iniciada em 1861 – o XXIII – que consistia principalmente em notas e observações complementares.

Ao final desses dois anos de trabalho árduo e após um reexame crítico mais profundo dos principais teóricos da economia política, Marx estava mais determinado do que nunca a completar a grande obra de sua vida. Embora ainda não tivesse resolvido em definitivo muitos dos problemas conceituais e expositivos, sua conclusão da parte histórica agora o levava a retornar às questões teóricas.

2. A escrita dos três volumes
Marx rangeu os dentes e embarcou em uma nova fase de seus trabalhos. A partir do verão de 1863, começou a estrutura de fato do que se tornaria o seu magnum opus48. Até dezembro de 1865, ele se dedicou às versões mais extensas das várias subdivisões, preparando rascunhos em torno do Volume I, a maior parte do Volume III (sua única consideração do processo completo de produção capitalista [cf. MARX, 2015]) e a versão inicial do Volume II (a primeira apresentação geral do processo de circulação do capital). No que diz respeito ao plano de seis volumes, indicado, em 1859, no “Prefácio” da Contribuição para a crítica da economia política, Marx acrescentou uma série de temas relacionados à renda e aos salários que, originalmente, deveriam ser tratados nos volumes II e III. Em meados de agosto de 1863, ele atualizou Engels dos passos seguintes:

Por um lado, meu trabalho (de preparação do manuscrito para publicação) está indo bem. Na elaboração final, as coisas estão, penso eu, assumindo uma forma bastante popular. (…) Por outro lado, apesar do fato de eu escrever todos os dias, não está indo tão rápido quanto a minha própria ansiedade, há muito submetida a uma prova de paciência, talvez exija. De qualquer forma, será 100% mais compreensível do que o nº 149. (MARX; ENGELS, 2010j, p. 488)50

Marx manteve a velocidade ao longo do outono, concentrando-se na escrita do Volume I. Mas, como resultado, sua saúde rapidamente piorou e, em novembro, viu aparecer o que sua esposa chamou de “doença terrível”, contra a qual lutaria por muitos anos de sua vida. Era um caso de carbúnculos51, uma infecção desagradável que se manifestava em abscessos e feridas graves e debilitantes em várias partes do corpo.

Por causa de uma grave úlcera que sucedeu um grande carbúnculo, Marx teve de realizar uma operação e “por bastante tempo sua vida esteve em perigo”. De acordo com o relato posterior de sua esposa, a condição crítica durou “quatro semanas” e causou em Marx severas e constantes dores, juntamente com “preocupações atormentadoras e todo tipo de sofrimento mental”, dado que a situação financeira da família se manteve “à beira do abismo” (MARX, 1973, p. 288).

No início de dezembro, quando estava em vias de se recuperar, Marx disse a Engels que “tinha estado com um pé na cova” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 495)52 – dois dias depois, essa sua condição física o apanhou como “um bom tema para um conto”. De frente, ele parecia com alguém que “deleitava o seu homem interior com um vinho do porto, vermelho, forte, e um enorme pedaço de carne”. Mas, “pelas costas, no homem exterior, havia um maldito carbúnculo” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 497)53.

Neste contexto, a morte da mãe de Marx o obrigou a viajar para a Alemanha a fim de resolver questões relativas à herança. Sua condição novamente se deteriorou durante a viagem, e no caminho de volta isso o forçou a parar por alguns meses no seu tio Lion Philips, em Zaltbommel, na Holanda. Durante este tempo, um carbúnculo, maior do que todos os anteriores, apareceu na perna direita, bem como extensos furúnculos em sua garganta e costas; a dor decorrente deles era tão grande que o mantinha acordado durante a noite. Na segunda quinzena de janeiro de 1864, escreveu a Engels que se sentia “como um verdadeiro Lázaro (…), golpeado por todos os lados ao mesmo tempo” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 507)54.

Depois de voltar a Londres, todas as infecções e irritações de pele continuaram a afetar a saúde de Marx no início da primavera, e ele só conseguiu retomar seu plano de trabalho em meados de abril, após uma interrupção de mais de cinco meses. Naquele tempo, continuou a concentrar-se no Volume I, e parece provável que tenha sido precisamente então que redigiu os assim chamados “Resultados do processo de produção imediato”, a única parte da versão inicial que foi preservada.

No final de maio, novos tumores purulentos apareceram em seu corpo e provocaram tormentos indescritíveis. Com a intenção de continuar com o livro a todo custo, ele evitou novamente o Dr. Allen e suas pretensões de um “tratamento regular”, o que teria interrompido o trabalho que simplesmente “tinha de fazer”. Marx sentia o tempo todo que “havia algo errado”, e confessou suas dúvidas ao amigo em Manchester: “A tremenda energia que eu tenho de convocar antes de poder abordar assuntos mais difíceis também contribui para esse senso de inadequação. Desculpe-me o termo espinosista.” (MARX; ENGELS, 2010j, p. 530)55

A chegada do verão não mudou suas precárias circunstâncias. Nos primeiros dias de julho, ele adoeceu, caiu gripado, e não conseguiu escrever56. E, duas semanas depois, esteve imobilizado por dez dias devido a uma séria lesão pustulenta em seu pênis. Só depois de um repouso com a família em Ramsgate, entre a última semana de julho e os dez primeiros dias de agosto, foi possível forçar-se a trabalhar. Ele começou o novo período de escrita com o Volume III: Parte Dois, “A conversão do lucro em lucro médio”, posteriormente, a Parte Um, “A conversão do mais-valor em lucro” (que foi concluída, provavelmente, entre o final de outubro e o início de novembro de 1864). Durante esse período, participou assiduamente das reuniões da Associação Internacional dos Trabalhadores, para a qual escreveu em outubro o discurso inaugural e os estatutos. Também nesse mês, escreveu a Carl Klings (1828 -?), um trabalhador metalúrgico de Solingen, que tinha sido membro da Liga dos Comunistas, e contou-lhe de seus vários percalços e o motivo da sua inevitável lentidão:

Fiquei doente durante o ano passado (sendo atingido por carbúnculos e furúnculos). Se não fosse por isso, meu trabalho sobre economia política, O capital, já teria saído. Espero que eu agora possa, finalmente, terminá-lo em alguns meses e dê à burguesia um golpe teórico do qual nunca se recuperará. (…) Você pode confiar, meu sempre leal defensor da classe trabalhadora. (MARX; ENGELS, 2010k, p. 4)57

Retomando o trabalho depois de uma pausa para cumprir deveres com a Internacional, Marx escreveu a Parte Três do Volume III, intitulada “A lei da queda tendencial da taxa de lucro”. Este trabalho foi acompanhado de outro surto da sua doença. Em novembro, “outro carbúnculo apareceu abaixo de [seu] peito direito” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 12)58, deixando-o de cama por uma semana e continuando a incomodá-lo quando se “inclinava para a frente para escrever” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 22)59. No mês seguinte, temendo outro possível carbúnculo no lado direito, decidiu tratá-lo sozinho. Ele confiou a Engels que estava relutante em consultar o Dr. Allen, que não sabia sobre sua tentativa de tratamento prolongado com um remédio à base de arsênico e lhe daria uma “terrível reprimenda” por causa do “tratamento dos carbúnculos pelas suas costas” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 51)60.

De janeiro a maio de 1865, Marx se dedicou ao Volume II. Os manuscritos foram divididos em três capítulos, que eventualmente se tornaram partes na versão que Engels publicou em 1885: 1) As metamorfoses do capital; 2) A reviravolta do capital; e 3) Circulação e reprodução. Nessas páginas, Marx desenvolveu novos conceitos e conectou algumas das teorias dos volumes I e III.

Também no novo ano, contudo, o carbúnculo não parou de perseguir Marx e, em meados de fevereiro, houve outro surto da doença. Ele disse a Engels que, ao contrário do ano anterior, suas “faculdades não foram afetadas” e que estava “perfeitamente capaz de trabalhar” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 107)61. Mas tais previsões revelaram-se excessivamente otimistas: até o início de março, o “problema antigo [estava] atacando[-o] em vários lugares delicados e ‘alarmantes’, de modo que se sentar [era] difícil” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 115)62. Além dos “furúnculos”, que persistiram até meados do mês, a Internacional tomou uma “enorme quantidade de tempo”. Ainda assim, ele não parou de trabalhar no livro, mesmo que isto significasse que, às vezes, “não dormisse antes das quatro da manhã” (MARX; ENGELS, 2010k, pp. 129-30)63.

Um último estímulo para completar logo as partes que faltavam foi o contrato da editora. Graças à intervenção de Wilhelm Strohn, um antigo camarada dos tempos de Liga dos Comunistas, Otto Meissner (1819-1902), enviou-lhe uma carta de Hamburgo, em 21 de março, que incluía um acordo para publicar “a obra O capital: contribuição para a crítica da economia política”. Deveria ter “aproximadamente 50 assinaturas64 de comprimento [e ser] publicada em dois volumes” (MARX; ENGELS, 2010a, p. 361)65.

O tempo era curto e, certa vez, no final de abril, Marx escreveu a Engels que se sentia “tão mole quanto um trapo molhado (…), em parte por trabalhar até tarde da noite (…), em parte pela porcaria diabólica [que ele estava] tomando” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 148)66. Em meados de maio, “um carbúnculo horrível” apareceu no quadril esquerdo, “perto da parte inexprimível do corpo” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 158)67. Uma semana depois, os furúnculos estavam “ainda lá”, embora, felizmente, “eles apenas perturba[ssem-no] localmente e não incomoda[ssem] o juízo”. Ele usou bem o tempo em que se encontrou “apto para o trabalho” e disse a Engels que estava “trabalhando como uma mula” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 159)68.

Entre a última semana de maio e o final de junho, Marx compôs um breve texto chamado Salário, preço e lucro69. Nele, contestou a tese de John Weston de que os aumentos salariais não seriam favoráveis à classe trabalhadora e que as demandas sindicais por salários mais elevados eram na verdade prejudiciais. Marx mostrou que, pelo contrário, “um aumento geral dos salários resultaria em uma queda na taxa geral de lucro, mas não afetaria os preços médios das mercadorias, ou seus valores” (MARX; ENGELS, 2010a, p. 144).

No mesmo período, Marx também escreveu a Parte Quatro do Volume III, intitulando-a “Transformação de capital-mercadoria e de capital monetário em capital de comércio de mercadorias e capital de comércio de dinheiro”. No final de julho de 1865, ele deu a Engels outro relatório do seu progresso:

Há mais três capítulos a serem escritos para completar a parte teórica (os primeiros três livros). Depois, ainda há o quarto livro, o histórico-literário, a ser escrito, que, em termos comparativos, será a parte mais fácil para mim, já que todos os problemas teriam sido resolvidos nos primeiros três livros, de modo que este último seja algo mais próximo de uma repetição em forma histórica. Mas eu não consigo me fazer entregar nada até que tenha tudo à minha frente. Quaisquer que sejam as deficiências que possam haver, a vantagem de meus escritos é que eles são um todo artístico, e isso só pode ser alcançado através da minha prática de nunca publicar as coisas até que eu as tenha em minha frente na sua totalidade. (MARX; ENGELS, 2010k, p. 173)70

Quando desvios inevitáveis e uma série de eventos negativos o forçaram a reconsiderar seu método de trabalho, Marx se perguntou se não poderia ser mais útil primeiro produzir uma cópia acabada do Volume I, para que pudesse publicá-lo imediatamente ou, em vez disso, terminar de escrever todos os volumes que conformariam o trabalho. Em outra carta a Engels, disse que o “ponto em questão” era se deveria “fazer uma cópia final de parte do manuscrito e enviá-lo para o editor, ou terminar de escrever tudo primeiro”. Ele preferiu a última solução, mas assegurou ao amigo que seu trabalho nos outros volumes não seria desperdiçado:

[Sob as circunstâncias], o progresso foi tão rápido quanto poderia ser possível a qualquer um, mesmo sem nenhuma consideração artística. Além disso, como eu tenho um limite máximo de  60 folhas impressas 71, é absolutamente essencial que eu tenha tudo à minha frente, para saber quanto tem que ser condensado e riscado, de modo que as seções individuais sejam uniformemente equilibradas e na dimensão dos limites prescritos (MARX; ENGELS, 2010k, p. 175).72

Marx confirmou que “não pouparia nenhum esforço para completar o mais rápido possível”; aquilo era um “fardo tenebroso” para ele. Impedia-o “de fazer qualquer outra coisa” e ele estava ansioso para tirá-lo do caminho antes de uma nova agitação política: “Eu sei que esse tempo não ficará parado para sempre como está agora.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 175)73

Embora tenha decidido avançar na conclusão do Volume I, Marx não queria abandonar o que havia feito no Volume III. Entre julho e dezembro de 1865, ele redigiu, embora de forma fragmentária, a Parte Cinco (“Divisão do lucro em ganho empresarial e juros. Capital portador de juros”), Parte Seis (“Transformação do lucro excedente em renda fundiária”) e Parte Sete (“Os rendimentos e suas fontes”)74. A estrutura que Marx deu ao Volume III, entre o verão de 1864 e o final de 1865, foi, portanto, muito semelhante ao esquema de 12 pontos de janeiro de 1863, contido no Caderno XVIII dos manuscritos sobre teorias do mais-valor.

A ausência de dificuldades financeiras que permitiu a Marx avançar em seu trabalho não duraria muito; elas reapareceram após cerca de um ano, e sua saúde tornou a piorar no decorrer do verão. Além disso, seus deveres para com a Internacional foram particularmente intensos em setembro, em razão da sua primeira conferência, em Londres. Em outubro, Marx visitou Engels em Manchester e, quando voltou a Londres, teve de enfrentar os eventos mais terríveis: sua filha Laura ficou doente, o locador ameaçava novamente despejar sua família e enviar os oficiais de justiça e “cartas ameaçadoras” começaram a “sair pelo ladrão”. Sua esposa, Jenny, estava “tão desolada” que – como relatou a Engels – “não teve a coragem de explicar o verdadeiro estado de coisas a ela” e “realmente não sab[ia] o que fazer” (MARX; ENGELS, 2010k, pp. 193-94)75. A única “boa notícia” foi a morte de uma tia de 73 anos em Frankfurt, de quem ele esperava receber uma pequena parcela da herança.

3. A conclusão do Volume I
No início de 1866, Marx lançou-se sobre o novo rascunho de O capital, Volume I. Em meados de janeiro, ele atualizou Wilhelm Liebknecht (1826-1900) sobre a situação: “Indisposição, (…) toda sorte de infelizes reveses, demandas feitas a mim pela Associação Internacional etc. têm confiscado todos os momentos livres que eu tenho para escrever a cópia final do meu manuscrito”. No entanto, pensava estar perto do fim e que seria “capaz de entregar o Volume I ao editor para publicação em março”. Ele acrescentou que seus “dois volumes aparecer[iam] simultaneamente” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 219)76. Em outra carta, enviada no mesmo dia a Kugelmann, falou sobre estar “ocupado 12 horas por dia escrevendo a cópia final” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 221)77, mas esperava levá-la ao editor em Hamburgo dentro de dois meses.

Contrariamente às suas previsões, no entanto, ele passaria o ano inteiro em luta contra os carbúnculos e seu agravado estado de saúde. No final de janeiro, sua esposa, Jenny, informou ao velho camarada de luta Johann Philipp Becker (1809-86) que seu marido havia “sido novamente derrubado pela sua antiga enfermidade, perigosa e extremamente dolorosa”. Desta vez, foi mais “angustiante” para ele, porque interrompeu “a cópia do livro que [tinha] apenas começado”. Em sua opinião, “essa nova erupção foi simples e unicamente devida ao excesso de trabalho e às longas horas sem dormir à noite” (MARX, 2010a, pp. 570-1)78.

Poucos dias depois, Marx foi atingido pelo ataque mais virulento até então, correndo o risco de perder a vida. Quando se recuperou o suficiente para começar a escrever novamente, confidenciou a Engels:

Desta vez foi por um triz. Minha família não soube o quão grave era o caso. Se o problema se repete nesta forma três ou quatro vezes mais, eu serei um homem morto. Estou extraordinariamente consumido e ainda muito fraco, não na mente, mas em meus lombos e nas minhas pernas. Os médicos têm razão ao pensar que o trabalho excessivo durante a noite foi a principal causa dessa recaída. Mas eu não posso dizer a esses senhores os motivos que me obrigam à extravagância – nem haveria propósito fazê-lo. Neste momento, tenho todos os tipos de pequenas progênies sobre meu corpo, o que é doloroso, mas ao menos não mais perigoso. (MARX; ENGELS, 2010k, p. 223)79

Apesar de tudo, os pensamentos de Marx ainda estavam dirigidos principalmente para a tarefa à frente dele:

O mais odioso para mim foi a interrupção do meu trabalho, que estava indo de modo esplêndido desde primeiro de janeiro, quando me recuperei da minha queixa hepática. Não havia nenhum problema em “sentar-me”, é claro (…). Eu era capaz de avançar, mesmo que fosse por curtos períodos do dia. Eu não poderia fazer nenhum progresso com a parte realmente teórica. Meu cérebro não estava preparado para isso. Portanto, elaborei a seção sobre a “Jornada de trabalho” do ponto de vista histórico, que não fazia parte do meu plano original. (MARX; ENGELS, 2010k, pp. 223-4)80

Marx concluiu a carta com uma frase que resumiu bem esse período de sua vida: “Meu livro requer todo o meu tempo de escrita.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 224)81 Isso foi ainda mais verdadeiro em 1866.

A situação estava agora preocupando seriamente Engels. Temendo o pior, ele interveio firmemente para persuadir Marx de que não poderia mais seguir no mesmo caminho:

Você realmente deve, por fim, fazer agora algo sensato para se livrar dessa bobagem de carbúnculo, mesmo que o livro seja atrasado por mais três meses. A coisa está realmente se tornando muito séria, e se, como você diz, seu cérebro não está à altura da parte teórica, então dê um pouco de descanso para a teoria mais elevada. Abra mão de trabalhar durante a noite por um tempo e leve uma vida muito mais normal. (MARX; ENGELS, 2010k, pp. 225-6)82

Engels imediatamente consultou o Dr. Gumpert, que aconselhou outro ciclo de arsênico, mas também fez algumas sugestões sobre a conclusão de seu livro. Ele queria ter certeza de que Marx havia abandonado a ideia fora da realidade de escrever todo O capital antes de ser publicada qualquer parte. “Você não pode organizar as coisas”, perguntou ele, “para que pelo menos o primeiro volume seja enviado para impressão antes e o segundo alguns meses depois?”83. Levando tudo em conta, ele terminou com uma observação sábia: “Qual seria o ganho nessas circunstâncias de ter talvez alguns capítulos do final do livro completos e nem sequer o primeiro volume em condições de ser impresso, caso os eventos nos surpreendam?” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 226)

Marx respondeu a cada um dos argumentos de Engels, alternando entre tons sérios e graciosos. No que dizia respeito ao arsênico, ele escreveu: “Diga ou escreva para Gumpert que me envie a receita com instruções de uso. Ele deve isso tão somente ao bem da ‘economia política’, ignorando a etiqueta profissional e me tratando de Manchester, eu confio nele.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 227)84 Quanto aos seus planos de trabalho, escreveu:

No que diz respeito a este “maldito” livro, a posição agora é: estava pronto no final de dezembro. O tratado sobre a renda da terra sozinho, o penúltimo capítulo, na sua forma atual, é quase o suficiente para ser um livro em si mesmo85. Eu tenho ido ao Museu durante o dia e escrito à noite. Eu tive de arar a nova química agrícola alemã, em particular Liebig e Schönbein, que é mais importante para este assunto do que todos os economistas reunidos, bem como a enorme quantidade de material que os franceses produziram desde a última vez que lidei com esse ponto. Concluí minha investigação teórica sobre a renda da terra há dois anos. E muito se avançou, especialmente, no período posterior, confirmando incidentalmente toda a minha teoria. Além da abertura do Japão (em geral, eu não leio livros de viagem se não estou profissionalmente obrigado). Então, aqui estava a “mudança de sistema”, como foi aplicada por aqueles vira-latas dos fabricantes ingleses a uma e às mesmas pessoas em 1848-50, sendo aplicado por mim para mim. (MARX; ENGELS, 2010k, p. 227)86

Estudos diurnos na biblioteca para se manter atento às últimas descobertas e trabalho noturno em seu manuscrito: esta foi a rotina punitiva a que Marx se submeteu em um esforço para usar todas as suas energias na conclusão do livro. Sobre a tarefa principal, escreveu a Engels: “Embora pronto, o manuscrito, que na sua forma atual é gigantesco, não é adequado para ser publicado por ninguém além de mim mesmo, nem sequer você.” Deu então uma ideia sobre as semanas precedentes:

Eu comecei a copiar e a polir o estilo pontualmente em primeiro de janeiro, e tudo fluiu, já que eu naturalmente me divirto em lamber o bebê para limpá-lo após as longas dores do parto. Mas então o carbúnculo interveio novamente, de modo que, desde então, não consegui fazer mais progresso, apenas preencher com mais fatos as seções que estavam, de acordo com o plano, já terminadas. (MARX; ENGELS, 2010k, p. 227)87

No final das contas, ele aceitou o conselho de Engels para desdobrar o planejamento de publicação: “Concordo com você e entrego o primeiro volume a Meissner assim que estiver pronto.” “Mas”, acrescentou, “para concluí-lo, tenho de primeiro poder me sentar.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 227)88

Em verdade, a saúde de Marx continuava a deteriorar-se. No final de fevereiro, dois grandes carbúnculos apareceram em seu corpo, e ele tentou tratá-los sozinho. Disse a Engels que usou uma “lâmina afiada” para se livrar do “mais alto”, lancinando “o vira-lata” sozinho. “O sangue infectado (…) jorrava, ou melhor, saltava no ar”, e a partir daí pensou que o carbúnculo estivesse “sepultado”, embora precisasse de “algum cuidado”. Quanto ao “mais baixo”, escreveu: “Está se tornando maligno e ficando além do meu controle. (…) Se esse negócio diabólico avança, eu terei de mandar buscar Allen, é claro, porque, devido ao local, não posso vê-lo e curá-lo sozinho.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 231)89

Após esse relato angustiante, Engels repreendeu seu amigo mais severamente do que nunca: “Ninguém pode suportar uma sucessão tão crônica de carbúnculos por muito tempo, além do que, você pode eventualmente obter um que se torne tão agudo que seja o seu fim. E onde estarão seu livro e sua família então?” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 233)90 Para dar um pouco de alívio a Marx, ele disse que estava preparado para fazer qualquer sacrifício financeiro. Implorando-lhe que fosse “sensato”, sugeriu um período de descanso total:

Faça o único favor de curar-se, por mim e sua família. O que seria de todo o movimento se alguma coisa acontecesse a você, e da maneira como você está procedendo, esse será o resultado inevitável. Eu realmente não terei paz nenhum dia ou noite até que o tenha convencido desse objetivo, e cada dia que passa sem que ouça notícias suas, eu me preocupo e imagino que você esteja ainda pior. Nota bene. Você nunca mais deve deixar as coisas chegarem a tal ponto que um carbúnculo que realmente deveria ser lancetado não é lancetado. Isso é extremamente perigoso. (MARX; ENGELS, 2010k, pp. 233-4)91

Finalmente, Marx se deixou persuadir a fazer uma pausa do trabalho. Em 15 de março, viajou para Margate, uma estância balneária em Kent, e no décimo dia enviou um relatório sobre si:

Não estou lendo nada, não estou escrevendo nada. O simples fato de ter de tomar o arsênico três vezes ao dia obriga a organizar o tempo para as refeições e para passear. (…) No que diz respeito à vida social aqui, ela não existe, é claro. Eu posso cantar com o Miller of the Dee92: “Não me importo com ninguém e ninguém se importa comigo.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 249)93

No início de abril, Marx disse a seu amigo Kugelmann que estava “recuperadíssimo”. Mas se queixou que, devido à interrupção, “outros dois meses ou mais” tinham sido completamente perdidos, e a conclusão de seu livro “atrasava mais uma vez” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 262)94. Depois de retornar a Londres, permaneceu paralisado por mais algumas semanas devido a um ataque de reumatismo e outros problemas; seu corpo ainda estava exausto e vulnerável. Embora tenha relatado a Engels no início de junho que, “felizmente, não houve recorrência de nada relacionado aos carbúnculos” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 281)95, estava infeliz porque seu trabalho vinha “progredindo mal devido a fatores puramente físicos” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 282)96.

Em julho, Marx teve de enfrentar aqueles que se tornaram seus três inimigos habituais: o periculum in mora (perigo da demora) de Tito Lívio, na forma do aluguel atrasado; os carbúnculos, com uma nova ferida pronta para surgir; e um fígado enfermo. Em agosto, assegurou a Engels que, embora sua saúde “oscila[sse] de um dia para o outro”, ele se sentia em geral melhor: afinal, “a sensação de estar apto a trabalhar novamente faz muito bem para um homem” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 303)97. Estava “ameaçado por um novo carbúnculo aqui e ali”, e, embora “seguissem desaparecendo” sem a necessidade de uma intervenção de urgência, obrigavam-no a manter suas “horas de trabalho muito estritas” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 311)98. No mesmo dia, escreveu a Kugelmann: “Não acho que seja capaz de entregar o manuscrito do primeiro volume (ele agora cresceu para três volumes) em Hamburgo antes de outubro. Eu só posso trabalhar de forma produtiva por poucas horas diárias sem sentir imediatamente os efeitos físicos.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 312)99

Também desta vez, Marx estava sendo excessivamente otimista. O fluxo constante de fenômenos negativos, aos quais estava diariamente exposto na luta para sobreviver, mais uma vez provou ser um obstáculo para a conclusão do seu texto. Além disso, ele tinha de gastar um tempo precioso procurando maneiras de extrair pequenas somas de dinheiro da casa de penhores e escapar do tortuoso ciclo de notas promissórias no qual havia caído.

Escrevendo a Kugelmann em meados de outubro, Marx expressou o temor de que, como resultado de sua longa doença e de todas as despesas que ela implicou, ele não mais pudesse “manter os credores a distância”, e o teto estava “prestes a ruir sobre [sua] cabeça” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 328)100. Nem sequer em outubro, portanto, foi possível que ele desse os toques finais ao manuscrito. Ao descrever o estado das coisas a seu amigo em Hannover, e explicando os motivos da demora, Marx definiu o plano que agora tinha em mente:

Minhas circunstâncias (intermináveis interrupções, tanto físicas como sociais) me obrigam a publicar primeiro o Volume I, não ambos os volumes juntos, como eu pretendia originalmente. E agora haverá provavelmente três volumes. O trabalho todo está dividido nas seguintes partes:

Livro I. O processo de produção do capital.
Livro II. O processo de circulação do capital.
Livro III. Estrutura do processo como um todo.
Livro IV. Sobre a história da teoria.

O primeiro volume incluirá os primeiros dois livros. O terceiro livro, creio, enche o segundo volume, o quarto o terceiro. (MARX; ENGELS, 2010k, p. 328)101

Revisando o trabalho que fez desde a Contribuição para a crítica da economia política, que foi publicado em 1859, Marx continuou:

Era, na minha opinião, necessário começar de novo desde o início o primeiro livro, ou seja, resumir o meu livro, publicado por Duncker, em um capítulo sobre mercadoria e dinheiro. Eu julguei que isso fosse necessário, não apenas por causa da completude, mas porque mesmo as pessoas inteligentes não entenderam adequadamente a questão, em outras palavras, deve ter havido defeitos na primeira apresentação, especialmente na análise da mercadoria. (MARX; ENGELS, 2010k, pp. 328-9)102

A pobreza extrema também marcou o mês de novembro. Referindo-se a um terrível cotidiano que não permitia nenhum período de descanso, Marx escreveu a Engels: “Não só o meu trabalho foi frequentemente interrompido por tudo isso, como tentando compensar à noite o tempo perdido durante o dia adquiri um belo carbúnculo próximo ao meu pênis.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 331)103 Mas ele estava desejoso por apontar que “nesse verão e outono, não foi em verdade a teoria que causou o atraso, mas [a sua] condição física e civil”. Se tivesse estado em boa saúde, teria sido capaz de completar o trabalho. Ele lembrou a Engels que fazia três anos desde que “o primeiro carbúnculo fora removido” – anos em que ele teve “apenas curtos períodos” de alívio (MARX; ENGELS, 2010k, p. 332)104. Além disso, tendo sido forçado a gastar tanto tempo e energia na luta diária contra a pobreza, observou em dezembro: “Apenas lamento que pessoas físicas não possam apresentar suas contas ao tribunal de falências com os mesmos direitos que os homens de negócios.”

A situação não mudou durante o inverno e, no final de fevereiro de 1867, Marx escreveu a seu amigo em Manchester (que nunca deixou de mandar o que pudesse): “Um armazém enviará os oficiais de justiça no sábado (depois de amanhã) se eu não pagar pelo menos £ 5. (…) O trabalho em breve estará completo, e teria sido hoje se eu estivesse sujeito nos últimos tempos a menos assédio.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 347)105

No final de fevereiro de 1867, Marx finalmente conseguiu dar a Engels a tão esperada notícia de que o livro estava concluído. Agora ele tinha de levá-lo para a Alemanha, e mais uma vez foi obrigado a recorrer a seu amigo para que pudesse resgatar suas “roupas e relógio da estada na casa de penhor” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 351)106; caso contrário, não poderia partir.

Tendo chegado a Hamburgo, Marx discutiu com Engels o novo plano proposto por Meissner:
Ele agora quer que o livro seja publicado em três volumes. Em particular, ele se opõe à compressão do livro final (a parte histórico-literária) como eu pretendia. Ele disse que, do ponto de vista editorial, (…) esta era a parte para a qual estava reservando maior espaço. Eu disse a ele que, no que diz respeito a isso, eu estava ao seu comando. (MARX; ENGELS, 2010k, p. 357)107

Poucos dias depois, deu um informe similar a Becker:

Todo o trabalho será publicado em três volumes. O título é O capital: crítica da economia política. O primeiro volume compreende o primeiro livro: “O processo de produção do capital”. É sem sombra de dúvida o mais terrível míssil que já foi lançado sobre as cabeças da burguesia (proprietários fundiários inclusos). (MARX; ENGELS, 2010k, p. 358)108

Depois de alguns dias em Hamburgo, Marx seguiu viagem para Hannover. Ficou lá como convidado de Kugelmann, que finalmente o conheceu depois de anos de relações puramente epistolares. Marx permaneceu lá para o caso de Meissner querer que ele ajudasse com a leitura das provas. Escreveu a Engels que sua saúde estava “extraordinariamente melhor”. Não havia “nenhum vestígio da antiga queixa” ou seu “problema do fígado”, e que “ainda por cima, [ele estava] de bom humor” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 361)109. Seu amigo respondeu de Manchester:

Eu sempre tive a sensação de que aquele maldito livro, que você carregou durante tanto tempo, era o fundamento de todo o seu infortúnio, e você nunca iria nem poderia se livrar até que o tirasse de suas costas. Resistir eternamente a concluí-lo estava levando você física, mental e financeiramente ao chão, e eu posso muito bem entender como, depois de ter acordado deste pesadelo, você agora é um homem novo. (MARX; ENGELS, 2010k, p. 362)110

Marx queria informar aos outros sobre a próxima publicação do seu trabalho. Para Sigfrid Meyer (1840-72), membro socialista alemão da Internacional que atuava na organização do movimento operário em Nova York, escreveu: “O Volume I compreende o processo de produção do capital. (…) O Volume II contém a continuação e conclusão da teoria, o Volume III, a história da economia política a partir de meados do século XVII.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 367)111

Em meados de junho, Engels se envolveu na correção do texto para publicação. Ele pensou que, em comparação com a Contribuição para a crítica da economia política de 1859, “a dialética do argumento tinha sido muito afiada” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 381)112. Marx foi encorajado por essa aprovação: “O fato de você estar satisfeito com isso até agora é mais importante para mim do que qualquer coisa que o resto do mundo possa dizer.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 383)113 No entanto, Engels observou que sua exposição da forma do valor era excessivamente abstrata e insuficientemente clara para o leitor médio; também lamentou que precisamente esta importante seção tivesse “as marcas dos carbúnculos mais firmemente estampadas” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 380)114. Em resposta, Marx fulminou contra a causa de seus tormentos físicos – “Espero que a burguesia se lembre dos meus carbúnculos até o dia de sua morte” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 383)115 – e se convenceu da necessidade de um apêndice que apresentasse sua concepção da forma do valor de um modo mais popular. Este complemento de 20 páginas foi concluído no final de junho.

Marx completou as correções da prova às duas horas da manhã em 1 de agosto de 1867. Poucos minutos depois, escreveu para seu amigo em Manchester: “Caro Fred, acabei de corrigir a última folha (…). Então, este volume está concluído. Eu devo apenas a você que isso tenha sido possível! (…) Eu te abraço completamente agradecido.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 405)116 Poucos dias depois, em outra carta a Engels, ele resumiu o que considerava os dois pilares principais do livro: “1. (isto é fundamental para toda a compreensão dos fatos) o duplo caráter do trabalho conforme se expressa em valor de uso ou valor de troca, que é trazido logo no primeiro capítulo; 2. O tratamento do mais-valor independentemente de suas formas particulares, como lucro, juros, renda da terra etc.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 407)117.

O capital foi colocado à venda em 11 de setembro de 1867 (cf. MARX, 1983, p. 674). Seguindo as modificações finais, o índice dos conteúdos foi o seguinte:

Prefácio

  1. Mercadoria e dinheiro
  2. A transformação do dinheiro em capital
  3. A produção do mais-valor absoluto
  4. A produção do mais-valor relativo
  5. Pesquisas mais aprofundadas sobre a produção do mais-valor absoluto e relativo
  6. O processo de acumulação de capital

Apêndice à Parte I, 1: A forma do valor. (MARX, 1983, pp. 9-10)
Apesar do longo processo de correção e da adição final, a estrutura do trabalho seria amplamente expandida nos próximos anos e várias modificações adicionais seriam feitas no texto. Por conseguinte, mesmo após sua publicação, o volume continuou a absorver energias significativas por parte de Marx.

4. Em busca da versão definitiva
Em outubro de 1867, Marx voltou ao Volume II. Mas isso trouxe uma repetição de suas queixas médicas: dores no fígado, insônia e florescimento de “dois pequenos carbúnculos perto do membrum”. Nem as “incursões de fora” nem os “agravamentos da vida doméstica” o deixaram; havia certa amargura em sua sábia observação a Engels de que “minha doença sempre se origina na mente” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 453)118. Como sempre, seu amigo ajudou e enviou todo o dinheiro que podia, juntamente com a esperança de que “afastasse os carbúnculos” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 457)119. Não foi o que aconteceu e, no final de novembro, Marx escreveu para dizer: “O estado da minha saúde piorou muito, e praticamente não é possível trabalhar.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 477)120

O novo ano, 1868, começou muito parecido ao modo como o antigo terminara. Durante as primeiras semanas de janeiro, Marx nem sequer conseguia responder a sua correspondência. Sua esposa, Jenny, confiou a Becker que seu “pobre marido tinha sido novamente acamado e tinha mãos e pés atados por sua antiga, séria e dolorosa queixa, que [estava] se tornando perigosa devido à sua constante recorrência” (MARX, 2010b, p. 580)121. Alguns dias depois, sua filha Laura relatou a Engels: “o Mouro é mais uma vez vítima de seus antigos inimigos, os carbúnculos e, pela chegada do último, sente-se muito desconfortável numa postura sentada” (MARX, 2010, p. 583)122. Marx começou a escrever novamente apenas no final do mês, quando disse a Engels que “durante 2-3 semanas” ele “não faria absolutamente nenhum trabalho”. “Seria terrível”, acrescentou, “se um terceiro monstro irrompesse.” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 528)123

O estado de saúde de Marx continuou a oscilar. No final de março, ele informou a Engels que a situação era tal que deveria “realmente desistir inteiramente de trabalhar e pensar por algum tempo”. Mas acrescentou que isso seria “difícil” para ele, mesmo que tivesse “os meios para ficar à toa” (MARX; ENGELS, 2010k, p. 557)124. A nova interrupção ocorreu exatamente quando estava recomeçando o trabalho na segunda versão do Volume II – depois de um hiato de quase três anos, desde a primeira metade de 1865. Ele completou os dois primeiros capítulos no decorrer da primavera (Cf. MARX, 2008, pp. 1-339), além de um grupo de manuscritos preparatórios – sobre a relação entre o mais-valor e a taxa de lucro, a lei da taxa de lucro e as metamorfoses do capital – que o ocuparam até o final de 1868 125.

No final de abril de 1868, Marx enviou a Engels um novo esquema para seu trabalho, com particular referência ao “modo pelo qual a taxa de lucro se desenvolve”126. Na mesma carta, deixou claro que o Volume II apresentaria o “processo de circulação do capital com base nas premissas desenvolvidas” no Volume I. Ele pretendia estabelecer, de forma tão satisfatória quanto possível, as “determinações formais” do capital fixo, capital circulante e volume de negócios do capital – e, portanto, investigar “a intercalação social dos diferentes capitais, partes de capital e de receita (= d)”. O Volume III seria então “a conversão do valor excedente em suas diferentes formas e partes separadas” (MARX; ENGELS, 2010l, p. 21)127.

Em maio, no entanto, os problemas de saúde voltaram e, depois de um período de silêncio, Marx explicou a Engels que “dois carbúnculos no escroto talvez deixassem mesmo Sulla rabugento” (MARX; ENGELS, 2010l, p. 35)128. Na segunda semana de agosto, ele contou a Kugelmann da sua esperança de terminar todo o trabalho “no final de setembro de 1869” (MARX; ENGELS, 2010l, p. 82)129. Mas o outono trouxe um surto de carbúnculos e, na primavera de 1869, quando Marx ainda estava trabalhando no terceiro capítulo do Volume II130, seu fígado também piorou mais uma vez. Os seus infortúnios continuaram nos anos seguintes com uma regularidade incômoda e impediram-no para sempre de completar o Volume II.

Havia também razões teóricas para o atraso. Desde o outono de 1868 até a primavera de 1869, determinado a dar conta dos últimos desenvolvimentos do capitalismo, Marx compilou copiosos trechos de textos sobre os mercados financeiros e monetários que apareceram em The Money Market Review, The Economist e publicações similares131. Além disso, no outono de 1869, tendo tomado conhecimento de literatura nova (na realidade, insignificante) sobre mudanças na Rússia, decidiu aprender russo para que pudesse estudar o assunto por si mesmo. Ele perseguiu esse novo interesse com seu rigor habitual e, no início de 1870, Jenny disse a Engels que, “em vez de cuidar de si [ele havia começado] a estudar martelos e pinças russas, saía raramente, comia com pouca frequência e mostrou o carbúnculo sob o braço apenas quando já estava muito inchado e tinha endurecido” (MARX, 2010c, p. 551)132. Engels se apressou em escrever para o amigo, tentando convencê-lo de que “no interesse do Volume II” ele precisava de “uma mudança de estilo de vida”; caso contrário, se houvesse “repetição constante de tais suspensões”, ele nunca terminaria o livro (MARX; ENGELS, 2010l, p. 408)133.

A previsão foi certeira. No início do verão, resumindo o que aconteceu nos meses anteriores, Marx disse a Kugelmann que seu trabalho tinha sido “aguentar a doença durante todo o inverno” e que “acho[u] necessário melhorar [o seu] russo, pois, ao lidar com a questão da terra, isso se tornou essencial para estudar as relações de propriedade das terras russas a partir de fontes primárias” (MARX; ENGELS, 2010l, p. 528)134.

Depois de todas as interrupções e de um período de intensa atividade política junto da Internacional, após o nascimento da Comuna de Paris, Marx voltou-se para uma nova edição do Volume I. Insatisfeito com a maneira como expusera a teoria do valor, ele passou dezembro de 1871 e janeiro de 1872 reescrevendo o apêndice de 1867, o que levou a reescrever o primeiro capítulo em si (cf. MARX, 1983, pp. 1-55). Nesta ocasião, além de um pequeno número de adições, também modificou toda a estrutura do livro135.

Correções e reformulações também afetaram a tradução francesa. A partir de março de 1872, Marx teve de trabalhar na correção dos rascunhos que foram impressos em fascículos entre 1872 e 1875 (cf. MARX, 1989). Ao longo das revisões, ele decidiu fazer mais mudanças no texto básico, principalmente na seção sobre acumulação de capital. No postscriptum da edição francesa, não hesitou em atribuir-lhes “um valor científico independente do original” (MARX; ENGELS, 2010g, p. 24).

Embora o ritmo tenha sido menos intenso do que antes – por causa do estado precário de sua saúde e porque ele precisava ampliar seu conhecimento em algumas áreas –, Marx continuou a trabalhar em O capital durante os últimos anos de sua vida. Em 1875, escreveu outro manuscrito para o Volume III, intitulado “Relação entre taxa de valor excedente e taxa de lucro desenvolvida matematicamente” (cf. MARX, 2003, pp. 19-150) e, entre outubro de 1876 e início de 1881, preparou novos rascunhos de seções do Volume II (cf. MARX, 2008, pp. 525-828). Algumas de suas cartas indicam que, se tivesse sido capaz de alimentar os resultados de sua incessante pesquisa, ele teria atualizado o Volume I também (MARX; ENGELS, 2010m, p.161)136.

O espírito crítico com o qual Marx compôs seu magnum opus revela quão distante ele estava do autor dogmático que a maioria de seus adversários e muitos autodeclarados discípulos apresentaram ao mundo. Apesar de permanecer inacabado137, aqueles que hoje queiram usar conceitos teóricos essenciais para a crítica do modo de produção capitalista ainda não podem dispensar a leitura de O capital de Marx.

Referências
1. Artigo inédito. Traduzido por Murilo Leite Pereira Neto (professor substituto na UFJF) e Carolina Peters (graduanda em letras pela UFRJ). Revisado por Vânia Noeli Ferreira de Assunção.
2. Doutor, professor de ciência política da York University (Toronto, Canadá). No Brasil, organizou a obra Trabalhadores, uni-vos! Antologia política da I Internacional (Boitempo, 2015). Endereço eletrônico: marcello.musto@gmail.
3. Karl Marx para Friedrich Engels, 8 dez. 1857. O título posteriormente conferido a esses manuscritos foi inspirado por essa carta.
4. Cf. o recém-publicado volume MEGA2, IV/14 (MARX; ENGELS, 2017).
5. Karl Marx para Friedrich Engels, 18 dez. 1857. Poucos dias depois, Marx comunicou seus planos a Lassalle (Karl Marx para Ferdinand Lassalle, 21 dez. 1857): “A atual crise comercial me impeliu a trabalhar seriamente nos fundamentos da economia política e, também, a preparar algo sobre a presente crise.” (MARX; ENGELS, 2010i, p. 226)
6. Karl Marx para Ferdinand Lassalle, 22 fev. 1858.
7. Esses cadernos totalizam 1.472 páginas quarto [quarto pages]. Cf. Friedrich Engels, “Preface to the first German edition” (MARX; ENGELS, 2010h, p. 6).
8. Anteriormente, nos Grundrisse, Marx havia estabelecido uma “organização do material” similar, embora menos precisa, em quatro pontos distintos (MARX, 1993, pp. 108; 227-8; 264; 275). Ele também antecipou o esquema de seis partes planejado para a Contribuição para a crítica da economia política em duas cartas do primeiro semestre de 1858: uma para Ferdinand Lassalle, de 22 de fevereiro de 1858 (cf. MARX; ENGELS, 2010i, pp. 268-71), e outra para Friedrich Engels, em 2 de abril de 1858 (cf. MARX; ENGELS, 2010i, pp. 296-304). Entre fevereiro e março de 1859, ele também rascunhou um longo índice preparatório para o seu trabalho, que na edição em língua inglesa dos Grundrisse aparece como “Analytical contents list” (MARX, 1993, pp. 69-80). Sobre o plano original e suas variações, ver o agora datado, mas ainda fundamental trabalho de Roman Rosdolsky (1977, pp. 1-62). Mais limitado, contudo, é Maximilien Rubel (1974, pp. 379; 389), o qual alega que Marx não modificou o plano original concebido em 1857.
9. Esses cadernos foram ignorados por mais de 100 anos, antes que uma tradução russa fosse finalmente publicada em 1973, no volume suplementar 47 da Marx-Engels Sochinenya. Uma edição original em alemão foi publicada somente em 1976 na MEGA2, v. II/3.1 (MARX; ENGELS, 1976).
10. Karl Marx para Friedrich Engels, 30 out. 1861.
11. Karl Marx para Friedrich Engels, 9 dez. 1861.
12. Karl Marx para Friedrich Engels, 9 dez. 1861.
13. Karl Marx para Friedrich Engels, 27 dez. 1861.
14. Karl Marx para Friedrich Engels, 3 mar. 1862.
15. Karl Marx para Friedrich Engels, 15 mar. 1862.
16. Entre 1905 e 1910, Kautsky publicou os manuscritos em questão de uma forma um tanto divergente dos originais.
17. Deveria seguir: 1) A transformação do dinheiro em capital; 2) Mais-valor absoluto; 3) Mais-valor relativo; e 4) Uma seção – nunca escrita de fato – sobre como estas três deveriam ser consideradas em conjunto.
18. Em Marx and Engels collected works (MECW), esses manuscritos – Theories of surplus-value – são indicados com o título Economic manuscript of 1861-3.
19. Karl Marx para Ferdinand Lassalle, 28 abr. 1862.
20. Karl Marx para Friedrich Engels, 18 jun. 1862.
21. Karl Marx para Friedrich Engels, 18 jun. 1862.
22. Karl Marx para Friedrich Engels, 2 ago. 1862.
23. Esses cadernos são parte de Theories of surplus value v. II (MARX; ENGELS, 2010d).
24. Karl Marx para Friedrich Engels, 2 ago. 1862.
25. Karl Marx para Friedrich Engels, 2 ago. 1862.
26. Karl Marx para Friedrich Engels, 7 ago. 1862.
27. Karl Marx para Friedrich Engels, 10 set. 1862.
28. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 28 dez. 1862.
29. Karl Marx para Ferdinand Lassalle, 7 nov. 1862.
30. Karl Marx para Ferdinand Lassalle, 7 nov. 1862.
31. Este é o último caderno que conforma as Teorias do mais-valor v. III.
32. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 28 dez. 1862.
33. Cf. o esquema dos Grundrisse, escrito em junho de 1858 e contido no Caderno M (o mesmo da “Introdução de 1857”), bem como o esboço de esquema para o terceiro capítulo, escrito em 1860: MARX, “Draft plan of the chapter on Capital” (MARX; ENGELS, 2010b, pp. 511-7).
34. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 28 dez. 1862. Essa afirmação parece indicar que Marx percebeu o quão difícil seria completar seu projeto original em seis tomos. Cf. Michael Heinrich (2009, p. 80).
35. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 28 dez. 1862.
36. O primeiro capítulo já havia sido delineado no Caderno XVI dos manuscritos econômicos de 1861-3. Marx preparou um esquema do segundo no Caderno XVIII (MARX; ENGELS, 2010e, p. 299).
37. Karl Marx para Friedrich Engels, 8 jan. 1863.
38. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 jan. 1863.
39. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 fev. 1863.
40. Karl Marx para Friedrich Engels, 21 fev. 1863.
41. Karl Marx para Friedrich Engels, 24 mar. 1863.
42. Ver as mais de 60 páginas contidas em IISH, Marx-Engels Papers, B 98. Com base nessa pesquisa, Marx deu início a um dos seus muitos projetos inacabados, cf. Marx (1961).
43. Karl Marx para Friedrich Engels, 29 maio 1863.
44. Cf. IISH, Marx-Engels Papers, B 93, B 100, B 101, B 102, B 103, B 104 contêm cerca de 535 páginas de notas. A elas devem-se adicionar os três cadernos RGASPI f.1, d. 1397, d. 1691, d. 5583. Marx usou parte deste material para a compilação dos Cadernos XXII e XXIII.
45. Karl Marx para Friedrich Engels, 29 maio 1863.
46. Karl Marx para Friedrich Engels, 12 jun. 1863.
47. Karl Marx para Friedrich Engels, 6 jul. 1863.
48. Cf. Michael Heinrich (2011, pp. 176-9), que argumenta que os manuscritos deste período devem ser tomados não como a terceira versão do trabalho iniciado com os Grundrisse, mas como o primeiro esboço de O capital.
49. “Nº 1”: quer dizer, a Contribuição para a crítica da economia política, de 1859.
50. Karl Marx para Friedrich Engels, 15 ago. 1863.
51. Nos últimos anos, dermatologistas atualizaram a discussão sobre as causas da doença de Marx. Sam Shuster (2008, pp. 1-3) sugeriu que ele sofresse de hidradenite supurativa, enquanto Rudolf Happle e Arne Koenig (2008, pp. 255-6) alegaram, de forma ainda menos plausível, que o culpado seria o intenso fumo de charutos. Para a resposta de Shuster a essa sugestão, ver Rudolf Happle e Arne Koenig (2008, p. 256).
52. Karl Marx para Friedrich Engels, 2 dez. 1863.
53. Karl Marx para Friedrich Engels, 4 dez. 1863.
54. Karl Marx para Friedrich Engels, 20 jan. 1864.
55. Karl Marx para Friedrich Engels, 26 maio 1864.
56. Cf. Karl Marx para Friedrich Engels, 1 jul. 1864.
57. Karl Marx para Carl Klings, 4 out. 1864.
58. Karl Marx para Friedrich Engels, 4 nov. 1864.
59. Karl Marx para Friedrich Engels, 14 nov. 1864.
60. Karl Marx para Friedrich Engels, 2 dez. 1864.
61. Karl Marx para Friedrich Engels, 25 fev. 1864.
62. Karl Marx para Friedrich Engels, 4 mar. 1865.
63. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 mar. 1865.
64. Cinquenta assinaturas eram equivalentes a 800 páginas impressas.
65. “Agreement between Mr. Karl Marx and Mr. Otto Meissner, publisher and bookseller” [Acordo entre o Sr. Karl Marx e o Sr. Otto Meissner, editor e distribuidor de livros].
66. Karl Marx para Friedrich Engels, 22 abr. 1865.
67. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 maio 1865.
68. Karl Marx para Friedrich Engels, 20 maio 1865.
69. Esse texto foi publicado em 1898 por Eleanor Marx como Value, price and profit [Valor, preço e lucro]. O título usual serviu de base para a tradução alemã que foi publicada no mesmo ano em Die Neue Zeit [O Novo Tempo].
70. Karl Marx para Friedrich Engels, 31 jul. 1865.
71. O equivalente a 960 páginas. Posteriormente, Meissner assinalou sua abertura para modificar seu contrato com Marx. Cf. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 abr. 1867 (MARX; ENGELS, 2010k, p. 357).
72. Karl Marx para Friedrich Engels, 5 ago. 1865.
73. Karl Marx para Friedrich Engels, 5 ago. 1865.
74. Essa divisão foi seguida por Engels quando publicou O capital, Volume III, em 1894. Cf. Carl-Erich Vollgraf, Jürgen Jungnickel e Stephen Naron (2002, pp. 35-78); e também o mais recente Carl-Erich Vollgraf (2013, pp. 113-33) e Regina Roth (2013, pp. 168-82 [Ed. bras: 2015]). Para uma avaliação crítica da edição de Engels, ver Michael Heinrich (1997, pp. 452-66). Um ponto de vista diferente está contido em: Michael R. Krätke (2017), especialmente o capítulo final “Gibt es ein Marx-Engels-Problem?”.
75. Karl Marx para Friedrich Engels, 8 nov. 1865.
76. Karl Marx para Wilhelm Liebknecht, 15 jan. 1866.
77. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 15 jan. 1866.
78. Jenny Marx para Johann Philipp Becker, 29 jan. 1866.
79. Karl Marx para Friedrich Engels, 10 fev. 1866.
80. Karl Marx para Friedrich Engels, 10 fev. 1866.
81. Karl Marx para Friedrich Engels, 10 fev. 1866.
82. Friedrich Engels para Karl Marx, 10 fev. 1866.
83. Friedrich Engels para Karl Marx, 10 fev. 1866.
84. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 fev. 1866.
85. Marx depois inseriu a seção sobre renda da terra na Parte Seis do Volume III: “Transformação do lucro excedente em renda fundiária”.
86. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 fev. 1866.
87. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 fev. 1866.
88. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 fev. 1866.
89. Karl Marx para Friedrich Engels, 20 fev. 1866.
90. Friedrich Engels para Karl Marx, 22 fev. 1866.
91. Friedrich Engels para Karl Marx, 22 fev. 1866.
92. Uma canção tradicional do folclore inglês.
93. Karl Marx para Friedrich Engels, 24 mar. 1866.
94. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 6 abr. 1866.
95. Karl Marx para Friedrich Engels, 7 jun. 1866.
96. Karl Marx para Friedrich Engels, 9 jun. 1866.
97. Karl Marx para Friedrich Engels, 7 ago. 1866.
98. Karl Marx para Friedrich Engels, 23 ago. 1866.
99. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 23 ago. 1866.
100. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 13 out. 1866.
101. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 13 out. 1866.
102. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 13 out. 1866.
103. Karl Marx para Friedrich Engels, 8 nov. 1866.
104. Karl Marx para Friedrich Engels, 10 nov. 1866.
105. Karl Marx para Friedrich Engels, 21 fev. 1867.
106. Karl Marx para Friedrich Engels, 2 abr. 1867.
107. Karl Marx para Friedrich Engels, 13 abr. 1867.
108. Karl Mark para Johann Philipp Becker, 17 abr. 1867.
109. Karl Marx para Friedrich Engels, 24 abr. 1867.
110. Friedrich Engels para Karl Marx, 27 abr. 1867.
111. Karl Marx para Sigfrid Meyer, 30 abr. 1867.
112. Friedrich Engels para Karl Marx, 16 jun. 1867.
113. Karl Marx para Friedrich Engels, 22 jun. 1867.
114. Friedrich Engels para Karl Marx, 16 jun. 1867.
115. Karl Marx para Friedrich Engels, 22 jun. 1867.
116. Karl Marx para Friedrich Engels, 24 ago. 1867.
117. Karl Marx para Friedrich Engels, 24 ago. 1867.
118. Karl Marx para Friedrich Engels, 19 out. 1867.
119. Friedrich Engels para Karl Marx, 22 out. 1867.
120. Karl Marx para Friedrich Engels, 27 nov. 1867.
121. Jenny Marx para Johann Philipp Becker, após 10 jan. 1868.
122. Laura Marx para Friedrich Engels, 13 jan. 1868.
123. Karl Marx para Friedrich Engels, 25 jan. 1868.
124. Karl Marx para Friedrich Engels, 25 mar. 1868.
125. Esses textos foram recentemente publicados (MARX, 2012, pp. 78-234; 285-363). A última parte constitui o Manuscrito IV do Volume II e contém novas versões da Parte Um, “A circulação do capital”, e Parte Dois, “As metamorfoses do capital”.
126. Karl Marx para Friedrich Engels, 30 abr. 1868.
127. Karl Marx para Friedrich Engels, 30 abr. 1868.
128. Karl Marx para Friedrich Engels, 16 maio 1868.
129. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 10 ago. 1868.
130. Cf. Marx (2008, pp. 340-522).
131 Ainda não publicadas, essas notas estão incluídas nos cadernos do IISH, Marx-Engels Papers, B 108, B 109, B 113 e B 114.
132. Jenny Marx para Friedrich Engels, por volta de 17 jan. 1870.
133. Friedrich Engels para Karl Marx, 19 jan. 1870.
134. Karl Marx para Ludwig Kugelmann, 27 jun. 1870.
135. Em 1867, Marx dividiu o livro em capítulos. Em 1872, eles se tornaram seções, cada uma com subdivisões muito mais detalhadas.
136. Karl Marx para Nikolai Danielson, 13 dez. 1881.
137. O trabalho editorial que Engels assumiu para preparar as partes inconclusas de O capital para a publicação após a morte de seu amigo foi extremamente complexo. Deve-se ter em mente que o texto em questão foi preparado com base em material incompleto e muitas vezes heterogêneo, escrito por Marx em distintos períodos de sua vida, alguns dos quais continham observações diferentes de outras encontradas em outras partes de O capital. Ainda assim, Engels publicou o Volume II em 1885 e o Volume III em 1894.

Bibliografia
HAPPLE, Rudolf; KOENIG, Arne. A lesson to be learned from Karl Marx: smoking triggers hidradenitis supurativa. British Journal of Dermatology, v. 159, n. 1, pp. 255-6, 2008.
HEINRICH, Michael. Engels’ edition of the third volume of Capital and Marx’s original manuscript. Science & Society, v. 60, n. 4, pp. 452-66, 1997.
______. “Reconstruction or deconstruction? Methodological controversies about value and capital, and new insights from the critical edition”. In: BELLOFIORE, Riccardo; FINESCHI, Roberto (Org.). Re-reading Marx: new perspectives after the critical edition. Basingstoke: Palgrave-Macmillan, 2009, p. 80.
______. “Entstehungs- und Auflösungsgeschichte des Marxschen Kapital”. In: BONEFELD, Werner; HEINRICH, Michael (Org.). Kapital & Kritik. Nach der ‘neuen’ Marx-Lektüre. Hamburg: VSA, 2011, pp. 176-9.
KRÄTKE, Michael R. Kritik der politischen Ökonomie Heute. Hamburgo: VSA, 2017.
MARX, Jenny. Gespräche mit Marx und Engels. Edited by Hans Magnus Enzensberger. Frankfurt/Main: Insel Verlag, 1973, p. 288.
______. “Jenny Marx to Engels. About 17 January 1870”. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. 43. Londres: Lawrence & Wishart, 2010c, pp. 550-1. [Electric Book]
______. “Jenny Marx to Johann Philipp Becker. 29 January 1866”. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. 42. Londres: Lawrence & Wishart, 2010a, pp. 568-71. [Electric Book]
______. “Jenny Marx to Johann Philipp Becker. After 10 January 1868”. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. 42. Londres: Lawrence & Wishart, 2010b, pp. 580-2. [Electric Book]
MARX, Karl. Das Kapital. Kritik der Politischen Ökonomie [Erster Band, Hamburg 1867]. In.: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Gesamtausgabe. Berlim: Dietz, 1983, v. II/5.
______. Grundrisse: foundations of the critique of political economy (draft). Londres: Penguin Books, 1993.
______. Manuskripte über die polnische Frage (1863-1864). S-Gravenhage: Mouton, 1961.
______. “Manuskripte und redaktionelle Texte zum dritten Buch des ‘Kapitals’ 1871 bis 1895”. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Gesamtausgabe v. II/14. Berlim: Akademie, 2003.
______. “Manuskripte zum zweiten Buch des ‘Kapitals’ 1868 bis 1881”. In: MARX, Karl. ENGELS, Friedrich. Gesamtausgabe v. II/11. Berlim: De Gruyter, 2008.
______. Marx’s Economic Manuscript of 1864-1865. Translated by Bem Fowkes; edited and with na introduction by Fred Moseley. Leiden: Brill, 2015.
______. “Ökonomische Manuskripte 1863–1868”. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Gesamtausgabe v. II/4.3. Berlim: Akademie, 2012.
______. “Zur Kritik der politischen Ökonomie (Manuskript 1861-1863)”. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Gesamtausgabe v. II/3.5. Berlim: Dietz, 1980.
______. “Le capital, Paris 1872–1875”. In: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Gesamtausgabe v. II/7. Berlim: Dietz, 1989.
MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Gesamtausgabe v. II/3.1. Berlim: Dietz, 1976.
______; ______. Gesamtausgabe v. IV/14. Berlim: De Gruyter, 2017.
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XX. Londres: Lawrence & Wishart, 2010a. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XIX. Londres: Lawrence & Wishart, 2010b. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XXX. London: Lawrence & Wishart, 2010c. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XXXI. Londres: Lawrence& Wishart, 2010d. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XXXII. Londres: Lawrence & Wishart, 2010e. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XXIII. Londres: Lawrence & Wishart, 2010f. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XXXV. Londres: Lawrence & Wishart, 2010g. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XXXVI. London: Lawrence & Wishart, 2010h. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XL. Londres: Lawrence & Wishart, 2010i. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XLI. Londres: Lawrence & Wishart, 2010j. [Electric Book.]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XLII. Londres: Lawrence & Wishart, 2010k. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XLIII. Londres: Lawrence & Wishart, 2010l. [Electric Book]
______; ______. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XLVI. Londres: Lawrence & Wishart, 2010m. [Electric Book]
MARX, Laura. “Laura Marx to Engels. 13 January 1868”. In.: MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Karl Marx and Frederick Engels Collected Works v. XLII. Londres: Lawrence & Wishart, 2010, pp. 583-6. [Electric Book]
ROSDOLSKY, Roman. The making of Marx’s Capital. Londres: Pluto, 1977, pp. 1-62.
ROTH, Regina. Die Herausgabe von Band 2 und 3 des Kapital durch Engels. Marx-Engels Jahrbuch, v. 2012/13, 2013, pp. 168-82. [Ed. bras.: A publicação dos livros II e III d’O capital por Engels. Trad. Leonardo Gomes de Deus. Verinotio – Revista on-line de Filosofia e Ciências Humanas, n. 20, pp. 207-15, out. 2015. Disponível em: <http://verinotio.org/conteudo/0.32662100189051.pdf>, acessado em 7 abr. 2018.]
RUBEL, Maximilien. Marx critique du marxisme. Paris: Payot, 1974.
SHUSTER, Sam. The nature and consequence of Karl Marx’s skin disease. British Journal of Dermatology, v. 158, n. 1, pp. 1-3, 2008.
VOLLGRAF, Carl-Erich. Das Kapital – bis zuletzt ein “Werk im Werden”. Marx-Engels Jahrbuch, v. 2012/13, pp. 113-33, 2013.
______; JUNGNICKEL, Jürgen; NARON, Stephen. Marx in Marx’s words? On Engels’ edition of the main manuscript of Volume III of Capital. International Journal of Political Economy, v. 32, n. 1, pp. 35-78, 2002.
Como citar:
MUSTO, Marcello. A escrita de O capital: gênese e estrutura da crítica de Marx à economia política. Trad. Murilo Leite Pereira Neto e Carolina Peters. Verinotio – Revista on-line de Filosofia e Ciências Humanas, Rio das Ostras, v. 24, n. 1, pp. 23-57, abr./2018.

Categories
Journalism

مارکس بخوانید! -گفت‌وگوی مارچلو موستو با امانوئل والرشتاین

در طول سه دهه، سیاست‌ها و ایدئولوژی نئولیبرالی در سراسر جهان تقریباً  یکه‌تاز بود. با وجود این، بحران اقتصادی سال 2008، نابرابری‌های عمیقی که در جامعه‌‌ی دوران ما وجود دارد ــ‌ به‌ویژه بین شمال و جنوب جهان ــ و موضوعات زیست‌محیطی چشمگیر زمانه‌ی ما، پژوهشگران، تحلیل‌گران اقتصادی و سیاستمداران را واداشته تا بار دیگر بحث پیرامون آینده‌ی سرمایه‌داری و نیاز به بدیل را پی بگیرند

بر این بستر است که امروز، تقریباً در هر کجای جهان، به مناسبت دویستمین سالگرد تولد مارکس، از «احیای مارکس» سخن به میان می‌آید، بازگشت دوباره به نویسنده‌ای که در گذشته به‌غلط با  جزم‌اندیشیِ مارکسیسم‌‌ ـ لنینیسم  همبسته دانسته می‌شد، و ازین رو، پس از فروپاشی دیوار برلین عجولانه کنار گذاشته شد. بازگشت به مارکس تنها به این خاطر نیست که همچنان ناگزیر از درک منطق و پویایی سرمایه‌داری هستیم. اندیشه‌ی او همچنین ابزاری بسیار مفید است که با فراهم کردن آزمونی دشوار به این توجه می‌کند که چرا تجربه‌های اجتماعی ـ اقتصادی پیشین برای جایگزینی سرمایه‌داری با دیگر شیوه‌های تولید شکست خورد. شرح و تفسیر این شکست‌ها برای جستجوی فعلی ما برای بدیل‌ ضروری است

امانوئل والرشتاین، پژوهشگر ارشد در دانشگاه یل، نیو هون، ایالات متحد آمریکا، از بزرگ‌ترین جامعه‌شناسان زنده و یکی از مناسب‌ترین پژوهشگران برای تبیین ارتباط مارکس با دوران فعلی است. او دیرزمانی است که خواننده‌ی مارکس بوده و آثارش متأثر از انقلابی زاده‌ی شهر تریر، در 5 می 1818 است. والرشتاین نویسنده‌ی بیش از 30 کتاب است که به چندین زبان ترجمه شده‌اند، از جمله اثر بسیار معروفش نظام جهانی مدرن، که در چهار مجلد بین سال‌های 1974 و 2011 منتتشر شده است

مارچلو موستو: پروفسور والرشتاین، 30 سال پس از پایان به‌اصطلاح «سوسیالیسم واقعاً موجود» همچنان نشریات، مباحثات و کنفرانس‌هایی در سراسر جهان در جریان است درباره‌ی ظرفیت مداوم کارل مارکس برای تببین زمانه‌ی حاضر. آیا این تعجب‌آور است؟ یا آیا شما معتقدید اندیشه‌های مارکس به حفظ ارتباطش با آنانی که در جستجوی بدیلی برای سرمایه‌داری هستند ادامه خواهد داد؟

امانوئل والرشتاین: حکایتی قدیمی درباره‌ی مارکس وجود دارد: او را از در جلویی می‌رانید و از پنجره‌ی پشتی به داخل می‌خزد. این چیزی است که بار دیگر رخ داده است. مارکس با دوران ما مرتبط است چرا که ما ناگزیر با موضوعاتی سر و کار داریم که او هنوز حرف‌های زیادی درباره‌شان برای گفتن دارد و به این دلیل که آنچه او بیان کرده با اغلب نویسندگان دیگری که درباره‌ی سرمایه‌داری بحث کرده‌اند متفاوت است. بسیاری از نویسندگان و پژوهشگران ــ نه فقط من ــ‌ مارکس را عمیقاً مفید یافته‌اند و امروزه، به‌رغم آنچه در 1989 پیش‌بینی شده بود، یکی از دوره‌های محبوبیتش اوست

فروپاشی دیوار برلین مارکس را از زنجیرهای ایدئولوژی‌ای رهانید که ربط چندانی با تلقی او از جامعه نداشت. دورنمای سیاسیِ پس از فروپاشی اتحاد شوروی کمک کرد تا مارکس از نقش مترسکی برای دم و دستگاه دولتی آزاد شود. چه چیزی در تفسیر مارکس از جهان نهفته است که همچنان توجه جلب می‌کند؟

باور دارم هنگامی که مردم درباره‌ی تفسیر مارکس از جهان فکر می‌کنند، به یک مفهوم «مبارزه‌ی طبقاتی» را به یاد می‌آورند. هنگامی که من مارکس را در پرتو موضوعات جاری می‌خوانم، از نگاه من مبارزه‌ی طبقاتی به معنای مبارزه‌ی ضروریِ آنچه چپ جهانی می‌نامم است ــ چپی که معتقدم می‌کوشد نماینده‌ی بخش پایینی 80 درصد از جمعیت جهان از نظر درآمد باشد، در مقابل راست جهانی که نماینده‌ی احتمالاً یک درصد جمعیت جهان است. مبارزه بر سر آن 19 درصد است. ماجرا این است که چگونه آن 19 درصد را به سمت خود بیاوریم، نه به سمت دیگر

ما در دوران بحران ساختاری نظام جهانی زندگی می‌کنیم، اما هیچکس با قطعیت نمی‌داند چه نطامی جای‌گزین آن خواهد شد. به نظر من نظام سرمایه‌داری موجود دو امکان پیش رو دارد: اولی آن چیزی است که من «روح داووس» می‌نامم. هدفِ کنفرانس  اقتصاد جهانی داووس این است که نظامی برقرار کند که بدترین ویژگی‌های سرمایه‌داری را حفظ کند: سلسله‌مراتب اجتماعی، استثمار، و بیش از هر چیز، قطبی‌سازی ثروت. بدیل آن نظامی است که باید دموکراتیک‌تر و برابری‌خواه‌تر باشد. مبارزه‌ی طبقاتی تلاشی بنیادین برای اثرگذاری بر آینده‌ی آن چیزی است که جایگزین سرمایه‌داری می‌شود

تأملات شما درباره‌ی طبقه‌ی متوسط برای من یادآور ایده‌ی هژمونی آنتونیو گرامشی است، اما فکر می‌کنم مسئله بر سر این نیز هست که دریابیم چگونه توده‌ی مردم، آن هشتاد درصدی که اشاره کردید، را ترغیب کنیم تا در سیاست مشارکت داشته باشند. این امر به‌ویژه در جنوب جهان ضروری است، جایی که اکثریت جمعیت جهان در آن متمرکز است، و جایی که، به‌رغم افزایش شدید نابرابری‌های ناشی از سرمایه‌داری، جنبش‌های مترقی بسیار ضعیف‌تر از گذشته هستند. در این مناطق، مخالفت با جهانی‌سازی نئولیبرال اغلب به حمایت از بنیادگرایان دینی و احزاب بیگانه‌هراس هدایت شده است. به‌گونه‌ای فزاینده می‌بینیم که این پدیده در اروپا نیز ظاهر می‌شود

پرسش این است: آیا مارکس به ما کمک می‌کند تا این سناریوی جدید را درک کنیم؟ اخیراً پژوهش‌های جدیدی منتشر شده حاوی تفاسیر جدیدی از مارکس که کمک می‌کند در آینده، به قول شما، «پنجره‌ی پشتی» دیگری باز کنیم. این پژوهش‌ها از نویسنده‌ای پرده برمی‌دارند که بررسی‌اش پیرامون تناقضات جامعه‌ی سرمایه‌داری را فراتر از کشمکش سرمایه و کار به حوزه‌های دیگر گسترش می‌دهد. در واقع، مارکس بخش بزرگی از وقتش را به مطالعه‌ی جوامع غیراروپایی و نقش ویرانگر استعمار در پیرامون سرمایه‌داری اختصاص داد. برخلاف تفاسیری که تلقی مارکس از سوسیالیسم را با رشد نیروهای بارآورهمسان می‌داند، دغدغه‌های زیست‌بومی آشکارا در آثار او برجسته است

در پایان، مارکس عمیقاً به موضوعات دیگری توجه داشت که پژوهشگران به‌هنگام صحبت درباره‌ی او نادیده می‌گیرند. موضوعاتی از جمله پتانسیل فناوری، نقد ناسیونالیسم، جستجو برای اشکال جمعی مالکیت که تحت کنترل دولت نباشد و نیاز به آزادی فردی در جامعه‌ی معاصرش، که تمامی آنها موضوعاتی اساسی برای زمانه‌ی ما به‌شمار می‌آیند. اما گذشته از این سیماهای جدید مارکس ــ حاکی از این که علاقه‌ی مجدد به اندیشه‌ی او، پدیده‌ای است که ناگزیر در سال‌های آینده ادامه می‌یابد ــ ممکن است به سه مورد از مشخص‌ترین اندیشه‌های مارکس اشاره کنید که به باور شما امروزه قابلیت بازنگری دارد؟

قبل از هر چیز، مارکس بهتر از هر کس دیگری به ما می‌گوید که سرمایه‌داری شیوه‌ی طبیعی ساماندهی جامعه نیست. مارکس در فقر فلسفه، که وقتی تنها 29 سال داشت منتشر شد، اقتصاددانان سیاسی بورژوا را دست می‌اندازد که می‌گفتند مناسبات سرمایه‌داری «قوانین طبیعی هستند، و مستقل از تأثیر زمان». مارکس نوشت به‌باور آنان «تاریخ وجود داشته، چرا که در نهادهای فئودالیسم مناسبات تولیدِ کاملاً متفاوتی با مناسبات تولید جامعه‌ی سرمایه‌داری می‌یابیم»، اما آنها تاریخ را به آن شیوه‌ی تولیدی که حامی آن هستند تسری نمی‌دهند؛ آنها وانمود می‌کنند سرمایه‌داری «طبیعی و ابدی» است. من در کتابم سرمایه‌داری تاریخی کوشیدم این نکته را خاطرنشان کنم که سرمایه‌داری پدیده‌ای است که تاریخاً رخ داده است، در مقابل برخی ایده‌های مبهم و ناروشنْ که اقتصادسیاسی‌دانان جریان اصلی از آن دفاع می‌کنند. من بارها تاکید کرده ام که سرمایه‌داری بی تاریخ وجود ندارد و سرمایه‌داری همیشه مشخص و تاریخی است. من و ما به همین سادگی وام‌دار مارکس هستیم

دوم، می‌خواهم بر اهمیت مفهوم «انباشت بدوی» تأکید کنم، به این معنا که خلع‌ید دهقانان از زمین‌هایشان در بنیاد سرمایه‌داری بود. مارکس به‌خوبی دریافته بود که انباشت بدوی فرآیندی کلیدی در برساختن سلطه‌ی بورژوازی است؛ فرآیندی که از آغاز سرمایه‌داری وجود داشته و امروزه نیز همچنان موجود است

دست آخر، پیشنهاد می‌کنم تأمل بیشتری بر موضوع «مالکیت خصوصی و کمونیسم» داشته باشیم. در نظامی که در اتحاد شوروی برقرار شد ــ به‌ویژه در دوران استالین ــ دولت مالک دارایی‌ها بود اما این به معنای آن نبود که مردم استثمار یا سرکوب نمی‌شدند. می‌شدند. صحبت از سوسیالیسم در یک کشور نیز، چنانکه استالین انجام داد، چیزی بود که پیش از آن دوران به ذهن هیچ فرد دیگری، از جمله مارکس، خطور نکرده بود. مالکیت عمومی وسایل تولید یک امکان است. وسایل تولید را به‌صورت همیارانه نیز می‌توان در تملک داشت. اما اگر می‌خواهیم جامعه‌ای بهتر بسازیم باید بدانیم چه کسی تولید می‌کند و چه کسی ارزش اضافی را دریافت می‌کند. در مقام مقایسه با سرمایه‌داری، این رابطه باید بطورکلی و دراساس سازمان تازه‌ای بیابد. این مسئله‌ای کلیدی برای من است

سال 2018 دویستمین سالگرد تولید مارکس است و کتاب‌ها و فیلم‌های سینمایی جدیدی به زندگی او اختصاص یافته است. دوره‌ای از زندگی او هست که بیش از همه به آن علاقه داشته باشید؟

مارکس زندگی بسیار دشواری داشت. او با فقر شخصی شدیدی دست و پنجه نرم می‌کرد و خوش‌اقبال بود که رفیقی چون فریدریش انگلس داشت که برای بقا کمکش می‌کرد. مارکس از نظر عاطفی نیز زندگی آسانی نداشت و سماجتش در تلاش برای انجام آنچه گمان می‌کرد وظیفه‌اش در زندگی است ــ فهم نحوه‌ی عملکرد سرمایه‌داری ــ تحسین‌برانگیز بود. مارکس نه می‌خواست عهد باستان را تبیین کند، و نه توصیفی از چهره‌ی سوسیالیسم در آینده به دست دهد. این‌ها وظیفه‌هایی نبود که برای خودش مشخص کرده باشد. او می‌خواست جهان سرمایه‌داری‌ای که در آن می‌زیست را بفهمد

مارکس در سراسر عمرش صرفاً پژوهشگری نبود که در میان کتاب‌های موزه‌ی بریتانیا در لندن محصور شده باشد، بلکه همواره انقلابی ستیزه‌جویی بود که در مبارزات دوران خود شرکت داشت. به‌علت فعالیت‌هایش از فرانسه، بلژیک و آلمان در دوران جوانی اخراج شد. او همچنین پس از شکست انقلاب‌های 1848 وادار به تبعید به انگلستان شد. روزنامه‌ها و مجلات متعددی تأسیس کرد و همواره به هر طریقی که می‌توانست از جنبش‌های کارگری حمایت می‌کرد. بعدها، از 1864 تا 1872، رهبر انجمن بین‌المللی کارگران شد، اولین سازمان فراملیتی طبقه‌ی کارگر، و در 1871 از کمون پاریس دفاع کرد، نخستین تجربه‌ی سوسیالیستی در تاریخ

بله، درست است. ضروری است که ستیزه‌جویی مارکس را به خاطر داشته باشیم. همانطور که شما اخیراً در کتاب کارگران متحد شوید! برجسته کردید، او نقشی برجسته در انترناسیونال داشت، سازمانی از افرادی که از نظر فیزیکی دور از یکدیگر بودند، در زمانه‌ای که ساز و کارهای ارتباط آسان وجود نداشت. فعالیت سیاسی مارکس روزنامه‌نگاری را نیز در بر می‌گرفت. او این کار را در بخش بزرگی از عمرش انجام داد، به‌عنوان شیوه‌ای برای ارتباط با مخاطبان گسترده‌تر. مارکس روزنامه‌نگاری را تا حدی برای درآمد آن انجام می‌داد، اما مقالاتش را به چشم فعالیتی سیاسی نگاه می‌کرد. او از هیچ لحاظی بی‌طرف نبود. همیشه روزنامه‌نگاری متعهد بود

در سال 2017، به مناسبت صدمین سالگرد انقلاب روسیه، برخی پژوهشگران به سراغ تباین مارکس با برخی پیروان خودخوانده‌اش رفتند که در سده‌ی بیستم در قدرت بودند. مهم‌ترین تفاوت مارکس و آنان چیست؟

نوشته‌های مارکس روشنگرند و بسیار هوشمندانه‌تر و متنوع‌تر از برخی تفاسیر ساده‌سازانه از ایده‌هایش. همیشه خوب است این کنایه‌ی مارکس را به یاد داشته باشیم که گفت، «اگر مارکسیسم این است، مسلم است که من مارکسیست نیستم.» مارکس همیشه آماده بود که با واقعیت جهان رودررو شود، بر خلاف بسیاری از افراد دیگر که به‌طور جزمی دیدگاه‌های او را تحمیل کردند. مارکس اغلب نظرش را تغییر می‌داد. او دائماً در جستجوی راه‌حل‌هایی برای مسائلی بود که می‌دید جهان با آنها روبروست. به همین علت است که او هنوز راهنمایی بسیار مفید و سودمند است

برای جمع‌بندی، دوست دارید به نسل جوان‌تری که هنوز با مارکس مواجه نشده چه بگویید؟

اولین چیزی که باید به جوانان بگویم این است که باید بخوانندش. درباره‌ی او نخوانید، مارکس بخوانید. افراد معدودی ــ در مقایسه با افراد پرشماری که درباره‌ی او صحبت می‌کنند ــ واقعاً مارکس می‌خوانند. این در مورد ادام اسمیت هم صدق می‌کند. به‌طور کلی، افراد فقط درباره‌ی کلاسیک‌ها می‌خوانند. مردم از طریق خلاصه‌های دیگران درباره‌ی کلاسیک‌ها می‌آموزند. آنها می‌‌خواهند در وقت‌شان صرفه‌جویی کنند، اما این در عمل اتلاف وقت است! باید نوشته‌های افراد جالب‌توجه را خواند و مارکس یکی از جالب‌توجه‌ترین پژوهشگران سده‌های نوزدهم و بیستم است. هیچ شکی در این نیست. در چارچوب موضوعاتی که او درباره‌شان نوشت، هیچ‌کس به گرد پایش نمی‌رسد، از لحاظ کیفیت واکاوی‌هایش هم همینطور. بنابراین، پیام من به نسل جدید این است که مارکس به‌شدت ارزش دریافتن دارد اما باید بخوانید، بخوانید، خودش را بخوانید. کارل مارکس بخوانید

Categories
Interviews

Read Karl Marx! A Conversation with Immanuel Wallerstein

For three decades, neoliberal policies and ideology have been almost uncontested worldwide. Nevertheless, the 2008 economic crises, the profound inequalities that exist in our society – in particular between the Global North and South – and the dramatic environmental issues of our time have urged several scholars, economic analysts and politicians to reopen the debate on the future of capitalism and the need for an alternative.

It is in this context that today, almost everywhere around the world, on the occasion of the bicentenary of Marx’s birth, there is a “Marx revival”; a return to an author in the past wrongly associated with Marxism-Leninism dogmatism and, then, hastily dismissed after the fall of the Berlin Wall.

Returning to Marx is not only still indispensable to understand the logic and dynamics of capitalism.  His work is also a very useful tool that provides a rigorous examination addressing why previous socio-economical experiments to replace capitalism with another mode of production failed. An explanation of these failures is critical for our contemporary search for alternatives.
Immanuel Wallerstein (www.iwallerstein.com), currently a Senior Research Scholar at Yale University, New Haven – USA, is among the greatest living sociologists and one of the most appropriate scholars to discuss the current relevance of Marx. He has been a reader of Marx for long time and his work has been influenced by the theories of the revolutionary born in Trier, on 5 May 1818. Wallerstein has authored more than 30 books, which have been translated into several languages, including his very well known The Modern World-System, published in four volumes between 1974 and 2011.

Marcello Musto: Professor Wallerstein, 30 years after the end of so-called “actually existing socialism” there continue to be publications, debates and conferences all around the globe on Karl Marx’s continuing capacity to explain the present. Is this surprising? Or do you believe that Marx’s ideas will continue to hold relevance for those who are looking for an alternative to capitalism?

Immanuel Wallerstein: There is an old story about Marx: you throw him out the front door and he sneaks back in through the rear window. That is what happened once again. Marx is relevant because we have to deal with issues about which he still has a lot to say and because what he said is different from what most other authors argued about capitalism. Many columnists and scholars — not only myself — find Marx extremely useful and today he is in one of his new popularity phases, despite what was predicted in 1989.

The fall of the Berlin Wall liberated Marx from the chains of an ideology that had little to do with his conception of society. The political landscape following the implosion of the Soviet Union helped to free Marx from the role of figurehead for a state apparatus. What is it about Marx’s interpretation of the world that continues to garner attention?

I believe that when people think of Marx’s interpretation of the world in one concept they think of “class struggle.” When I read Marx in light of the present issues, for me class struggle means the necessary struggle of what I call the Global Left — who I believe endeavor to represent the bottom 80% of the world’s population by income — against the Global Right — which represents maybe 1 percent of the population. The struggle is over the other 19 percent. It is about how to get them to come onto your side, rather than the other.

We live in an era of structural crisis of the world system. The existing capitalist system cannot survive, but nobody can know for sure what will replace it. I am convinced that there are two possibilities: one is what I call the “Spirit of Davos.” The goal of the World Economic Forum of Davos is to establish a system that maintains the worst features of capitalism: social hierarchy, exploitation and, above all, polarization of the wealth. The alternative is a system that must be more democratic and more egalitarian. Class struggle is the fundamental attempt to affect the future of what will replace capitalism.

Your reflection on the middle class reminds me of Antonio Gramsci’s idea of hegemony, but I think the point is also to understand how to motivate the mass of people, the 80 percent you mentioned, to participate in politics. This is particularly urgent in the so-called global South, where the majority of the world’s population is concentrated, and where, in the past decades, despite the dramatic increase of inequalities produced by capitalism, progressive movements have become much weaker than they were previously. In these regions, the opposition to neoliberal globalization has often been channeled into support for religious fundamentalisms and xenophobic parties. We are increasingly seeing this phenomenon arise in Europe as well.

The question is: Does Marx help us understand this new scenario? Recently published studies have offered new interpretations of Marx that might contribute to open other “rear windows” in the future, to use your expression. They reveal an author who extended his examination of the contradictions of capitalist society beyond the conflict between capital and labor to other domains.  In fact, Marx devoted a lot of his time to the study of non-European societies and the destructive role of colonialism on the periphery of capitalism.  Consistently, contrary to interpretations that equate Marx’s conception of socialism with the development of productive forces, ecological concerns figured prominently in his work.

Finally, Marx was widely interested in several other topics that scholars often ignore when they talk about him. Among them there are the potential of technology, the critique of nationalism, the search for collective forms of ownership uncontrolled by the state and the need for individual freedom in contemporary society: all fundamental issues of our times. But beside these new faces of Marx – which suggest that the renewed interest in his thought is a phenomenon destined to continue in the coming years – could you indicate three of Marx’s most recognized ideas that you believe are worth being reconsidered today?

First of all, Marx explained to us better than anybody else that capitalism is not the natural way of organizing society. In The Poverty of Philosophy, published when he was only 29 years old, he already mocked bourgeois political economists who argued that capitalist relations “are natural laws, independent of the influence of time”. Marx wrote that for them “there has been history, since in the institutions of feudalism we find quite different relations of production from those of bourgeois society”, but that they did not apply history to the mode of production they supported; they represented capitalism “as natural and eternal”. In my book Historical Capitalism, I tried to make the point that capitalism is what has occurred historically, as opposed to some vague and unclear idea espoused by several mainstream political economists. I argued several times that there is no capitalism that is not historical capitalism. It is as simple as that for me and we owe a lot to Marx.

Secondly, I want to stress the importance of the concept of “primitive accumulation,” meaning the dispossession of the peasantry from their land which was at the foundation of capitalism. Marx understood very well that it was a key process of constituting the domination of bourgeoisie. It was there at the beginning of capitalism and it still exists today.

Finally, I would invite greater reflection on the subject “private property and communism.” In the system established in the Soviet Union – in particular under Stalin – the state owned the property but it did not mean that people were not being exploited or oppressed. They were. Talking of socialism in one country, as Stalin did, was also something that never entered anybody’s mind, including Marx, before that period. Public ownership of the means of production is one possibility. They can also be cooperatively owned. But we have to know who is producing and who is receiving the surplus value if we want to establish a better society. That has to be entirely reorganized, compared to capitalism. It is the key question to me.

The year 2018 marks the bicentenary of Marx’s birth and new books and movies have been dedicated to his life. Is there a period of his biography that you find most interesting?

Marx had a very difficult life. He struggled with severe personal poverty and he was lucky to have a comrade like Friedrich Engels who helped him to survive. Marx did not have an easy life emotionally too and his persistence in trying to do what he thought of as his life’s work – the understanding of the way in which capitalism operates – was admirable. This is what he saw himself doing. Marx did not want to explain antiquity, nor define what socialism in the future would look like. These were not the tasks he put for himself. He wanted to understand the capitalist world in which he was living.

For all his life, Marx was not merely a scholar isolated among the books of London’s British Museum, but always a militant revolutionary involved in the struggles of his epoch. Due to his activism, he was expelled from France, Belgium and Germany in his youth. He was also forced to go into exile in England when the revolutions of 1848 were defeated. He promoted newspapers and journals and always supported labor movements in all the ways he could. Later, from 1864 to 1872, he became the leader of the International Working Men’s Association, the first transnational organization of the working class and, in 1871, defended the Paris Commune, the first socialist experiment in history.

Yes, it is true. It is essential to remember Marx’s militancy. As you recently highlighted in the volume Workers Unite!, he had an extraordinary role in the International, an organization of people who were physically distant from each other, at a time when mechanisms of easy communication did not exist. Marx’s political activity also involved journalism. He carried that on through much of his life, as a way of communicating to a larger audience. He worked as a journalist to get an income, but he saw his contributions as a political activity. He had not any sense of being a neutral. He was always a committed journalist.

In 2017, on the occasion of the 100th anniversary of Russian Revolution, some scholars returned to the contrast between Marx and some of his self-styled followers who were in power during the 20th century. What is the main difference between Marx and them?

Marx’s writings are illuminating and much more subtle and variegated than some of the simplistic interpretations of his ideas. It is always good to remember the famous boutade in which Marx said: “If this is Marxism, what is certain is that I am not a Marxist.” Marx was always ready to deal with the reality of the world, not like many others who dogmatically imposed their views. Marx changed his mind often. He was constantly on the search for solutions to the problems he saw that the world was facing. That is why he is still a very helpful and useful guide.

To conclude, what would you like to say to the younger generation who have not yet encountered Marx?

The first thing I have to say to young people is that they have to read him. Do not read about him, but read Marx. Few people – in comparison with the many who talks about him – actually read Marx. That is also true of Adam Smith. Generally, one only reads about these classics. People learn about them through others people’s summary. They want to save time but, actually, that is a waste of time! One must read interesting people and Marx is the most interesting scholar of the 19th and 20th centuries. There is no question about that. No one is equal to him in terms of the number of things he wrote about, nor for the quality of his analysis. So, my message to the new generation is that Marx is eminently worth discovering but you must read, read, read him. Read Karl Marx!

Categories
Past talks

The Late Marx and the Controversy on the Development of Capitalism in Russia

Categories
Journalism

மார்க்ஸ் 135- போராட்டம்: வாழ்க்கையை இயக்கும் விதி!

பிறப்பால் ஜெர்மானியராக இருந்தபோதிலும், 1848-1849-களில் பிரான்ஸ், பெல்ஜியம், பிரஷ்யா ஆகிய

நாடுகளில் தோன்றிய புரட்சிகர இயக்கங்களை நசுக்கிய அந்த நாடுகளின் அரசாங்கங்களால் அந்த நாடுகளிலிருந்து வெளியேற்றப்பட்ட மார்க்ஸால் எந்த நாட்டின் குடிமகனாகவும் இருக்க முடியவில்லை.

1874-ல் பிரிட்டிஷ் குடிமகனாவதற்காக விண்ணப்பித்திருந்தார். ஆனால், “தமது சொந்த நாட்டுக்கும் அரசருக்கும் விசுவாசமாக இல்லாத மோசமான ஜெர்மன் கிளர்ச்சியாளர், கம்யூனிஸ்ட் கோட்பாடுகளை ஆதரித்துப் பேசுபவர்” என்று லண்டனிலுள்ள போலீஸ் தலைமை யகமான ஸ்காட்லாண்டு யார்டு அந்த நாட்டு அரசாங்கத்துக்கு அறிக்கை அனுப்பியிருந்ததால், அவரது வேண்டுகோள் ஏற்றுக்கொள்ளப்படவில்லை.

10 ஆண்டுகளுக்கும் மேலாக அவர் ‘நியூயார்க் ட்ரிப்யூன்’ ஏட்டின் நிருபராக இருந்தார். 1867-ல் ‘மூலதனம்’ என்னும் தலைப்பில் முதலாளிய உற்பத்தி முறை பற்றிய முக்கிய மான விமர்சனப் பகுப்பாய்வு நூலை வெளியிட்டிருந்தார். 1864-ல் தொடங்கி எட்டாண்டுக் காலம் சர்வதேசத் தொழிலாளர் சங்கத்தின் வழிகாட்டியாக இருந்தார். ‘பிரான்ஸில் உள்நாட்டுப் போர்’ என்னும் நீண்ட உரையில், பாரிஸ் கம்யூனை ஆதரித்துப் பேசியதால், 1871-ல் ஐரோப்பாவில் பரவலாகப் படிக்கப்பட்டுவந்த செய்தியேடுகளின் பக்கங்களில் அவரது பெயர் இடம்பெறலாயிற்று. பிற்போக்குப் பத்திரிகைகள் அவருக்கு ‘சிவப்பு பயங்கரவாத டாக்டர்’ என்ற பெயர் சூட்டியிருந்தன.

‘எந்தவித வேலையிலும் ஈடுபடக் கூடாது’ என்று மருத்துவர் ஆலோசனை கூறியதன் பேரில், ‘நரம்பு மண்டலத்தை நல்ல நிலைக்குக் கொண்டுவரும் பொருட்டு, முழு ஓய்வில் இருப்பதற்காக’ 1880 கோடை காலத்தில் மார்க்ஸ் தமது குடும்பத்தோடு ராம்ஸ்கேட்டில் வசித்துவந்தார். அவருடைய மனைவியின் உடல்நிலை அவரது உடல் நிலையைவிட மோசமாக இருந்தது. ஜென்னி ஃபான் வெஸ்ட்ஃபாலன் புற்றுநோயால் அவதிப்பட்டுவந்தார். ‘மூச்சுத் திணறி இறந்துவிடுவார்’ என்று அச்சுறுத்தும் வகையில் அவரது உடல்நிலை திடீரென்று மோசமாகியது’. அந்தச் சூழ்நிலையில்தான், 1860-கள் நெடுக ‘தி நியூயார்க் டைம்’ஸின் முதன்மை ஆசிரியராகப் பணியாற்றிய ஸ்வின்டன், மார்க்ஸை அறிந்துகொண்டு, அவரைப் பற்றிய அனுதாபமிக்க, ஆழமான, துல்லியமான சித்திரத்தை எழுதினார்.

அமெரிக்காவில் செல்வாக்குப் பெற்றிருந்தவரும் முற்போக்குக் கண்ணோட்டங்கள் கொண்டிருந்தவரு மான ஜான் ஸ்வின்டன் (1829-1911), 1880 ஆகஸ்ட் மாதம் ஐரோப்பியப் பயணம் மேற்கொண்டிருந்தார். அந்தப் பயணத்தின்போது, அவர் ஆசிரியராக இருந்து நடத்திவந்ததும் அப்போது அமெரிக்காவில் மிகப் பரவலாகப் படிக்கப்பட்டு வந்ததுமான ‘தி சன்’ நாளேட்டுக்கு, சரவதேசத் தொழிலாளர் சங்கத்தின் முதன்மையான பிரதிநிதிகளில் ஒருவராக இருந்த ஒருவரை நேர்காணல் செய்வதற்காக பிரிட்டனின் தென்கிழக்குக் கடைக்கோடியிலிருந்து சில கிலோ மீட்டர் தொலைவிலுள்ளதும் கென்ட் மாவட்டத் தைச் சேர்ந்தது மான சிறிய கடற்கரை நகரமான ராம்ஸ்கேட்டுக்கு வந்தார்.

‘பெரிய தலையும் வாளிப்பான முகத்தோற்றமும் உடைய, பண்பட்ட, கனிவு நிறைந்த 60 வயது மனிதர்’, ‘பாட்டனாராக இருக்கும் கலையை விக்டர் ஹ்யூகோவுக்குச் சற்றும் குறையாமல் அறிந்திருந்தவர்’, ‘கலைந்து கிடக்கும் நீண்ட, அடர்த்தியான தலைமுடியைக் கொண்டிருந்தவர்’ என்று மார்க்ஸின் உடல் தோற்றத்தை வர்ணித்த ஸ்வின்டன், ‘தங்குதடையற்றதாக, பரந்துவிரிந்த விஷயங்களை உள்ளடக்கியதாக, ஆக்கபூர்வமானதாக, அறிவுக்கூர்மை மிக்கதாக, உண்மையானதாக’ இருந்த ‘அவரது உரையாடலில் தொனித்த எள்ளல்களும், அதில் சுடர்விட்ட நகைச்சுவையும், விளையாட்டுத்தனமான குதூகலமும்’ சாக்ரடீஸைத் தமக்கு நினைவூட்டியதாகக் கூறினார். ‘விளம்பரத்துக்கோ, புகழுக்கோ ஆசைப்படாத, தம்மைப் பற்றிப் பீற்றிக்கொள் வதிலோ, அதிகாரம் கொண்டவராகப் பாசாங்கு செய்வதிலோ சிறிதும் அக்கறையற்ற மனிதர்’ என்று மார்க்ஸைக் குறிப்பிடுகிறார். இது மார்க்ஸ் என்னும் தனிமனிதரைப் பற்றிய ஸ்வின்டனின் சித்திரிப்பு.

ஆனால், ஸ்வின்டன் தமது வாசகர்களுக்குச் சித்திரித் துக் காட்டியது இந்த மார்க்ஸ் அல்ல. ‘தி சன்’ நாளேட்டின் 1880 செப்டம்பர் 6-ம் தேதிய இதழின் முதல் பக்கத்தில் வெளியிடப்பட்ட நேர்காணலில் பொதுவாழ்க்கையி லிருந்த மார்க்ஸின் முகம்தான் முதன்மைப்படுத்தப்படு கிறது: ‘கடந்த 40 ஆண்டுகளில் புரட்சிகர அரசியலில் எளிதில் அறிய முடியாத, ஆனால் பெரும் செல்வாக்குச் செலுத்து கிற பாத்திரத்தை வகித்துள்ள, இன்றைய மிகக் குறிப்பிடத்தக்க மனிதர்களில் ஒருவர்’ என்று அக்கட்டுரை யில் மார்க்ஸைப் பற்றிக் கூறும் ஸ்வின்டன், “அவசரப் படாத, அதேசமயம் ஓய்வொழிச்சலற்ற மனிதர் அவர். வலுவான, பரந்த, மேன்மையான மனமுடைய, பரந்து விரிந்த விளைவுகளை ஏற்படுத்தும் திட்டங்களைக் கொண்டுள்ள, தர்க்க ரீதியான முறைமைகளையும், நடைமுறைச் சாத்தியப் பாடுள்ள குறிக்கோள்களையும் வைத்திருக்கிறவர் அவர். தேசங்களை ஆட்டிக் குலுக்கிய, அரியணைகளை நாசமாக்கிய, முடிமன்னர்களையும் பாரம்பரிய மோசடிக்காரர்களையும் இப்போது அச்சுறுத்தி, அதிர்ச்சிக்குள்ளாக்கிக்கொண்டிருக்கிற பூகம்பங்களுக்குப் பின்னால் நின்றதில், இன்னும் பல பூகம்பங்களுக்குப் பின்னால் நின்றுகொண்டிருப்பதில் அவரை நிகர்த்தவர்கள் ஐரோப்பாவில் யாரும் இல்லை” என்று எழுதுகிறார்.

‘தாம் வாழும் காலத்தில் ஆழ வேரூன்றியவராக’, ‘புதியனவற்றின் வருகைக்காக நேவா நதியிலிருந்து ஸீய்ன் நதி வரை, யூரல் மலைகளிலிருந்து பிரன்னீஸ் மலைத் தொடர்ச்சி வரை பாதையை அமைக்கும் கைவண்ணம் கொண்டுள்ளவராக’ தமது மனதில் பதிந்துவிட்ட மார்க்ஸைப் பற்றி ஸ்வின்டன் எழுதினார்: ‘அவர் ஐரோப்பாவை, ஒவ்வொரு நாடாக மதிப்பீடுசெய்து, அவற்றின் மேற்பரப்பிலும் அவற்றின் கீழும் உள்ள அம்சங்களையும் வளர்ச்சிகளையும் முக்கியத்துவம் பெற்றிருந்த மனிதர் களையும் சுட்டிக்காட்டினார்’. மேலும், அவர், “பல்வேறு ஐரோப்பிய நாடுகளிலுள்ள அரசியல் சக்திகளையும் மக்கள் இயக்கங்களையும் பற்றிப் பேசினார் – பரந்து விரிந்த பேரலையாகக் காணப்பட்ட ரஷ்யாவின் ஆன்மா, ஜெர்மானியச் சிந்தனையின் அசைவுகள், பிரான்ஸின் செயல்பாடுகள், இங்கிலாந்தின் அசைவற்றதன்மை ஆகியன பற்றி. ரஷ்யாவைப் பற்றி நம்பிக்கையுடனும், ஜெர்மனியைப் பற்றி தத்துவரீதியாகவும், பிரான்ஸைப் பற்றி உற்சாகமாகவும், இங்கிலாந்தைப் பற்றி – பிரிட்டிஷ் நாடாளுமன்றத்திலுள்ள தாராளவாதிகளால் தங்கள் நேரத்தைச் செலவிட்டு விவாதிக்கப்படும் ‘ஒன்றுக்கொன்று தொடர்பில்லாத சீர்திருத்தங்க’ளைப் பற்றி வெறுப்புடனும் குறிப்பிட்டு – கவலை தோய்ந்த தொனியுடன் பேசினார்”.

அமெரிக்கா பற்றி மார்க்ஸ் கொண்டிருந்த அறிவு ஸ்வின்டனுக்கு வியப்பைத் தந்தது: அமெரிக்க நிகழ்வுகளைக் கவனமாக அவதானித்துவந்தவர் என்றும், ‘அமெரிக்க வாழ்க்கையில் உருவாகிவந்த சக்திகள், நிலைத்து நின்றுவிட்ட சக்திகள் ஆகியன பற்றிய அவரது கருத்துகள் சிந்தனையைக் கிளர்பவையாக இருந்தன’ என்றும் அந்தக் கட்டுரையில் எழுதினார்.

உயிரோட்டமுள்ள அடுத்தடுத்த விவாதங்களில் அந்தப் பகல் பொழுது கழிந்தது. அன்று பிற்பகலில் தமது குடும்பத்தினரைக் கடற்கரையில் சந்திக்கக் கடலோரமாக நடந்துபோகலாம் என மார்க்ஸ் ஆலோசனை கூறினார். ‘எல்லோரையும் சேர்த்து ஏறத்தாழ பத்துப் பேர்’ கொண்ட அந்தக் குடும்பத்தினரை ‘மகிழ்ச்சி நிறைந்த கூட்டம்’ என்று ஸ்வின்டன் வர்ணித்தார். பொழுது சாய்ந்ததும், மார்க்ஸின் மருமகன்களான சார்ல் லாங்குவியும் போல் லஃபார்க்கும் இந்த இருவரோடும் தொடர்ந்து கூடவே இருந்தனர். ‘உலகம், மனிதன், காலம், கருத்துகள் ஆகியவற்றைப் பற்றிய எங்களின் ஒத்திசைவான உரையாடல் கடலுக்கு மேலே ஒலித்தது’ என்றெழுதினார் ஸ்வின்டன். ‘பொருளற்ற வெற்றுப் பேச்சுகளையும், காலத்தின், யுகங்களின் சட்டகத்தையும் கடந்து’, ‘பகலில் நடந்த உரையாடல், மாலையில் விரிந்த காட்சிகள்’ ஆகியவற்றில் மூழ்கிப்போயிருந்த அந்த அமெரிக்கப் பத்திரிகையாளர் அந்தத் தருணங்கள் ஒன்றின்போதுதான் அந்த மாபெரும் மனிதரிடம் ‘இறுதியில் வாழ்க்கையை இயக்கும் விதி’ தொடர்பான கேள்வியைக் கேட்கத் துணிந்தார். மௌனம் குடிகொண்டிருந்த அந்தத் தருணத்தில், புரட்சியாளரும் தத்துவவாதியுமான அவரிடம் இக்கேள்வியை முன்வைத்தார்: ‘வாழ்க்கையில் என்ன இருக்கிறது?’ தமக்கு எதிரே ஆர்ப்பரித்துக்கொண்டிருந்த கடலையும் கடற்கரையில் அலைந்துகொண்டிருந்த கூட்டத்தினரையும் மார்க்ஸ் நோட்டமிட்டுக் கொண்டிருக்கையில், அவரது மனம் ஒரு கணம் புரட்டப்பட்டதுபோல் தோன்றியது. அந்தக் கேள்விக்கு உறுதியான, ஆர்ந்தமைந்த தொனியில் பதிலளித்தார்: ‘போராட்டம்!’

முதலில், ‘மனச்சோர்வின் எதிரொலி’யைக் கேட்டதாகத் தோன்றிற்று ஸ்வின்டனுக்கு. பிற்பாடு அது அவருக்குச் சரியெனப் பட்டது: ‘போராட்டம்தான் வாழ்க்கையின் நியதி’. அதைப் புரிந்துகொள்ளத்தான் மனிதகுலம் எப்போதும் முயற்சிசெய்து வந்துள்ளது!

‘கார்ல் மார்க்ஸ் (1818 – 83): அறிவுப் பயணத்தில் புதிய திசைகள்’ என்னும் நூலிலிருந்து…

தமிழில்: எஸ்.வி.ராஜதுரை

Categories
Past talks

Marx Ja Soumi

Categories
Journalism

Il geniale Marx, il devoto Engels. Che amicizia

Karl Marx e Friedrich Engels si conobbero a Colonia, nel novembre del 1842, quando quest’ultimo visitò la redazione della Gazzetta Renana e incontrò il suo giovane direttore. L’inizio del loro sodalizio teorico avvenne, però, solo nel 1844, a Parigi.

A differenza di Marx, Engels, figlio di un proprietario di un’industria tessile, aveva già avuto la possibilità di viaggiare in Inghilterra, verificando di persona gli effetti dello sfruttamento capitalistico sul proletariato. Un suo articolo sulla critica dell’economia politica, stampato negli Annali Franco-Tedeschi, destò un forte interesse in Marx che, proprio in quel periodo, decise di destinare tutte le sue energie a questa disciplina. I due cominciarono così una collaborazione, teorica e politica, che durò per il resto delle loro esistenze.

Nel 1845, quando il governo francese espulse Marx a causa della sua militanza comunista, Engels lo seguì a Bruxelles. In quello stesso anno apparve anche una delle poche opere scritte in comune, una critica dell’idealismo dei giovani hegeliani, intitolata La sacra famiglia, e i due redassero un voluminoso manoscritto – L’ideologia tedesca – che venne poi lasciato alla “critica roditrice dei topi”. Successivamente, in concomitanza con i primi moti del 1848, Marx ed Engels pubblicarono quello che sarebbe diventato il testo politico più letto della storia dell’umanità: Il manifesto del partito comunista.

Nel 1849, in seguito alla sconfitta della rivoluzione, Marx fu costretto a trasferirsi in Inghilterra ed Engels lo raggiunse poco dopo. Il primo prese dimora a Londra, mentre il secondo andò a lavorare a 300 chilometri di distanza, a Manchester, dove iniziò a dirigere l’azienda di famiglia. Dal 1850 al 1870, anno nel quale Engels si ritirò dagli affari e poté finalmente ricongiungersi con l’amico nella capitale inglese, essi diedero vita al periodo più intenso del loro carteggio, confrontandosi, più volte a settimana, sui principali avvenimenti politici ed economici della loro epoca. Datano proprio a questo ventennio la gran parte delle 2.500 lettere scambiate tra i due, alle quali vanno aggiunte altre 1.500 da loro spedite a militanti e intellettuali di quasi venti paesi. Completano questa imponente corrispondenza ben 10.000 missive indirizzate a Marx ed Engels da terzi e altre 6.000 lettere delle quali, pur se non rintracciate, si ha comprovata certezza della loro esistenza. Si tratta di un tesoro prezioso, in cui sono racchiuse idee che, talvolta, essi non riuscirono a sviluppare compiutamente nei loro scritti.

Pochi carteggi dell’Ottocento possono vantare riferimenti così eruditi come quelli che emergono dalle missive dei due rivoluzionari comunisti. Marx leggeva in otto lingue ed Engels ne padroneggiava addirittura dodici; le loro lettere si contraddistinguono per l’alternarsi dei tanti idiomi usati e per le citazioni colte, incluse quelle in latino e greco antico. I due umanisti erano anche grandi appassionati di letteratura. Marx conosceva il teatro di Shakespeare a memoria e non si stancava mai di sfogliare i suoi volumi di Eschilo, Dante e Balzac. Engels fu a lungo il presidente dell’Istituto Schiller di Manchester e adorava Ariosto, Goethe e Lessing. Accanto al permanente dibattito sugli eventi internazionali e sulle possibilità rivoluzionarie, numerosi furono gli scambi inerenti le maggiori scoperte di tecnologia, geologia, chimica, fisica, matematica e antropologia. Per Marx, Engels costituì sempre un confronto imprescindibile e la voce critica che andava consultata ogni qualvolta occorreva prendere posizione su un tema controverso.

In alcuni periodi, vi fu tra loro una vera e propria divisione del lavoro. Dei 487 articoli firmati da Marx, tra il 1851 e il 1862, per il New-York Tribune, il giornale più diffuso degli Stati Uniti, quasi la metà furono, in realtà, scritti da Engels. Marx narrò al pubblico americano i più rilevanti accadimenti politici mondiali e le crisi economiche, mentre Engels raccontò le molte guerre in corso e i loro possibili esiti. Così facendo, egli permise all’amico di poter dedicare più tempo al completamento delle ricerche di economia.

Dal punto di vista umano, il loro rapporto fu ancora più straordinario di quello intellettuale. Marx confidò a Engels tutte le sue difficoltà personali, a cominciare dalla terribile povertà e dai tanti problemi di salute che lo tormentarono per decenni. Engels si prodigò con totale abnegazione per aiutare l’amico e la sua famiglia, facendo sempre tutto quanto era nelle sue possibilità per assicurare loro un’esistenza dignitosa e per agevolare il completamento di Il capitale. Marx gli fu costantemente grato per tale aiuto, come dimostra quanto gli scrisse in una notte dell’agosto del 1867, pochi minuti dopo aver finito la correzione delle bozze del libro I: “debbo soltanto a te se ciò fu possibile”.

A partire dal settembre 1864, la stesura del magnum opus di Marx era stata ritardata anche a causa della sua partecipazione all’attività dell’Associazione Internazionale dei Lavoratori. Egli aveva assunto il grande onere della sua direzione fin dal principio, ma anche Engels, appena poté, mise le sue doti politiche al servizio degli operai. La notte del 18 marzo del 1871, quando ebbero notizia che “l’assalto al cielo” era riuscito e che a Parigi era nata la prima Comune socialista della storia dell’umanità, compresero che i tempi potevano mutare più velocemente di quanto essi stessi si aspettavano.
Anche dopo la morte della moglie di Marx nel 1881, quando i medici gli imposero diversi viaggi lontano da Londra, per tentare di curare meglio le sue malattie, i due non smisero mai di scriversi. Utilizzarono sovente gli affettuosi soprannomi con i quali erano chiamati dai reciproci compagni di lotta: il Moro e il Generale – Marx a causa del colore corvino di barba e capelli, Engels per la grande esperienza in materia di strategia militare.

Poco prima della sua morte, Marx chiese a sua figlia Eleanor di rammentare a Engels di “fare qualcosa” dei suoi manoscritti incompiuti. Egli rispettò la sua volontà e, subito dopo quel pomeriggio del marzo 1883, quando lo rivide per l’ultima volta, intraprese un lavoro ciclopico. Engels sopravvisse a Marx per 12 anni, buona parte dei quali furono impiegati per rendere pubblicabili gli appunti dei libri II e III di Il capitale che l’amico non era riuscito a completare.
In quel periodo della sua vita, gli mancarono molte cose di Marx e tra queste anche il loro costante scambio epistolare. Engels catalogò con cura le loro lettere, ricordandosi degli anni in cui, fumando la pipa, soleva redigerne una per notte. Le rilesse spesso, in alcune circostanze con un po’ di malinconia, ripensando ai tanti momenti della loro giovinezza durante i quali, sorridendo e burlandosi l’uno dell’altro, si erano sforzati di prevedere dove sarebbe potuta scoppiare la prossima rivoluzione. Mai, però, lo abbandonò la certezza che molti altri avrebbero proseguito il loro lavoro teorico e che in milioni, in ogni angolo del mondo, avrebbero continuato a lottare per l’emancipazione delle classi subalterne.

Categories
Reviews

Ubaldo Fadini, Antologia Vieusseux

Da più parti si assiste a quello che può essere considerato un nuovo e importante ‘ritorno a Marx’, soprattutto da parte di coloro che si dispongono ad un confronto serio e articolato con le trasformazioni del lavoro all’interno del quadro di funzionamento del modo di produzione capitalista.

Si tratta in effetti di una presa di consapevolezza del carattere quanto mai urgente della ripresa di indagine critica, capace di collocarsi all’interno di processi che possono anche essere riferiti al cosiddetto «finanzcapitalismo», per riprendere Luciano Gallino. In questo senso, molte sono le tradizioni, in particolare eccentriche, del marxismo novecentesco che vengono riproposte per fornire un loro contributo agli sforzi di rinnovata lettura radicale delle modificazioni più significative del capitalismo: si va in effetti, volendo dare alcuni esempi, dalla riproposizione di affondi teorici legati in qualche modo alla Scuola di Fran- coforte alla rielaborazione fertile di alcune tematiche dell’operaismo italiano. Soprattutto importante, per chi non vuole restare sulle cattedre o rinchiuso in sempre più fantasmatiche sezioni (non si sa bene di che cosa…), è la ripropo- sta di un marxismo ‘ibridato’, in grado di combinarsi con altre spinte di ana- lisi, con l’intenzione di riuscire a qualificarsi ancora una volta e sorprenden- temente per il suo spirito ‘militante’. Sostiene tutto questo la nuova pubblicazione complessiva delle opere di Marx ed Engels, iniziata nel 1998 (la «Marx-Engels-Gesamtausgabe»), che ha il merito, con le sue acquisizioni testuali, di stimolare un rapporto più solido, maggiormente avvertito, con un autore incredibilmente versatile come lo studioso di Treviri.

È su questo sfondo, delineato dagli sviluppi della ricerca e dalle articola- zioni del quadro economico-finanziario (con le «nuove condizioni politiche» del presente), che va a proiettarsi un testo, come quello di Marcello Musto, che intercetta proprio il rinnovamento interpretativo dell’opera di Marx e punta, in definitiva, a sottolineare i molti motivi interesse che emergono soprattutto dal periodo conclusivo del suo lavoro, appunto quello che viene etichettato come l’«ultimo Marx». È cosi che si concretizza una sorta di biografia intel- lettuale, concentrata sugli ultimi anni della vita di Marx, nei quali si ricon- ferma, smentendo vecchi luoghi comuni sul loro carattere ‘minore’, una for- midabile capacità di tenuta analitico-concettuale e radicalità politica. È merito infatti di Musto, in questo suo libro assai incisivo, quello di restituire la grandezza teorica di Marx e la curiosità instancabile e l’apertura continua dello sguardo, sempre attento a cogliere tutto ciò che potesse rilanciare e arricchire la proposta politico-culturale, al servizio del progetto della emancipazione, della liberazione dal primato del lavoro ‘morto’ su quello ‘vivo’. Non è affatto vero che il Marx degli ultimi anni avesse in un certo qual modo cessato di fare ricerca: anzi, quest’ultima fu continuata con un’attenzione, sempre più arric- chita da supporti conoscitivi di notevole rilievo e ampiezza, agli sviluppi signi- ficativi di nuove discipline, come ad esempio l’antropologia.

A tale originale orientamento dell’indagine è da collegare anche l’interesse al tema della pro- prietà comune nelle società pre-capitaliste e a ciò che stava avvenendo in quegli anni nella Russia zarista. Oltre a tutto questo, è poi da rimarcare l’os- servazione dei più rilevanti avvenimenti politici internazionali, delle lotte di liberazione (nel caso dell’Irlanda), del dispiegarsi dell’oppressione coloniale in diversi continenti. Da qui si può arrivare a cogliere l’ampliamento del ‘pro- getto’ di critica dell’economia politica, a cui Marx si mantenne sempre fedele, riuscendo però a precisarlo proprio negli ultimi anni in virtù di una calibrata attenzione alle specificità dei singoli paesi, delle differenti aree geografiche. Si tratta in effetti di un potenziamento del “progetto”, concretizzato nel primo libro del Capitale, che può supportare la convinzione, ormai di molti studiosi, che si arrivi così anche ad una concezione dell’«approdo al socialismo» che presenta tratti di originalità rispetto a quella in precedenza delineata. Ma l’«ultimo Marx», nota Musto

è anche il Marx più intimo, quello che non nasconde la sua fragilità nei con- fronti della vita, ma continua, comunque, a combattere; che non si sottrae al dubbio e, anzi, lo sfida, scegliendo di proseguire nelle ricerche e di rischiare l’incompiutezza, anziché ripararsi nelle rassicuranti certezze del proprio sapere e adagiarsi sui giuramenti fideistici dei primi ‘marxisti’ (p. IX).

Si è dunque assai distanti, continua Musto, dalla «sfinge granitica» che indica un futuro certo, con presunzione dogmatica; ci si rapporta invece ad una figura politica di studioso «radicalmente sovversivo», ad un Marx ‘vivo’, costitutivamente (direi ‘antropologicamente’…) libero da schematismi dot- trinari, impegnato senza soste nel confronto con il capitalismo che aveva di fronte, in grado di coglierne tendenze di sviluppo, contraddizioni, avanza- menti e arretramenti: è un Marx che sa di lotte e non di accomodamenti cul- turali e di partito, il che non significa incapace di misura e, se si vuole, di mediazione. Colpisce qui, in primo luogo, la sensibilità di indagine che fa del- l’economia politica, dell’antropologia e di molto altro una composizione di materiali realizzata criticamente per la rivoluzione. È veramente instancabile Marx, su questo piano di elaborazione, ed è commovente vederlo all’opera, come riesce a restituircelo Musto, quando tra mille difficoltà, problemi seri di

salute, preoccupazioni costanti per le condizioni di vita dei propri cari e per la malattia dell’amatissima moglie, non smette di rispondere alle sollecitazioni, domande e questioni che gli provengono da tutto il mondo. A rendere possibile tutto questo, concorre sicuramente la ‘cura’ veramente amicale e lo stimolo intellettuale forniti incessantemente da Engels, presente in mille modi con una costanza tale che non può che suscitare una profonda ammirazione. Musto ricorda le seguenti parole di Engels a Friedrich Sorge:

Tutti gli eventi che accadono per necessità naturale recano in sé la pro- pria consolazione, per quanto possano essere terribili. È stato così anche in questo caso. Forse l’abilità dei medici gli avrebbe potuto assicurare ancora qualche anno di esistenza vegetativa; la vita di un essere impotente, il quale, per il trionfo della medicina, non muore di un sol colpo, ma soccombe a poco a poco. Tuttavia, il nostro Marx non lo avrebbe mai sopportato. Vivere con tutti quei lavori incompiuti davanti a sé, anelando, come Tantalo, a portarli a termine senza poterlo fare, sarebbe stato per lui mille volte più amaro della dolce morte che lo ha sorpreso. ‘La morte non è una disgrazia per colui che muore, ma per chi rimane’, egli soleva dire con Epicuro. E vedere que- st’uomo geniale vegetare come un rudere a maggior gloria della medicina e per lo scherno dei filistei che lui, quando era nel pieno delle sue forze, aveva tanto spesso stroncato…, no, mille volte meglio le cose così come sono andate. Mille volte meglio che dopodomani lo porteremo nella tomba dove riposa sua moglie (p. 131).

Tantissime altre figure si presentano e trascorrono negli ‘ultimi anni’ di Marx: il libro riesce a rappresentarle con efficacia, riprendendole in quelli che sono stati i loro ruoli e le loro funzioni. È una galleria di volti, di sensibilità politiche e culturali anche assai diverse tra loro, riguardo ai quali non si può che apprezzare la misura di relazione di Marx, la sua capacità di analisi e di interlocuzione sempre tagliata/indirizzata umanamente e politicamente. Accanto a ciò risulta ancora più importante l’attenzione di Marx per un quo- tidiano fatto anche di affetti, di amore vero per i propri cari, dalla moglie, alle figlie, ai nipotini. Affetti e studi, una relazionalità ricca, composita, capace di sostenere una politicità di proposta, su più piani, che non dimentica l’ob- biettivo polemico, il capitalismo come dominio del ‘morto’ sul ‘vivo’, e quindi l’urgenza/necessità della sua critica senza compromessi/opportunismi. Volendo individuare uno dei punti di maggiore interesse nel libro di Musto, risultano molto efficaci le pagine dedicate alla «controversia sullo sviluppo del capitali- smo in Russia» (il secondo capitolo), nelle quali l’analisi della comune rurale, favorita anche da preziose letture antropologiche (in particolare, gli scritti di Lewis Morgan), si dispone sempre criticamente, in modo tale però da non restare riferita ineluttabilmente alla sua riconfigurazione nel senso dell’avvento della proprietà privata (prevalente dunque sul suo elemento ‘collet- tivo’). Marx risulta infatti particolarmente attento a cogliere la possibilità, dovuta al mercato mondiale, di acquisire, da parte dei contadini russi, i risul- tati migliori del modo di produzione capitalista, potendo così rafforzare e trasformare, senza distruggerla, la comune rurale. In questa prospettiva salta l’idea di una ripetizione pedissequa, in Russia e in altri paesi extra-europei, di ciò che è successo in Inghilterra e nelle altre zone industrializzate. Motivo importante, quest’ultimo, che libera la storia dall’incantesimo prodotto da quella sua ‘destinazione’ secondo la quale il capitalismo si impone comunque come tappa irrinunciabile. Scrive Musto:

Marx non pensava affatto al modo ‘primitivo di produzione cooperativa o collettiva, [che era stato] il risultato dell’individuo isolato’, bensì a quello frutto della ‘socializzazione dei mezzi di produzione’. La stessa Obščina, come egli fece notare, costituiva ‘la forma più moderna del tipo arcaico’ di proprietà comunista che, a sua volta, aveva ‘attraversato una serie di evo- luzioni’ (p. 67).

Ed è qui, su questo punto e per concludere, che si può osservare il con- fronto serio e stimolante di Marx anche con alcune posizioni del populismo russo, più capaci di avvertire la problematicità delle comuni rurali rispetto a coloro che meccanicamente riproponevano parole di riduttiva messa in ordine, di carattere sciaguratamente dogmatico, per la realtà produttiva del grande impero zarista, magari presentandosi anche come portatori di un verbo ‘marxista’.

Categories
Journal Articles

Hoch die…

Marx’ Beitrag zur Internationalen
Die Internationale Arbeitsassoziation (IAA) wurde am 28. September 1864 in London gegründet. Zu ihr gehörten reformistische Gewerkschafter aus England, französische Mutualisten, die durch die Theorien von Pierre-Joseph Proudhon inspiriert waren,[1] Antikapitalisten und Gruppen, die den Ideen der „utopischen“ Sozialisten anhingen.

Acht intensive Jahre wirkten sie im ersten transnationalen Experiment der Arbeiterbewegung gemeinsam. Es war die große Leistung von Karl Marx, das Zusammenwirken dieser verschiedenen Strömungen in einer gemeinsamen Organisation ermöglicht zu haben. Sein politisches Talent befähigte ihn, das scheinbar nicht zu Vereinbarende zu vereinbaren. Nur dadurch kam es, dass die IAA nicht den vielen früheren Arbeitervereinigungen folgte, die schnell in Vergessenheit geraten waren. Marx war es, der der Internationalen ein klares Ziel gab. Ihm gelang es, ein politisches Programm durchzusetzen, das eindeutig klassenbasiert war und doch nicht ausgrenzend – ein Programm, das jenseits jedes Sektierertums die Massen gewann. Marx war stets die politische Seele des Zentralrats der IAA: Er hat alle wesentlichen Resolutionen entworfen und die Berichte an die Kongresse der IAA vorbereitet.

Marx war auch Autor der Inauguraladresse und der provisorischen Statuten der IAA von 1864. Mit diesen grundlegenden Texten und in vielen anderen, die folgten, hat er einen Zusammenhang zwischen dem ökonomischen und politischen Kampf hergestellt und den Ansatz internationalen Denkens und Agierens in der Arbeiterbewegung verankert. Nicht zuletzt dank Marx‘ Fähigkeiten gelang es der IAA, verschiedene nationalen Bewegungen unter Leitung des Zentralrats im Projekt eines gemeinsamen Kampfes zu vereinen. Der Erhalt der Einheit war zeitweise mühselig, nicht zuletzt deswegen, weil Marx‘ Antikapitalismus innerhalb der IAA umstritten war. Aber im Laufe der Zeit, teils durch Marx‘ Beharrlichkeit, teils durch Abspaltungen, wurde sein Denken hegemonial. Die Diskussionen in der IAA stimulierten Marx, seine Ideen weiterzuentwickeln oder auch zu revidieren, alte Gewissheiten infrage zu stellen und sich neuen Problemen zuzuwenden. Er schärfte vor allem auch seine Kapitalismuskritik, indem er Grundlinien einer kommunistischen Gesellschaft skizzierte. Die überkommene orthodoxe Vorstellung, dass Marx in der Internationale mechanisch jene Theorie der historischen Abfolge von Gesellschaftsformationen anwandte, die er vorher in seiner Studierstube entwickelt hatte, entbehrt jeder Realität.

In einem der Schlüsseldokumente fasste Marx die Funktion der IAA so zusammen: „Es ist Aufgabe der Internationalen Arbeiterassoziation, die spontanen Bewegungen der Arbeiterklasse zu vereinigen und zu verallgemeinern, doch nicht, ihnen irgendein doktrinäres System zu diktieren oder aufzudrängen.“ (Marx 1867: 195) Ungeachtet der beträchtlichen Autonomie, die den Föderationen und lokalen Sektionen zugestanden wurde, legte die IAA auf politische Führung immer großen Wert. Der Zentralrat war es, der die vereinigende Synthese zu vielen strittigen Fragen ausarbeitete. Dazu gehörten das Problem der Arbeitsbedingungen, die Auswirkungen neuer Maschinen, die Unterstützung für Streiks, die Rolle und Bedeutung der Gewerkschaften, die irische Frage, andere Aspekte internationaler Politik und natürlich auch, wie eine andere Gesellschaft aufzubauen war.

Produktionsmittel in Gemeineigentum
Im September 1866 fand in Genf der erste Kongress der IAA statt. Ihre Teilnehmer waren weitgehend in zwei Blöcke gespalten. Der erste Block wurde durch Delegierte aus Großbritannien, einige wenige Deutsche und die Mehrheit der schweizerischen Delegierten gebildet. Sie folgen den Direktiven des Zentralrats, die von Marx, der in Genf selbst nicht dabei war, stammten. Der zweite Block bestand aus französischen Delegierten und einigen Franko-Schweizern. Sie waren Mutualisten. Zu dieser Zeit herrschten in der IAA moderate Positionen vor und die Mutualisten strebten eine Gesellschaft an, in der der Arbeiter zugleich Produzent, Kapitalist und Konsument wäre. Als entscheidende Maßnahme der Transformation der Gesellschaft sahen sie die Gewährung freien Kredits an Arbeiterassoziationen an. Die Lohnarbeit von Frauen lehnten sie aus ethischen wie sozialen Gründen ab. Auch sprachen sie sich gegen jede Einmischung des Staates in die Arbeitsbeziehungen aus, auch solche, die den Arbeitstag auf acht Stunden verkürzen würde. Sie nahmen an, dass dies die privaten Vertragsbeziehungen zwischen Arbeitern und Unternehmern schwächen und das herrschende autoritäre System stärken würde.

Mithilfe der von Marx vorbereiteten Resolutionen gelang es den führenden Vertretern des Zentralrats, die zahlenmäßig starke Gruppe der Mutualisten auf dem Kongress zu marginalisieren und Mehrheiten für die staatliche Regulation der Arbeitsverhältnisse zu erhalten. In seinen “Instruktionen für die Delegierten des Provisorischen Zentralrats” hatte Marx eindeutig formuliert: „Das kann nur erreicht werden durch die Verwandlung gesellschaftlicher Einsicht in gesellschaftliche Gewalt, und unter den gegebenen Umständen kann das nur durch allgemeine Gesetze geschehen, durchgesetzt durch die Staatsgewalt. Bei der Durchsetzung solcher Gesetze stärkt die Arbeiterklasse keineswegs die Macht der Regierung. Im Gegenteil, sie verwandelt jene Macht, die jetzt gegen sie gebraucht wird, in ihren eigenen Diener.“ (Marx 1867: 194)

Die Instruktionen, die Marx für den Genfer Kongress verfasst hatte, unterstrichen zudem die Bedeutung der Hauptfunktion der Gewerkschaften, gegen die sich nicht nur die Mutualisten, sondern auch einige der Anhänger von Robert Owen in Großbritannien oder von Ferdinand Lassalle in Deutschland wandten. Während Owen die Arbeiter dazu aufrief, sich auf genossenschaftliche Siedlungsprojekte zu konzentrieren, sah Lassalle das „eherne Lohngesetz“ am Wirken. Es würde die Erfolge gewerkschaftlicher Kämpfe immer wieder zunichte machen. Marx schrieb: „Diese Tätigkeit der Gewerksgenossenschaften ist nicht nur rechtmäßig, sie ist notwendig. Man kann ihrer nicht entraten, solange die heutige Produktionsweise besteht. Im Gegenteil, sie muss verallgemeinert werden durch die Gründung und Zusammenfassung von Gewerksgenossenschaften in allen Ländern.“ (Ebd.: 197) Im gleichen Zusammenhang kritisierte Marx aber auch die Gewerkschaften: Sie „haben sich bisher zu ausschließlich mit dem lokalen und unmittelbaren Kampf gegen das Kapital beschäftigt und haben noch nicht völlig begriffen, welche Kraft sie im Kampf gegen das System der Lohnsklaverei selbst darstellen. Sie haben sich deshalb zu fern von allgemeinen sozialen und politischen Bewegungen gehalten.“ (Ebd.)

Ungeachtet all der Schwierigkeiten, die mit der Unterschiedlichkeit der Nationalitäten, Sprachen und politischen Kulturen verbunden waren, war ein großer Verdienst der IAA, die absolute Notwendigkeit von Klassensolidarität und internationaler Zusammenarbeit demonstriert und dabei entschieden über den partikularen Charakter der ursprünglichen Ziele und Strategien hinausgegangen zu sein. Gestärkt durch den Erfolg bei der Verfolgung dieser Ziele sowie durch eine erweiterte Mitgliedschaft und effizientere Organisation konnte die Internationale in allen Teilen Kontinentaleuropas Fortschritte erzielen.

Vier Jahre lang stellten die Mutualisten einen bedeutenden Flügel der IAA. Zweifellos spielte Marx eine entscheidende Rolle in dem langen Kampf, Proudhons Einfluss in der Organisation zu schwächen. Er bewies eine bemerkenswerte Fähigkeit, seine Ideen zur Geltung zu bringen und in jedem wesentlichen Konflikt seine Positionen durchzusetzen. Hinsichtlich der Kooperation der Arbeiter (einem der wichtigsten Punkte für Proudhon) hieß es zum Beispiel in den schon genannten Instruktionen: „Wir empfehlen den Arbeitern, sich eher mit Produktivgenossenschaften als mit Konsumgenossenschaften zu befassen. Die letzteren berühren nur die Oberfläche des heutigen ökonomischen Systems, die erstern greifen es in seinen Grundfesten an.“ (Ebd.: 196)

Der Brüsseler Kongress vom September 1868 stutzte die Flügel der Mutualisten endgültig. Ein entscheidender Schritt war die Zustimmung zu der Forderung von César De Paepe, die Produktionsmittel zu vergesellschaften. Damit gelang es zum ersten Mal, die ökonomische Basis des Sozialismus im Programm einer großen transnationalen Organisation zu definieren. In dem Antrag hieß es, „dass die wirtschaftliche Entwicklung der modernen Gesellschaft die soziale Notwendigkeit schaffen wird, landwirtschaftlich nutzbares Land in das Gemeineigentum der Gesellschaft zu verwandeln und den Boden im Auftrag des Staates an landwirtschaftliche Unternehmen zu Bedingungen zu verpachten, die denen analog sind, wie sie für Bergwerke und Eisenbahnen gelten sollen.“ (International Working Men’s Association 1868: 91) Schließlich wurden auch interessante Beschlüsse mit Blick auf die natürliche Umwelt gefasst: „Angesichts der Tatsache, dass die Übereignung von Forstgebieten an private Individuen die Zerstörung der Wälder zur Folge hatte, Wälder, die für die Erhaltung der Quellen unverzichtbar sind und natürlich auch für die gute Qualität des Bodens, die Gesundheit und das Leben der Bevölkerung, geht der Kongress davon aus, dass die Forstgebiete Eigentum der Gesellschaft bleiben sollten.“ (Ebd.: 92)

In Brüssel bekannte sich die Internationale also erstmals klar zur Sozialisierung der Produktionsmittel durch staatliche Organe. Die Resolutionen des Brüsseler Kongresses zum Eigentum an Grund und Boden wurden durch den Baseler Kongress vom September 1869 bestätigt. Selbst elf französische Abgeordnete stimmten dort einer Erklärung zu, wonach die Gesellschaft das Recht habe, jegliches Land in Gemeineigentum zu überführen. Nach Basel war die französische Internationale nicht mehr länger mutualistisch geprägt.

Eine Partei des Proletariats
Nach dem Sieg der deutschen über die französischen Truppen in der Schlacht von Sedan und der Gefangennahme von Kaiser Napoléon III. wandte sich das Volk von Paris gegen Adolphe Thiers. Er war im Februar 1871 von der neu gewählten Nationalversammlung zum Chef der Exekutive ernannt worden. Am 18. März 1871 kam es zur Gründung der Pariser Kommune – dabei handelte es sich um die erste Übernahme von politischer Macht in der Geschichte der Arbeiterbewegung. In der Blutwoche vom 21. zum 28. Mai wurden einige Zehntausend Kommunarden während der Kämpfe getötet oder massenhaft erschossen. Es war das blutigste Massaker in der französischen Geschichte. Von jetzt an befand sich die Internationale im Zentrum des Sturms. Sie wurde für jede Tat gegen die etablierte Ordnung verantwortlich gemacht.

Das aufständische Paris jedoch hatte die Arbeiterbewegung gestählt und drängte sie, radikalere Positionen einzunehmen und militanter zu werden. Die Erfahrung hatte gezeigt, dass eine Revolution möglich war. Nun sollte es darum gehen, eine Gesellschaft aufzubauen, die sich völlig von der kapitalistischen Ordnung unterschied. Die Pariser Kommune hatte auch deutlich gemacht, dass die Arbeiter dauerhafte und gut organisierte Formen politischer Organisation benötigen. Diese Ideen wurden im September 1871 auf der Londoner Konferenz der IAA in ihre Statuten aufgenommen. In einer der Resolutionen hieß es, „dass die Arbeiterklasse gegen diese Gesamtgewalt der besitzenden Klassen nur als Klasse handeln kann, indem sie sich selbst als besondere politische Partei konstituiert, im Gegensatz zu allen alten Parteibildungen der besitzenden Klassen; dass diese Konstituierung der Arbeiterklasse als politische Partei unerlässlich ist für den Triumph der sozialen Revolution und ihres Endziels – Abschaffung der Klassen; dass die Vereinigung der Einzelkräfte, welche die Arbeiterklasse bis zu einem gewissen Punkt bereits durch ihre ökonomischen Kämpfe hergestellt hat, auch als Hebel für ihren Kampf gegen die politische Gewalt ihrer Ausbeuter zu dienen hat“ (Marx/Engels 1871: 422).

Diese Hinwendung zum Aufbau einer politischen Partei wurde von vielen als abrupte Wende und als krasse Einmischung in die Angelegenheiten der einzelnen Ländersektionen der IAA angesehen. Nicht nur jene Gruppen, die mit Michael Bakunin verbunden waren, sondern die meisten Föderationen und Sektionen der Internationalen betrachteten das Prinzip der Autonomie und den Respekt für die sehr unterschiedlichen Realitäten, unter denen sie agierten, als einen Grundpfeiler der gemeinsamen Arbeit. Marx‘ Fehleinschätzungen in dieser Frage beschleunigten die Krise der Internationale, die zunehmend unter heftigen Angriffen von außen litt und deren Mitglieder in vielen Ländern politisch verfolgt wurden.

Zum Schlusskampf zwischen „Zentralisten“ und „Autonomisten“ kam es auf dem Haager Kongress vom September 1872. Seine herausragende Bedeutung hatte Marx dazu veranlasst, in Begleitung von Engels selbst daran teilzunehmen. Es war tatsächlich der einzige Kongress der Internationalen, an dem er persönlich anwesend war. Die Versammlung war durch einen unüberbrückbaren Antagonismus zwischen den beiden Lagern geprägt. Die Zustimmung zu den von Marx und Engels initiierten Resolutionen war nur deshalb möglich, weil die Zusammensetzung des Kongresses verzerrt war. Die Anhänger von Marx sprachen vielen Delegierten das Mandat ab und konnten so ihre Mehrheit sichern. Aber unabhängig von den einzelnen Beschlüssen in Den Haag und dem anschließenden Niedergang der Internationalen: Nach diesen Ereignissen galt die Gründung einer politischen Partei als wesentliche Voraussetzung für den erfolgreichen Kampf des Proletariats. Diese habe unabhängig zu sein von allen anderen existierenden politischen Kräften und sollte programmatisch wie organisatorisch an die jeweiligen nationalen Bedingungen angepasst werden.

Marx der politikerfahrene Theoretiker
Mit den Ergebnissen des Londoner und Haager Kongresses ging eine Verschärfung der inneren Krise der Internationalen einher. Man hatte es versäumt, dass Unbehagen vieler Delegierter damit ernst zu nehmen und Maßnahmen zu ergreifen, mit denen eine Stärkung von Bakunin und seinen Anhängern hätte verhindert werden können. Die beiden Kongresse erwiesen sich am Ende als Pyrrhussieg für Marx. Der Versuch, die internen Konflikte zu lösen, hatte zu ihrer Akzentuierung geführt. Aber man muss beachten, dass die in London gefassten Beschlüsse nur einen Prozess beschleunigten, der längst im Gange und nicht mehr umzukehren war.

Marx war nach acht Jahren überaus anstrengender Tätigkeit für die Internationale völlig erschöpft. Er war sich darüber hinaus bewusst, dass die Arbeiterbewegung nach der Niederlage der Pariser Kommune – für ihn das damals wichtigste historische Ereignis – auf dem Rückzug war. So beschloss er, die ihm verbleibenden Jahre dem Versuch zu widmen, das „Kapital“ abzuschließen. 1864, als in der St. Martins Hall in London die IAA gegründet worden war, war er eine kaum bekannte Persönlichkeit gewesen. Jetzt, nach 1871, war er als Führer der Internationalen überall bekannt, nicht nur unter den Delegierten und politischen Aktivisten, sondern auch einer breiten Öffentlichkeit. Während die Organisation Marx enorm viel zu verdanken hatte, hat sie zugleich vieles in seinem Leben zum Positiven verändert. Nach der Pariser Kommune und vor allem nach der Veröffentlichung seines Magnum Opus, dem ersten Band des „Kapitals“, verbreitete sich Marx’ Ruhm bei den Revolutionären in ganz Europa. In der Presse bezeichnete man ihn als den „Doktor des roten Terrors“. Die Verantwortung, die er im Rahmen seiner Arbeit für die IAA übernommen hatte, sowie die Erfahrungen, die er im Zuge vieler wirtschaftlicher und politische Kämpfe gesammelt hatte, waren ein wesentlicher Antrieb für sein Nachdenken über den Kommunismus und haben seine gesamte antikapitalistische Theorie entscheidend beeinflusst.

Aus dem Englischen von Michael Brie

References
1. Für Mutualisten sollte die sozialistische Gesellschaft aus den freien Vereinbarungen der Werktätigen auf der Basis der Wechselseitigkeit (des Mutualismus) hervorgehen. Sie sahen in der weitgehenden Verstaatlichung der Wirtschaft eine Gefahr für die Freiheit der Arbeiter, Bauern und Kleinproduzenten (Anm. d. Übersetzers).

Categories
Journal Articles

1989之后的欧洲激进左翼

一、苏东社会主义的终结
1989 年柏林墙的倒塌给欧洲的政治图景带 来了深刻变化。
苏联体制的崩溃将共产主义从苏 联模式中解脱出来,并再次揭开了工人阶级寻求 自身解放的序幕。然而,结构性的政治剧变和经 济转型引发了全球范围内资本主义力量的再次崛 起。
欧洲反资本主义力量面临着巨大压力: 组织 和领导社会斗争变得越来越困难,整个左翼在意 识形态上丧失了 1968 年之后在关键领域所拥有 的支配性地位。

这种压力在选举中表现得非常明显。从 20 世纪 80 年代开始,那些信仰欧洲共产主义的政 党1 和那些仍与莫斯科紧密联系的政党2 在选举 中的得票率急剧下滑,成为苏联解体后欧洲共产 主义的真正溃败。此外,各种新左翼集团和托洛 茨基派3 也遭遇了同样的命运。

随后,欧洲共产主义开始复兴,新出现的共产 主义政治组织通常与尚存的反资本主义力量进行 重组,传统左翼政党也向生态主义运动、女权主义 运动、和平运动等敞开了大门。1986 年成立的西
张福公 刘林娟 编译
班牙联合左翼( Izquierda Unida,IU) 是最早的案 例。之后,形式多样的新组织相继出现,具有代表
性的有: 1987 年成立的葡萄牙团结民主联盟 ( Unitary Democratic Coalition,CDU) 、1989 年成立 的丹麦红绿联盟( Unity List/Red – Greens) 、1990 年成立的芬兰左翼联盟( Left Alliance) 、1991 年成《当代世界与社会主义》( 双月刊) 2017 年第 5 期
立的意大利重建共产党( Communist Refoundation Party,PRC) 和希腊左翼与进步联盟 ( Synaspismos) 。此外,一些传统左翼政党也试图 进行自我重建,如 1989 年成立的捷克波西米亚和 摩拉维亚共产党( Communist Party of Bohemia and Moravia,KSM) 、1989 年成立的德国民主社会主 义党( Party of Democratic Socialism,PDS) 等。

二、执政的失败
这些新成立的政党与其他没有改名的政党一 样,都成功融入了各自国家的政治生活。随着 1993 年《马斯特里赫特条约》生效,欧盟为新加入 的成员国设定了严格的货币指标,这些政党进而 与各种社会运动和进步工会力量联合,共同致力 于反抗新自由主义政策。

1994 年,欧洲联合左翼党团形成。次年,随 着北欧国家的加入,该党团更名为欧洲联合左 翼—北欧绿色左翼( European United Left/Nordic Green Left,GUE – NGL) 。20 世纪 90 年代中期, 受各种罢工和大规模游行示威的鼓舞,一些激进 左翼力量在选举上取得了一些突破。例如: 西班 牙联合左翼在 1994 年的欧洲大选中获得 13. 4% 的选票; 意大利重建共产党在 1996 年的全国大选 中获得 8. 5% 的选票; 法国共产党在 1997 年的议 会大选中获得近 10% 的选票。同时,这些政党也 在基层不断发展新党员。21 世纪以来,各种反抗 新自由主义的斗争蔓延到全球各个角落,各种组 织集团、大众联合运动、反资本主义政党和非政府 组织在“G8 峰会”、国际货币基金组织、世界贸易 组织和世界经济论坛举办期间发起了大量抗议, 世界社会论坛、欧洲社会论坛的相继诞生也引发 了人们对代替主导政策的广泛讨论。

随着托尼·布莱尔( Tony Blair) 当选为英国 工党领袖和首相,社会党国际意识形态和政策方 向也发生深刻转变。布莱尔的“第三条道路”——— 事实上是对新自由主义的接受———得到了德国前 总理格哈德·施罗德( Gerhard Schrder) 、葡萄牙 前总理若泽·索克拉特斯( José Sócrates) 、意大利 前总理罗马诺·普罗迪( Romano Prodi) 等人的支 持和效仿。受 2000 年欧盟“里斯本计划”的鼓 舞,这些国家的政府提出了一系列经济改革: 大幅 缩 减 财 政 支 出 、制 定 “ 适 度 ”工 资 政 策 、放 宽 对 市
场和服务的限制等。德国的“2010 议程”尤其是 施罗德的“哈茨四号方案”( Hartz IV) 便是这一新 政策导向的最佳证明。而在希腊、意大利、西班牙 等南欧国家,出现了福利国家衰退、新一轮私有 化、教育商业化、研发基金削减以及有效产业政策 缺失等现象。因此,东欧也作出了类似的选择,波 兰和匈牙利便是新自由主义和削减公共支出政策 的积极追随者。由于这两个国家的政府脱离了工 人阶级和社会底层群众,社会党国际势力在这两 个国家完全被边缘化了。

在经济政策方面,这些国家的社会民主派政 府和保守派政府几乎没有差别。工会越来越倾向 于接受它们的政策,越来越无法代表最弱势群体 的利益,社会民主派或中左派政府很多情况下甚 至成为自由主义政策的有效实施者,因为工会更 容易接受他们的政策。在外交政策方面,这些国 家也发生了重要转变。1999 年,意大利左翼民主 人士党( Democratici di Sinistra,DS) 政府批准了 意大利参与北大西洋公约组织轰炸科索沃的军事 行动; 2003 年,英国工党领袖积极支持布什发动 伊拉克战争1; 此外,欧洲当时没有任何社会主义 力量公开反对美国对阿富汗武力干涉的“持久自 由行动”( Operation Enduring Freedom ) 。而在生 态问题方面,大多数绿党的立场都相对温和,它们 放弃了反对现实资本主义生产方式的斗争,对生 态问题只是作出原则性声明,却几乎从未采取有 效行动真正解决问题。

欧洲社会民主主义对资本主义和新自由主义 原则的接受表明,东欧剧变不仅动摇了共产主义 阵营,而且动摇了一切社会主义力量,欧洲的社会 主义力量放弃了改革的雄心,不再支持国家干预 经济。尽管面对如此严峻的形势,欧洲许多激进 左翼政党仍积极寻求与社会民主力量结盟,并在 短短几年内取得了一定发展。意大利重建共产 党、法国共产党、西班牙联合左翼和挪威社会主义 左翼党都支持各国的中左翼政府或在其中担任部 长,芬兰左翼联盟( 2011—2014 年) 和丹麦社会主
义人民党( 2011—2015 年) 都曾参与执政。此外, 在地方层面,激进左翼同样积极寻求与其他力量 的合作,且并不太介意合作伙伴的政治立场。德 国左翼党( Left Party,DL) 曾与勃兰登堡州和柏 林的社会民主党进行联合执政,荷兰社会党 ( Socialist Party of the Netherlands,SP) 曾在全国半 数省份中执政,中左翼政党曾与其进行过联合执 政,但是,作为社会党国际分支机构的工党却一直 与之保持对立。

对于激进左翼来说,新自由主义在欧洲的盛 行、社会主义运动的衰落显然是不利的,而且他们 在反对资本主义主导的经济方针方面并未取得任 何效果。在议员和重要人物的鼓动下,左翼政党 逐渐被他们所支持的内阁吞噬了,从而使他们失 去了选民们的信任与支持。因此,选举结果是灾 难性的。法国共产党在 2007 年总统选举中的选 票不足 2% ; 西班牙联合左翼在 2008 的选举中只 获得 3. 8% 的选票; 意大利共产党只获得了“彩虹 左翼”( Rainbow Left) 的支持,并首次被议会拒之 门外; 在丹麦社会主义人民党转向支持政府的温 和立场之后,支持率便下跌到 4. 2% 。

三、“三驾马车”的独裁
2007 年,美国遭遇了历史上最严重的金融危 机。这场危机迅速波及欧洲并使其陷入严重的经 济衰退,许多国家不得不求助于由欧盟委员会、欧 洲央行和国际货币基金组织组成的“三驾马车”。 从 2008 年开始,欧盟总共采取了 13 次紧急救市 措施。一些存在违约风险的国家获批贷款,但它 们必须实施严格的紧缩政策。

“结构性改革”最初是指社会条件获得缓慢 但稳定的改善,而在今天的欧洲则表现为对福利 国家的严重侵蚀。这种虚假的改革重新确立起资 本主义的法律—经济条件。目前,欧洲仍在与通 货紧缩进行斗争,工资锐减引起需求暴跌,进而导 致 GDP 下降,失业率也达到二战后的最高水平。 2007—2014 年,希腊的失业率从 8. 4% 飙升至 26. 5% ,法国、西班牙、意大利和葡萄牙也是如此, 超过 100 万人———通常是拥有熟练工作技能且受 过良好教育的人———被迫从以上国家移居国 外。1 因此,欧洲左翼运动正面临着新的阶级斗 争形式: 统治阶级对待下层阶级坚定而决断,但后
者的抵抗却越来越脆弱、无组织性和碎片化。2这 一状况在资本主义中心地带和世界经济边缘地带 都广泛存在,从而导致了社会不公和贫富差距的 急剧增长,社会关系也发生了深刻变化。

同时,经济危机也迅速蔓延到政治领域。在 过去的 20 年里,国家政策的决策权已从政治领域 转向经济领域。经济越来越可以决定政治,并成 为能够设定议程和左右关键决策走向的独立领 域。曾经的政治行为现在正被虚假的经济规则所 统治,非政治意识形态面具背后实际上是危险的 专制形式和彻底的反动内容。其中,最典型的便 是《欧洲经济货币联盟稳定、协调与治理公约》 ( TSCG) ,又称“财政契约”( Fiscal Compact) 。它 规定,欧盟成员国必须保证在 20 年内遵守《马斯 特里赫特条约》,公债不得超过国内生产总值的 60% 。但事实上,根据 2014 年的统计,德国、英 国、比利时、葡萄牙、意大利、希腊等国都已超出这 一规定。“财政契约”削弱了负债严重的成员国 的社会地位,并致力于阻止各国议会在政治经济 方面进行独立决策。对此,法国和意大利引入了 新的“开支审查委员会”来促进公共开支的“合理 化”。虽然这些措施减少了浪费,但也导致了服 务数量和质量的下降。随后,欧盟和美国签订了
《跨大西洋贸易与投资伙伴协议》( TTIP) ,目的就 是进一步放宽贸易管制,使企业利益优先于一般 利益。这必然会加剧恶性竞争,从而导致工资的 进一步下降。但随着特朗普的上台,这项协定被 单方面突然中止了。

此外,从比例选举制向其他选举制的转变、行 政权与立法权的对立强化等反民主措施进一步削 弱了各个国家议会的代表性,权力从议会向市场 的转移及寡头制度严重妨害了现代民主。这表 明,今天的资本主义正经受着共识性危机的阵痛, 且与民主之间有着不可调和的矛盾。在履行《马
世界社会主义与国际共运
斯特里赫特条约》的一些国家的公投中,欧洲技 术官僚多次受挫。例如,《欧盟宪法条约》仅在西 班牙和卢森堡获得批准,在 2005 年先后遭到法国 和荷兰全民公决否决而陷入僵局; 2008 年,爱尔 兰全民公投否决了《里斯本条约》,使欧盟制宪进 程再次受到重挫。

股票交易指数、评级机构评估和公债收益率 是当今社会的拜物教,它们比人民的意愿更重要, 那些会对大众造成伤害却有助于“恢复市场信 心”的决策因此不可或缺,政治充其量只是经济 援助的工具。2008 年美国和欧洲的银行之所以 选择救市,是因为金融界高层需要通过公共干预 来缓解资本主义危机带来的灾难性影响,但是,他 们坚决反对重新讨论基本规则和经济方案,甚至 连中右翼与中左翼政府的轮换都没有改变社会经 济的基本方向。也就是说,经济决定了行政机构 的形成结构与施政目的。过去,这一目的的实现 主要是通过既得利益者对政府、政党或媒体的资 助,而现在则是通过国际机构颁布的法令。“技 术官僚政府”的兴起就是最好的明证。2011 年, 卢卡斯·帕帕季莫斯( Lucas Papademos,前欧洲 央行副主席) 和马里奥·蒙蒂( Mario Monti) 不经 选举就分别被任命为希腊和意大利的总理。作为 紧缩政策的拥护者,他们推出了大幅缩减开支和 社会福利的措施。虽然帕帕季莫斯仅任职七个 月、蒙蒂仅任职一年半,但是这些政策仍然产生了 严重的破坏性影响,他 们的任命形式也损害了 民主。

近年来,一些社会党国际成员也选择了相似 的道路。尽管这些成员看到了 2008 年金融危机 潜在的破坏性,但是,他们仍然相信新自由主义是 无可替代的,从而与中右翼的欧洲人民党 (EuropeanPeople’sParty,EPP)结盟,并且不加 批判地接受其经济社会政策。这一趋势的雏形便 是德国的“大联合政府”。在南欧也有类似的事 例发生。2012—2015 年,泛希腊社会主义运动党 ( Pan – Hellenic Socialist Movement,PASOK) 与希 腊民主左翼党( Democratic Left,DIMAR) 都支持 希腊新民主党( New Democracy,ND) 领袖安东尼 斯·萨马拉斯( Antonis Samaras) 担任总理。意大 利民主党 ( Partito Democratico,PD) 在 2013 年大 选后加入由西尔维奥 · 贝卢斯科尼 ( Silvio
Berlusconi) 领导的中右翼意大利自由人民党 ( Popolo della Libertà,PDL) 政府。2014 年 2 月, 年轻的“反传统主义者”马泰奥·伦齐( Matteo Renzi) 上台,意大利民主党与意大利中右翼政党 新右派( the New Centre – Right,NCD) 在劳动力 市场和修宪等重大“改革”方面达成共识。虽然 伦齐因改革方案受阻而被迫辞职,但意大利民主 党和新右派的合作仍对温和派保罗·真蒂洛尼 ( Paolo Gentiloni) 政府有所帮助。同时,自让 – 克 洛德·容克( Jean – Claude Juncker) 于 2014 年当 选为欧盟委员会主席以来,欧洲人民党和社会民 主进步联盟( the Progressive Alliance of Socialists and Democrats,S&D) 就持续控制着欧盟的主要 机构。

四、反政治、民粹主义和排外主义
近年来,欧洲大陆到处弥漫着对“政治”的厌 恶感。与 20 世纪六七十年代那种对社会变革的 集体关注和投入不同,这种厌恶是对权力本身的 憎恶,在年轻一代身上尤为明显。这也导致了社 会群体的普遍冷漠和社会斗争的不断衰退,尤其 在工会运动组织日益被权力所规制的情况下。在 很多国家,反政治浪潮已经对激进左翼力量形成 了冲击,人们批评他们执政表现欠佳、向现实妥 协、放弃了自己的原则。因而,欧洲的政治平衡局 面发生了重大改变。一些国家的两党制已经开始 崩溃。在西班牙和希腊,过去两国的社会主义力 量和中右翼势力共计可以获得 3 /4 的选民支持; 在法国和意大利,几十年来选票也都集中在中右 翼和中左翼政党上,但是,现在情况发生了改变, 这些政党的选票逐渐流失了。

随着民粹主义的崛起,极右翼势力发展以及 左翼向新自由主义妥协的影响,欧洲的政治选举 格局已经发生了改变。通常来说,较高的弃权率 是政党分裂的主要原因。法国议会选举的投票率 从1997 年的67. 9%下降到2013 年的57. 2%,德 国从1987 年的84.3%下降到2013 年的71.5%, 英国、意大利、葡萄牙、希腊和波兰同样也出现下 降。欧洲议会选举的参与率从 1979 年的 62% 下 降到最近的 42. 6% ,其中,中东欧国家的投票率 更低: 斯洛伐克为 13% 、捷克为 18. 2% 、斯洛文尼 亚为 24.5%、克罗地亚为 25.2%、匈牙利为
世界社会主义与国际共运
在反欧洲一体化浪潮的推动下,加之人们对 现存制度的不满和网络民主的发展,新的“后意 识形态”运动逐渐发展了起来,一批右翼民粹主 义政党开始兴起并取得了巨大成绩。2006 年,海 盗党( Pirate Party,PP) 几乎同时在瑞典和德国成 立。三年后,它在瑞典的欧洲议会选举和德国联 邦议院选举中分别赢得了 7. 1% 和 2% 的选票。 2012 年,海盗党也在冰岛成立,并在次年的选举 中赢得 5% 的选票。考虑到海盗党的有限政治方 案,这些成绩已经相当显著。但相较于 2009 年喜 剧演员贝佩·格里洛( Beppe Grillo) 成立的意大 利“五星运动”( the Five Star Movement,M5S) ,海 盗党的成就可以说是微不足道的。随着疑欧主义 的兴起,2013 年成立的德国另类选择党
( Alternative for Germany,AfD) 在当年的联邦议会 选举和次年的欧洲议会选举中分别赢得 4. 7% 、 7% 的选票,并在 2016 年的地方选举中收获颇丰。 西班牙公民党( Ciudadanos,Cs) 在 2015 年的欧洲 议会选举和地方选举中分别取得了 3. 2% 、6. 6% 的支持率,并在 2016 年的普选中获得 13. 1% 的 选票。而在最近的波兰总统选举中,右翼民粹派 歌手帕维尔·库吉兹( Pawel Kukiz) 获得 21. 3% 的选票,他领导的库吉兹运动( Kukiz’15) 已成为 波兰第三大政治力量,并在 2015 年 10 月的立法 选举中获得了 8. 8% 的支持率。由埃马纽埃尔· 马克龙( Emmanuel Macron) 于 2016 年 4 月创立的 法国“前进运动”( On the Move! ) 是最成功的新政 治运动范例。它因坚决实行新自由主义计划而得 到强大利益集团的支持,同时克服了左翼和右翼 在意识形态上的分歧,从而最终在 2017 年的总统 大选中获胜。

总之,受经济危机的影响,欧洲许多国家的排 外主义、民粹主义或新法西斯主义政党都取得了 较大发展。在某些情况下,他们修改自己的政治 口号,将传统的左右翼意识形态分歧模糊化,以适 应新形势下的新斗争。这就形成了玛丽娜·勒庞 ( Marine Le Pen) 所说的“社会上层与底层之间的 冲突”。在这种新的两极分化中,极右翼候选人被 看做是“代表人民”来反对政府机构和精英人群。
同时,这些政治运动的意识形态也发生了变
化。种族主义转向幕后,经济问题则被移至台前。 由于穷人间的战争,对于欧盟移民政策的盲目反 对愈演愈烈,甚至超过了因肤色或宗教而产生的 歧视。在高失业率和严重社会冲突的背景下,那 种认为移民会抢走当地工人的工作机会、稀释当 地工人应享有社会服务与福利优先权的观点使排 外心理日益增长。这种变化的确对玛丽娜·勒庞 所领导的法国国民阵线( Front National,FN) 的迅 速得势起到了很大作用。该党在 2012 年的总统 选举中获得了 17. 9% 的选票; 在 2014 年的欧洲 议会选举中获得了 24. 8% 的支持率,成为法国第 一大党; 在 2015 年 3 月和 12 月的法国地方选举 分别获得25.2%和27.7%的选票;在2017年的 总统选举中依然表现强劲。同时,意大利北方联 盟( Northern League,LN) 也经历了一场蜕变。该 党主张的非欧元、反移民政策成为与那些具有法 西斯主义传统的政党结盟的关键。目前,该党已 经成为意大利最大的中右翼政党。在法国和意大 利,那些曾经的共产党选区已成为上述两党的稳 定选举基础。在 2015 年 6 月的欧洲议会中,国民 阵线和北方联盟联合组成“欧洲国家自由党团” ( Europe of Nations and Freedom,ENL) ,其中便包 括一些要求脱欧、修正移民条款及恢复国家主权 的小型政党,最典型的就是奥地利自由党。

此外,极右翼势力已渗入欧洲议会多个党团, 并在欧陆各国选举中取得了二战以来最重要的进 展。由新纳粹集团在 1988 年创立的瑞典民主党 ( the Swedish Democrats,SD) 已成为瑞典的第三 大政治势力,并与英国独立党( United Kingdom Independence Party,UKIP) 进行了结盟。成立于 1995 年并隶属于欧洲议会保守与改革党团的丹 麦人民党(theDanishPeople’sParty,DPP)和正 统芬兰人党( Perussuomalaiset,PS) 都已成为各自 国家的第二大党: 前者在 2014 年欧洲议会选举中 以 26. 6% 的得票率成为该国第一大党,并在 2015 年的丹麦议会选举中以 21. 1% 的选票参政; 后者也 在 2015 年的芬兰选举中以 17. 6% 的支持率参政。 挪威进步党( FfP) 也以 16. 3% 的选票首次联合执 政。德 国 国 家 民 主 党 ( Die Nationaldemokratische Partei Deutschlands,NPD) 和 希 腊 金 色 黎 明 党 ( Golden Dawn,GD) 也在近年的选举中站稳了脚 跟。这些政党能够在工人运动组织长期占优势的
世界社会主义与国际共运
地区获得同步发展,一方面得益于他们重拾曾被 社会民主主义者和共产主义者所重视的斗争与问 题,另一方面在于他们的政治符号设计巧妙且擅 于通过现代媒体手段与年轻人交流。当激进左翼 对于社会民主党的削减公共开支选择默认甚至表 示支持的时候,右翼则宣传起了左翼传统的社会 政策。但不同的是,右翼宣传的“福利”不再是普 遍性的,而是遵循“福利民族主义”( welfare nationalism) 原则的福利。因此,北欧极右翼势力 在人口锐减和失业率高的省市和农村地区赢得了 普遍支持,同时吸引了大量屈从于“移民或福利 国 家 ”胁 迫 的 工 人 。 此 外 ,自 苏 联 解 体 以 来 ,激 进 右翼也在许多东欧国家成功重组,如保加利亚
“阿塔卡”联盟(ATAKA)、斯洛伐克国民党 ( Slovak National Party,SNS) 和大罗马尼亚党 ( Partidul Romnia Mare,RM) 、波兰法律与公正党 ( PrawoiSprawiedliwosc,PiS) 等。然而,最让人惊 讶的国家是匈牙利。匈牙利青年民主主义者联 盟—匈牙利公民联盟执掌国家政权后,除了清除 司法机构、控制大众媒体外,还颁布了具有独裁性 质的新宪法。“为了更好的匈牙利运动”( the Movement for a Better Hungary ) 即 尤 比 克 党 ( Jobbik) ,自 2010 年以来成为匈牙利第三大党, 是利用少数民族( 特别是罗姆人) 的仇恨、反犹主 义、反共产主义作为主要宣传口号和行动指导的 极右翼政党,而且在东欧占有主导地位。

近年来,民粹主义、民族主义及新法西斯主义 右翼政党在欧洲各地获得了很大发展。他们有时 会同右翼温和派联合执政,新自由主义的诅咒还 在布鲁塞尔盛行,这种情况令人不安。但是,极右 翼政党在全球范围内重新崛起的条件尚未成熟。

五、欧洲激进左翼的新政治地理学
欧洲的政治经济危机不仅导致了民粹主义、 排外主义和极右翼势力的扩张,而且引发了反对 紧缩政策的抗议运动。希腊、西班牙、葡萄牙等国 都爆发了反对新自由主义政策的群众游行,这些 社会斗争为左翼政党的发展奠定了基础。

在政治上,反资本主义左翼坚持自身力量的 重组或重建,并在多元主义的影响下形成了多种 形 式 ,建 立 起 了 宽 广 的 政 治 主 体 ,同 时 通 过 “ 一 人 一票”的原则争取了更大的民主。2004 年 5 月,
包含 15 个共产党、社会党和绿党的欧洲左翼党 ( the Party of the European Left) 成立,旨在建立一 个围绕共同纲领来团结欧洲主要激进左翼力量的 政治主体。目前,它联合了来自 20 个国家的政治 组织。此外,还有成立于 2000 年的由 30 多个托 派组织组成的“欧洲反资本主义左派”( the European Anticapitalist Left,EACL) ,其主要发起 者有葡萄牙左翼集团、丹麦红绿联盟和法国新反 资 本 主 义 党 ( the New Anticapitalist Party in France,NPA) 。在欧洲议会中,这些党派已加入 欧洲联合左翼联盟/北欧绿色左翼党团。之后,德 国社会民主党和法国社会党中的最激进成员出 走,这促成了 2007 年德国左翼党和 2008 年法国 左翼阵线( Front de Gauche,FdG) 的成立。在意 大利,2009 年成立的左翼生态自由党( Sinistra Ecologia Libertà,SEL) 包括三股力量: 重建共产党 的温和派、左翼民主党( Partito Democratico della Sinistra Italiana,DS) 的异议者和左翼联盟( the Federation of the Left,FdS) 。但是,这些尝试都失 败了。在英国,“尊重党”( Respect Party) 和“左翼 团结”( Left Unity) 分别在 2004 年、2013 年成立。 这一趋势甚至波及土耳其,库尔德分子联合几个 土耳其左翼组织,成立了土耳其人民民主党 ( Halklarn Demokratik Partisi,HDP) ,并迅速成为 土耳其的第四大政治势力。此外,还有 2014 年成 立的斯洛文尼亚联合左翼党、西班牙“我们能”党 ( Podemos) 等。

这种多元模式最成功之处不是简单地对现有 组织和团体进行重组以将分散的社会主体和斗争 形式联合起来,而是成功地吸引了年轻人、激进分 子和新兴政党的加入,从而增加了新的有生力量。 因此,这种模式很快在大多数欧洲激进左翼党派 中蔓延开来。

然而,这一新的政治图景中也存在一些消极 因素。其中,一些东欧国家的激进左翼在国内仍 处于边缘地位,它无法组织社会斗争,在当地缺乏 根基。同时,工会不仅在年轻人中鲜为人知,而且 反复被宗派主义和内部分裂所削弱。总之,这种 新的多元模式发展前景并不光明。这种状况在选 举 中 反 映 出 来 。 在 波 兰 、罗 马 尼 亚 、匈 牙 利 、保 加 利亚、波黑和爱沙尼亚,激进左翼的总选票不足 1% ,在克罗地亚、斯洛文尼亚、立陶宛和拉脱维
亚,情况也不尽如人意。在奥地利、比利时、瑞士, 激进左翼依然非常弱小。

因此,欧洲的现实状况是极其复杂的。在伊 比利亚半岛和地中海流域国家中,除了意大利之 外,激进左翼近年来获得了巨大的发展,希腊、西 班牙、法国、葡萄牙和塞浦路斯的左翼势力已经联 合起来,并在政治舞台上发挥着日益重要的作用; 在中欧,激进左翼在德国和荷兰已拥有相当强大 的选举实力; 而在北欧,左翼政党虽然保住了 1989 年之后的地位,但却无力发动群众; 但在东 欧,除了捷克的波西米亚和摩拉维亚共产党以及 斯洛文尼亚联合左翼党之外,左翼政党几乎不存 在,而且无法摆脱苏联模式的消极影响。因此,欧 盟东扩定会将政治重心置于右翼政党身上。

六、走出欧元区的围场?
激进左翼的多元模式尽管一定程度上起到了 积极作用,但仍然不能彻底解决许多政治问题。

希腊激进左翼联盟领导人阿莱克斯·齐普拉 斯( Alexis Tsipras) 在执政期间试图发动一切政治 力量———中左翼、“技术官僚”或“中右翼”———来 应对经济紧缩,但由于公债巨大,政府很快就屈从 于国际债权人之间的谈判。尽管希腊政府反对欧 元区领导人提出的新救市计划,但必须承认的是, 自2010年以来,已签署“布鲁塞尔备忘录”的各 个政党都谨遵紧缩逻辑。在 2015 年 7 月 5 日的 希腊全民公投中,61. 3% 的希腊人反对“三驾马 车”的建议。为了避免希腊退出欧元区,齐普拉 斯政府同意进一步作出牺牲,大规模低价出售公 共资产,广泛推行全面紧缩政策,这些关涉的是国 际债权人的利益,并非希腊的经济发展。信奉新 自由主义是 20 世纪 90 年代欧洲社会民主势力与 中右翼政党实现联合的前提,所以一旦激进左翼 政党掌权,欧盟将会尽力阻止新政府修改其经济 方针。齐普拉斯与欧元集团的谈判结果也表明, 如果左翼政党赢得选举并实施替代性经济政策, 欧盟就会设法干涉并阻止他们。因此,鉴于欧盟 已成为推行新自由资本主义的中流砥柱,左翼政 党仅仅赢得选举是远远不够的。

德国左翼党、法国共产党等大多数欧洲左翼 政党都认为,有可能在现行体制下对欧盟进行改 革,激进左翼联盟是坚持这一立场的最主要力量。

由葡萄牙社会主义者安东尼奥·科斯塔( Antonio Costa) 领导的少数派政府获得左翼集团和团结民 主联盟的支持似乎也强化了这种希望。希腊政府 一方面通过大幅削减公债来避免新一轮的通货紧 缩,另一方面则通过采取与欧盟方案并行的再分 配措施来缓解“布鲁塞尔备忘录”带来的压力。 然而,这两种计划最终都没有实现。由此可见,既 然欧盟拒绝重组债务,那么左翼政党也应做好退 出欧元区的准备。不过,这一策略并非解决问题 的“良方”。

而在其他人看来,“希腊危机”实质上是新自 由资本主义时代的民主危机,这似乎可以说明,现 存的欧盟模式是无法改变的。因为反资本主义左 翼政党的东扩策略、政党内部结构以及各个党派 之间的关系并非对左翼政党将来的发展有利。自
《马斯特里赫特条约》签订以来,不断僵化的经济 指数已不可避免地减少或抵消了复杂多元的政治 诉求。在过去的 25 年里,披着技术官僚和非意识 形态虚伪外衣的新自由主义政策已在整个欧洲获 得了胜利,沉重打击了福利国家模式,个别国家发 现自己已经逐渐丧失了那些可以改变危机过程的 重要政治经济手段。此外,无须寻求公众意见就 作出重要决策这一反民主实践已变得越来越普遍 了,这无疑也是一个严重的问题。

除了上述两种鲜明立场之外,还有一种比较 模糊的立场。它源于这样一个问题: 如果希腊危 机在其他国家重现,应该怎么办?许多人担心其 他政党或联合政府可能会像激进左翼联盟那样, 统一屈从于欧盟的胁迫; 但是,如果退出欧元区, 反资本主义左翼会有脱离群众的风险。
与此同时,激进左翼联盟的内部冲突可能会 在其他地方上演,如法国共产党与“不屈的法国” 之间的冲突。因此,对于欧洲激进左翼来说,新时 期的分裂风险可能更为具体。这表明,近年来,各 激进左翼政党所采用的多元模式由于缺乏统一的 纲领而存在诸多局限。由于不同组织间的政治立 场与政治文化的多样性,各种新组合在策略上可 能 需 要 更 好 地 协 商 ——— 这 虽 然 很 难 实 现 ,但 也 并 非不可能。此外,在欧洲激进左翼内部也存在其 他张力。在市政府和地区层面,长期存在的关键 问题在于参与联合执政的利弊,一个明显的弊端 是参政的左翼政党最终容易成为一个恭顺的角
世界社会主义与国际共运
色,像过去一样接受妥协,从而使其原有的公众 失望。

综上所述,欧洲激进左翼在吸收既有经验教 训的基础上,必须通过以下几个方面来重建未来 前景: 第一,面对高失业率,必须优先制定一项有 利于劳动者的政策计划,要把支持公共投资、稳定 社会发展作为指导原则; 同时还要缩减工作时间, 降低退休年龄,以在一定程度上恢复社会公正。 第二,建立一套惠及普通公民和低收入者的基本 保障体系,力求减轻贫困及社会排斥。第三,颠覆 私有化进程,重新获得那些为少数人谋取私利的 公共财产。科尔宾关于英国铁路国有化的提议和 欧洲各地要求投资教育的呼声都表明了这一点。 第四,通过全民公投来废除欧元协议,并通过向资 本家、大企业和金融寡头征税来筹集改革基金。

第五,要想实现对欧元或欧盟的真正替代,激进左 翼必须发起一系列政治运动和跨国运动,争取广 泛的社会政治力量的支持。第六,建立一种替代 性的政治模式是没有捷径可走的,左翼政党必须 广泛扎根于工厂,重新建立过去工人运动的社会 抵抗与工人团结形式,特别要通过维护真正的性 别平等和开展针对年轻人的全面政治训练,来鼓 励大众的普遍参与,推进社会斗争的发展。总之, 激进左翼真正改变这一现状的唯一出路就是建构 一种新的社会集团,来引导民众对《马斯特里赫 特条约》所产生的各种政策进行普遍抵抗,从而 在根本上改变今天欧洲的发展路径。

中国国际共运史学会 2017 年第三次 在京常务理事会议在中央编译局召开
2017 年 9 月 23 日,中国国际共产主义运动史学会 2017 年第三次在京常务理事会议在中央编译局 召开。学会在京部分顾问和常务理事近 20 人参加会议,中央编译局副局长、学会常务副会长季正聚同 志出席并主持会议。
学会副会长兼秘书长张文红同志通报了学会 2017 年上半年有关工作情况和学会 2017 年年会暨学 术研讨会筹备情况。会议研究并确定了 2017 年年会暨学术研讨会的具体时间、中青年论文评选在京常 务理事评委人选,以及各单位大会发言人,并研究了学会其他有关事项。

季正聚副局长感谢与会专家长期以来对学会工作的大力支持,要求学会秘书处抓紧落实各项工作, 办好年会,迎接党的十九大的胜利召开。

中国国际共运史学会供稿

Categories
Journalism

La Higuera: 50 años después, repensando el Che

Para visitar Vallagrande, el lugar donde Ernesto Che Guevara pasó las últimas semanas de su vida, hay que hacer un viaje muy largo. Primero hay que llegar a Santa Cruz, la ciudad más poblada de Bolivia y allí tomar uno de los viejos y maltratados autobuses que recorre una sinuosa carretera de montaña que se encuentra en muy mal estado.

Sin embargo, en estos días, Vallagrande está lleno de militantes (especialmente jóvenes) que vienen de muchas ciudades del país, así como de las más diversas naciones, con motivo del cincuenta aniversario de la desaparición del revolucionario latinoamericano.

Muchos se acercan al hospital Nuestro Señor de Malta, en cuya lavandería fue fotografiado y exhibido al público por última vez el cuerpo del Che, ya sin vida, pero con los ojos aún abiertos. Aquí, como en otras provincias de Bolivia, trabajan grupos de médicos cubanos que ejercen en Bolivia gracias a un proyecto solidario concebido por Fidel Castro después de la elección de Evo Morales que tiene como objetivo la creación de centros de salud para mejorar los estándares de atención y asistencia de la región.

A pocos kilómetros del centro de la ciudad se encuentra la fosa común – recientemente convertida en un museo – donde, en la noche entre el 10 y el 11 de octubre de 1967, el Che, al que se le habían amputado las manos, fue enterrado en secreto junto con otros seis guerrilleros de su columna. El lugar dista unos cientos de metros de la pequeña pista de la aviación y del cuartel militar desde el que los rangers bolivianos, asistidos por agentes de la CIA, llevaron a cabo las operaciones de rastreo para capturar a Guevara. Sus restos reaparecieron sólo después de treinta años, gracias a las investigaciones de un equipo cubano-argentino. Hoy se conservan en un mausoleo en Santa Clara, la ciudad donde, en diciembre de 1958, el Che dirigió la batalla decisiva que marcó el final del régimen de Fulgencio Batista y el triunfo de la revolución en Cuba.

Además de visitar estos dos lugares, quienes estos días llenan las calles de Vallagrande han participado en presentaciones de libros, debates, exposiciones fotográficas y una manifestación final, con la presencia de una amplia delegación cubana – incluyendo la familia Guevara (el programa de los eventos puede consultarse en: https://50aniversariochebo.bo).

Se tarda tres horas en viajar de Vallagrande a La Higuera. Sólo se puede llegar en jeep porque el camino que conduce a este pequeño pueblo de apenas cincuenta casas, situado a más de 2.000 metros sobre el nivel del mar, no está asfaltado y está lleno de curvas. Es un lugar desolado, todavía hoy lejos del mundo.

En el camino se tropieza con algunos campesinos. Cruzan la carretera llena de baches, caminando lentamente, tristes, con sus herramientas de trabajo a la espalda. No parece que haya cambiado mucho desde que el Che atravesó estos valles, en un intento de derrocar la dictadura militar del general René Barrientos.

Guevara eligió Bolivia no porque le guiara, como a veces se le atribuye injustamente, la idea de reproducir mecánicamente las estrategias políticas y militares aplicadas en Cuba. Estaba convencido, sin embargo, de la necesidad de alumbrar un proceso revolucionario que afectase a todo el Cono Sur. Un proyecto supranacional que desde Bolivia fuese capaz de extenderse a Perú y Argentina, para evitar que los Estados Unidos interviniesen y pudieran aniquilar un foco único, y por lo tanto más débil, de resistencia local. En el centro del continente y rodeada por cinco países, Bolivia parecía el lugar más adecuado donde iniciar la formación de un grupo de cuadros a los que confiar, una vez entrenados, la tarea de organizar los diferentes frentes de lucha en toda América Latina.

El Che fundó el Ejército de Liberación Nacional de Bolivia con sólo 45 guerrilleros. En la introducción al Diario de Bolivia, Fidel Castro escribió: “ Impresiona profundamente la proeza realizada por este puñado de revolucionarios. La sola lucha contra la naturaleza hostil en que desenvolvían su acción constituye una insuperable página de heroísmo. Nunca en la historia un número tan reducido de hombres emprendió una tarea tan gigantesca”.

La muerte alcanzó a muchos de ellos de improviso, 11 meses después del inicio de la guerrilla. El 8 octubre de 1967, de hecho, el Che, sorprendido en la quebrada de Yuro junto con otros 16 compañeros, fue herido en la pierna izquierda y capturado después de tres horas de combate. Transportado a la vecina La Higuera, fue asesinado al día siguiente, por orden de Barrientos.

Después de la ejecución, el ejército boliviano se apoderó de la mochila de Che y de todos los documentos que había dentro. Los dos cuadernos con el Diario de Bolivia pudieron llegar rápidamente a Cuba. Por el contrario, otro grupo de textos cortos apareció mucho más tarde y se publicó en 1998 con el título Antes de morir: apuntes y notas de lectura. En estas páginas, Guevara copió los pasajes más importantes de sus lecturas y resumió algunos de los estudios que estaba haciendo, a pesar de las difíciles condiciones en que se encontraba. Estas notas fueron escritas durante los raros momentos de descanso y constituyen una prueba más de su extraordinaria determinación. Así, critica la falta de profundidad de análisis del sociólogo Charles Wright Mills, cuyo Los marxistas el Che leyó y resumió; lo definió como “un claro ejemplo de la intelectualidad liberal de la izquierda norteamericana”. György Lukács, por el contrario, le fue muy útil, ya que le ayudó a entender la “complejidad de la filosofía hegeliana”. Como guía para sus estudios de filosofía el Che utilizó el manual editado por el científico soviético Miguel Dynnik y el Antidüring de Engels, del que apreció más que cualquier otra cosa “sus pensamientos inconclusos sobre la dialéctica”. Dedica varias partes a la Historia de la Revolución Rusa de Trotsky, a veces criticada, pero que, en su opinión, era una “fuente de importancia esencial” sobre el nacimiento del poder soviético. Por último, Guevara también se dedicó al estudio de los autores locales y, al comentar un libro titulado Sobre el problema nacional y colonial de Bolivia, señala que defendía “una tesis interesante”, ya que consideraba ese país “como (un) Estado multinacional.”

Completan estas páginas de notas un guión de un proyecto de estudio sobre los diferentes modos de producción, desde los pre-capitalistas hasta el socialismo. En el se afirma que “Marx tenía razón” en relación a la pauperización del proletariado, pero también que “no previó el fenómeno imperialista. Actualmente los trabajadores de los países imperialistas son socios minoritarios del sistema” .

Además del estudio teórico, en sus últimas notas el Che copió tres poemas del escritor nicaragüense Rubén Dario. En los versos finales del último de ellos, Letanía de Nuestro Señor Don Quijote, se describe un personaje que, en muchos aspectos, es como él: “Caballero errante de los caballeros, (…) noble peregrino de los peregrinos, que santificaste todos los caminos, con el paso augusto de tu heroicidad, contra las certezas, contra las conciencias, y contra las leyes y contra las ciencias, contra la mentira, contra la verdad. (…) Que de fuerza alientas y de ensueños vistes, coronado de áureo yelmo de ilusión, que nadie ha podido vencer todavía, por la adarga al brazo, toda fantasía, y la lanza en ristre, toda corazón!

Eso es lo piensan de él todos los jóvenes que llegaron esta semana a La Higuera, para recordar al che y para dejar nuevas huellas en la ruta larga y difícil que él emprendió.

Categories
Journalism

La Higuera, i giovani in cammino sulla rotta del Che

Per visitare Vallagrande, la località dove Ernesto Che Guevara trascorse le ultime settimane della sua esistenza, bisogna intraprendere un viaggio davvero lungo.

Innanzitutto, occorre arrivare a Santa Cruz, la città più popolosa della Bolivia e da lì prendere, poi, uno dei vecchi e malridotti autobus che percorrono una tratta di montagna tortuosa e in pessime condizioni.

Ciò nonostante, in questi giorni, Vallagrande è piena di militanti (soprattutto giovani), giunti da tante città boliviane, così come dalle più diverse nazioni, per commemorare il cinquantesimo anniversario della scomparsa del rivoluzionario latinoamericano. Quanti scendono dalla corriera sono circondati dagli sguardi incuriositi dei bambini. Essi sanno perché tutta quella gente si trova lì. Vogliono camminare anche loro su La ruta del Che.

Il teologo della liberazione

All’ingresso del paese c’è una grande statua di Gesù. Ai suoi piedi, salutando i compagni mentre aprono le bandiere rosse, c’è Anastasio Kohmann. Durante la dittatura di Alfredo Stroessner egli fu teologo della liberazione in Paraguay. Dopo esservi stato espulso, a causa del suo impegno sociale in favore delle comunità indigene guaranì, si trasferì in Bolivia e adesso è il coordinatore delle iniziative della Fondazione Che Guevara a Vallagrande. Chi conosce l’America latina sa bene che questa non è affatto una contraddizione.

In tanti si recano all’ospedale Nuestro Señor de Malta, nella cui lavanderia fu fotografato ed esposto al pubblico per l’ultima volta il corpo del Che, già privo di vita ma con gli occhi ancora aperti. Qui, come in altre province, operano oggi gruppi di medici cubani, che lavorano in Bolivia grazie a un progetto di solidarietà voluto da Fidel Castro dopo l’elezione di Evo Morales, volto a realizzare presidi sanitari per migliorare gli standard di cura e di assistenza della regione.

A qualche chilometro dal centro abitato si trova la fossa comune – recentemente trasformata in museo – dove, nella notte tra il 10 e l’11 di ottobre del 1967, il Che, al quale erano state amputate le mani, venne seppellito in segreto assieme ad altri sei guerriglieri della sua colonna. Questo luogo dista poche centinaia di metri dalla piccola pista di aviazione e dalla caserma militare presso le quali i rangers boliviani, coadiuvati da alcuni agenti della CIA, guidarono le operazioni di rastrellamento del territorio per catturare Guevara. I suoi resti riapparvero soltanto dopo trent’anni, grazie alle ricerche di un’équipe cubano-argentina. Oggi sono conservati in un mausoleo di Santa Clara, la città dove, nel dicembre del 1958, il Che guidò la battaglia decisiva che segnò la fine del regime di Fulgencio Batista e la vittoria della rivoluzione a Cuba.

Accanto alla visita di questi due luoghi, coloro che in questi giorni riempiranno le strade di Vallagrande parteciperanno a presentazioni di libri, dibattiti, mostre fotografiche e a un corteo finale, con la presenza di una folta delegazione cubana – incluso i familiari di Guevara (il programma della manifestazione è consultabile online: https://50aniversarioche.bo).

Cono Sur, un progetto sovranazionale

Per spostarsi da Vallagrande a La Higuera si impiegano tre ore. Ci si può arrivare solo in jeep poiché la strada che conduce a questo minuscolo villaggio, di appena una cinquantina di abitazioni e situato a oltre 2.000 metri di altitudine, non è asfaltata ed è piena di tornanti. È un luogo desolato, ancora oggi lontano dal mondo.

Lungo il percorso si incontrano alcuni campesinos. Attraversano la strada sconnessa, camminando a passo lento. Mesti, con i loro arnesi da lavoro in spalla e avvolti dalle tipiche coperte colorate di questi luoghi. Non sembra sia cambiato molto da quando il Che si accampò in queste valli, nel tentativo di nascondersi tra la folta vegetazione e tornare, appena possibile, a battersi per rovesciare la dittatura militare del generale René Barrientos.

Guevara scelse la Bolivia non perché fosse guidato, come talvolta gli è stato ingiustamente attribuito, dall’idea di riproporre meccanicamente le strategie politiche e militari attuate a Cuba. Egli era convinto, invece, della necessità di dover dare vita a un processo rivoluzionario in grado di investire tutto il Cono Sur. Un progetto sovranazionale, che dalla Bolivia si sarebbe poi potuto estendere anche a Perù e Argentina, per impedire agli Stati Uniti di intervenire e annientare i singoli, e perciò più deboli, focolai di resistenza locali. Al centro del continente e confinante con ben cinque paesi, la Bolivia gli sembrò il luogo più adatto dove poter avviare la formazione di un gruppo di quadri ai quali affidare, una volta addestrati, il compito di organizzare vari fronti di lotta in tutta l’America latina.

Pochi per un “compito gigantesco”

Il Che fondò l’Esercito di Liberazione Nazionale di Bolivia con appena 45 guerriglieri. Nell’introduzione al Diario in Bolivia Fidel Castro scrisse: “l’impresa di questo piccolo gruppo di rivoluzionari è impressionante. Già in lotta contro la natura ostile nella quale si svolgeva la loro azione, essa costituisce un’insuperabile pagina di eroismo. Mai nella storia si è visto un numero così ridotto di esseri umani intraprendere un compito tanto gigantesco”.

La morte colpì molti di loro all’improvviso, 11 mesi dopo l’inizio della guerriglia. L’otto di ottobre del 1967, infatti, il Che, sorpreso nella gola del Yuro assieme ad altri 16 compagni, fu ferito alla gamba sinistra e catturato dopo tre ore di combattimento. Trasportato nella vicina La Higuera, fu assassinato il giorno seguente, per ordine di Barrientos.

Nel suo zaino sequestrato

Dopo l’esecuzione, l’esercito boliviano sequestrò lo zaino del Che e tutti i documenti contenuti al suo interno. I due quaderni con il Diario in Bolivia riuscirono ad arrivare rapidamente a Cuba. Al contrario, un altro gruppo di testi più brevi riapparve molto tempo dopo e venne dato alle stampe, con il titolo Prima di morire: appunti e note di lettura, solo nel 1998. In queste pagine Guevara ricopiò i passi più significativi delle sue letture e riassunse alcuni degli studi che stava portando avanti, nonostante le proibitive condizioni nelle quali si trovava. Queste note furono scritte durante i rari momenti di pausa e costituiscono un’ulteriore prova della sua straordinaria determinazione.

Il Che lesse e compendiò I marxisti, del sociologo Charles Wright Mills. Ne criticò la scarsa profondità di analisi e lo definì un “chiaro esempio dell’intellettualità liberale della sinistra nordamericana”. György Lukács, al contrario, gli fu molto utile, poiché lo aiutò a comprendere la “complessa filosofia hegeliana”. Come guida ai suoi studi di filosofia il Che utilizzò il manuale curato dallo studioso sovietico Miguel Dynnik e l’ Antidüring di Engels, del quale apprezzò, più di ogni altra cosa, “i pensieri incompiuti riguardo la dialettica”. Diverse furono le parti dedicate alla Storia della rivoluzione russa di Trotsky, spesso criticata, ma da considerare, a suo giudizio, come “una fonte di primaria importanza” sulla nascita del potere sovietico. Infine, Guevara si dedicò anche allo studio di autori locali e, commentando un volume intitolato Sul problema nazionale e coloniale della Bolivia , affermò che in esso esposta la “tesi interessante” di considerare questo paese “come (uno) stato multinazionale”

Completano queste sue pagine di appunti l’indice di un progetto di studio sui differenti modi di produzione, da quelli precapitalistici al socialismo. In esso si trova affermato che “Marx aveva ragione” sulla pauperizzazione del proletariato, ma anche che egli “non vide il fenomeno imperialista. Adesso gli operai dei paesi imperialisti sono soci minori dell’impresa”.

La litania di Rubén Darío

Accanto agli studi teorici, nei suoi ultimi taccuini il Che ricopiò anche tre poemi dello scrittore nicaraguense Rubén Darío. Nelle strofe finali dell’ultimo di essi, Litania per nostro signore Don Chisciotte, viene descritto un personaggio che, per molti versi, gli somiglia: “Cavaliere errante dei cavalieri, (…) nobile pellegrino dei pellegrini, che santificasti tutti i sentieri con l’angusto passo del tuo eroismo, contro le certezze, contro le coscienze, e contro le leggi, e contro le scienze, contro la menzogna, contro la verità. (…) Dalla forza trai coraggio e di sogni ti vesti, cinto dall’aureo elmo dell’illusione; che nessuno ha potuto sconfiggere ancor, per lo scudo al braccio, tutta fantasia, e la lancia in resta, tutto cuore!”

È proprio ciò che di lui pensano i tanti giovani giunti questa settimana a La Higuera, per ricordare il Che e per imprimere nuove orme sulla lunga e difficile rotta da lui intrapresa.